بەڵگەی سدیقین و سەلماندنی سەرچاوەی یەکەم (خودا) توێژەر: شێخ محەمەد ئەلخالیدی
پوختە
ئەم توێژینەوەیە باس لە جۆرێک لە بەڵگە عەقڵییەکان دەکات کە بۆ سەلماندنی "حەق" (تعالی) بە خودی خۆی بەکاردێت، کە ناونراوە بە "بەڵگەی سدیقین" (برهان الصديقين). ئەم بەڵگەیە باشترین و نزیکترین تەفسیر بووە بۆ کۆمەڵێک ئایەت و ڕیوایەت و بڕگەکانی دوعاکان، وەک فەرموودەی ئیمام (سەلامی خوای لێبێت): «يا من دل على ذاته بذاته» (ئەی ئەوەی بە خودی خۆی بەڵگەیە لەسەر خودی خۆی). هەوڵمان داوە مێژووی ئەم باسە، شێوازە جیاوازەکانی داڕشتنی (تقريرات)، و ئیشارەتە قورئانی و فەرموودەییەکان بخەینەڕوو. هەروەها بەیانی کۆمەڵێک پێشەکی دەکەین کە بەسوودن بۆ ڕوونکردنەوەی فیترەتی بوونی باوەڕ بە خودا، و هەڵوێستە عەمەلییەکان بەرامبەری، و مێژووی لێکۆڵینەوە لێی، و ڕوونکردنەوەی جۆرەکانی ئەو ڕێگایانەی دەگەن بە خودا. تا لە کۆتاییدا دەگەینە ئەوەی کە سەلماندنی خودا (تعالی) شتێکی فیترەتییە، و بەڵگەی سدیقین سەنتەرییەتی هەیە لەناو ئەو بەڵگانەی بۆ سەلماندنی خودا (تبارك وتعالى) هێنراونەتەوە؛ تاوەکو ئەم بەڵگەیە ببێتە هۆکارێکی ئاگادارکردنەوەی عەقڵی لەسەر فیترەتی بوونی ئیمان بە خودا، و بانگهێشتکەر بێت بۆ ناسین و بەتاکدانانی (توحید) لە ڕێگەی تێڕامان لە "حەقیقەتی وجود"ـەوە، لەجیاتی تێڕامان لە شوێنەوارەکانی دروستکردن و نەزم.
پێشەکی
لێکۆڵینەوە لەو بەڵگانەی بوونی خودا دەسەلمێنن، بە یەکێک لە باسە بنەڕەتییەکانی زانستی کەلامی کۆن و نوێ، و فەلسەفەی ئایین دادەنرێت؛ بەتایبەت لەگەڵ هاتنە ناوەوەی باسەکە بۆ بازنەی نکۆڵیکردن لەلایەن قوتابخانەی ئیلحادییەوە. ئەمە مانای ئەوە نییە کە ئێمە تەسلیمی ئەو فیکرەیە دەبین کە دەڵێت دەکرێت خودا بە شێوەیەکی زانستی و بەڵگەدار نکۆڵی لێ بکرێت؛ چونکە مەسەلەی باوەڕبوون بە بەدیهێنەرێک بۆ ئەم گەردوونە لەو مەسەلانەیە کە مرۆڤ لەسەر باوەڕبوون پێی فیتڕەتی بۆ دروست بووە، و بەڵگەی عەقڵی و دەقی قورئانیش جەختیان لێ کردووەتەوە وەک دواتر ڕوونی دەکەینەوە.
چەندین بەڵگە بۆ سەلماندنی بوونی خودا لە قوتابخانە فیکرییە جیاوازەکاندا هێنراونەتەوە؛ هەندێکیان پەیوەستن بە عەقڵی نەزەری، و هەندێکیان بە عەقڵی عەمەلی (وەک بەڵگەی ئەخلاقی لای کانت). بەڵگە پشت بەستووەکان بە عەقڵی نەزەری بە باوترین بەڵگەکان دادەنرێن لە باسە کەلامییەکاندا، و مێژووی لێکۆڵینەوە تێیاندا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی فەلسەفەی فەهلەوی و یۆنانی تا سەردەمی ئێمە.
قوتابخانەکان جیاواز بوون لەو دەروازەیەی کە لێیەوە دەگەنە سەلماندنی حەق (تعالی). هەندێکیان لە ڕێگەی "ئاسۆکان" (الآفاق)ـەوە دەیسەلمێنن وەک بەڵگەکانی: نەزم، جوڵە، حودوس (پەیدابوون)، و ئەوانی تر. هەندێکی تریان لە ڕێگەی "نەفس"ـەوە ئیستیدلال دەکەن. لە نێوان هەموو ئەمانەدا، "بەڵگەی سدیقین" تایبەتمەندییەکی هەیە کە پشت بە ڕێگای ئافاقی یان ڕێگای ئەنفوسی (نەفسی) نابەستێت بۆ سەلماندنی خودا؛ بەڵکو حەق (تعالی) خۆی دەکاتە بەڵگە لەسەر خۆی، لە ڕێگەی ئەو چەمکە پێکەوە-بەستراوانەی (المتلازمة) وەک فەقیری و دەوڵەمەندی (الفقر والغنی)، یان وجود و وجوب، و سەرافەت (پەتی بوون)، یان واقیعیەت و پێویستبوونی (وجوبها)، و داڕشتنەکانی تر کە باسی دەکەین. توێژینەوە لەم بەڵگەیە لە سەردەمی فارابییەوە دەستی پێکردووە، و لەسەر دەستی شێخی رەئیس (ئیبن سینا) پەرەی سەندووە، پاشان لای عاریفان، تا گەیشتووەتە سەردەمی (مەلا سەدرا) و شوێنکەوتووانی کە پەرەیان پێدا و بە وردی ڕوونیان کردەوە، تا کار گەیشتە ئەوەی لەسەر دەستی عەللامە تەباتەبایی بە شێوەیەک دابڕێژرێت کە بێمنەت بێت لە هەموو پێشەکییەکی نەزەری، وەک ڕوونی دەکەینەوە.
لە ڕاستیدا ئێمە هەوڵ دەدەین مێژووی ئەم بەڵگەیە ڕوون بکەینەوە لەگەڵ بەیانی شێوازە جیاوازەکانی داڕشتنی، و ئیشارەتەکان بۆی لە قورئان و سوننەتدا بە مەنهەجێکی شیکاریی ڕەخنەیی، بۆ گەیشتن بە تەواوترین داڕشتن (تقرير) بۆی، لەگەڵ بەیانی چەند پێشەکییەکی بەسوود لە مەسەلەی سەلماندنی خودادا.
یەکەم: ئامادەکاری و پێناسەکان
ناسینى خودا لە نێوان فیترەت و ئیلحاددا
قوتابخانە مەعریفییەکان لە گەڕان بەدوای خودای گەورە و سەلماندنی بوونیدا، مەنهەجی جیاواز و سەرەتای جۆراوجۆریان بەرهەم هێناوە، کە لە هەندێکیاندا گەیشتووەتە ئاستی دژایەتی؛ هەندێک دەڵێن باوەڕبوون بە خودا بەدیهییە و پێویستی بە سەلماندن نییە، و بانگەوازی قورئانیش هەر ئەوەیە کە دەفەرموێت: ﴿أَفِي اللّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ﴾ [ئیبراهیم: ١٠] (ئایا گومان لە خودادا هەیە کە بەدیهێنەری ئاسمانەکان و زەوییە؟). لە بەرامبەردا هەندێک نکۆڵی لە بوونی دەکەن، و پێیان وایە ئەم بوونە کە ناوی نراوە "ئیلاهـ" دەستکردی جەهلی مرۆڤە بە هۆکارەکانی سروشت و یاساکانی.
ئەگەر ئەمڕۆ ئێمە لە دۆخێکدا دەژین کە بانگەشە – با بە ڕێژەییش بێت – بۆ ئیلحاد و نکۆڵیکردن لە خودا دەکرێت، ئەوا هۆکارەکەی قەیرانێکی مەعریفی نییە لە سەلماندنی و هەستکردن بە بوونی (تعالی)؛ بەڵکو قەیرانەکە هەمووی لەو خوێندنەوانەدایە کە پێشکەش دەکرێن بۆ خستنەڕووی ئەم خودایە و سیفەتەکانی و شەریعەتەکەی، یان لە ڕەهەندی تەتبیقیی ئەوەوەیە. ئەوەی کاریگەریی زیاترە لەم مەقامەدا بریتییە لە کاردانەوەی ڕۆژئاوا بەرامبەر خوێندنەوەی مەسیحی یان جولەکەیی دەستکاری-کراو (المحرَّفتين) بۆ خودا، یان خوێندنەوەی ئیسلامیی دەمارگیر و توندڕەو و زێدەڕۆ، کە دەستکردی عەقڵی نا-مەعسوم و لادانیەتی.
ڕەنگە هەندێک لە بانگخوازانی ئیلحاد تەنها لەبەر ئەوە بانگەشەی بۆ بکەن تا لەو کۆت و بەندانە ڕزگاریان بێت کە دەکەوێتە ئەستۆیان وەک باجێک بۆ باوەڕبوون بەم خودایە و جێبەجێکردنی شەریعەتەکەی؛ بۆیە لە نکۆڵیکردندا ڕێگایەکی ئاسانتر دەبیننەوە بۆ هەڵاتن لەوە، و پاساوێکی بەهێزتر بۆ کردارەکانیان، بەتایبەت لەگەڵ بینینی ئەو هەموو شەڕ و کوشتارەی کە شوێنکەوتووانی هەندێک ئایین بانگەشەی بۆ دەکەن، و ئەو سەربڕین و کۆمەڵکوژییانەی کە هەندێک لە بانگەشەکارانی ئیمان بەو (خودایە) دەبنە هۆکاری. لەمەوە کۆمەڵێک لە بانگخوازانی ئیلحاد ئامرازی قەناعەتپێکردنی بەهێزیان دۆزیەوە لە یاری کردن بە هەستی خەڵک، و لێدان لەسەر ژێی هەستیاری شەهوەتەکانیان و دوورخستنەوەیان لە پابەندبوونە ئەخلاقی و ئاینییەکان کە بانگهێشتیان دەکەن بۆ کۆنتڕۆڵکردنی شەهوەتەکانیان و تەزکیەکردنی. لەجیاتی بیرکردنەوە لە دواڕۆژ و بونیادنانی ژیانی دنیا لەسەر بنەماکانی نەزمی ئەخلاقی و خێزانیی دروست کە دەبێتە هۆی کەوتنەوەی کۆمەڵێک پابەندبوونی ئەخلاقی و ئاینی بەرامبەر هاوسەر و منداڵ و دایک و باوک و خزمانی تر، بانگخوازانی ئیلحاد پاڵ بە مرۆڤەوە دەنێن بۆ هەڵوەشانەوەی ئەخلاقی (التحلل الخلقي) لەم پابەندبوونانە و کەمکردنەوەی شان و شکۆیان. و لەجیاتی بیرکردنەوەی دروست لەو ئامانج و حیکمەتەی کە مرۆڤ لەبەر ئەو دروست کراوە و ئەو مەبەستەی کە بەرەو ڕووی دەجوڵێت، بانگخوازانی ئیلحاد و "لا موبالاتی" (گرنگی پێنەدان) بانگەشە دەکەن بۆ فەرامۆشکردنی بیرکردنەوە لە دواڕۆژ بە تەواوەتی، و ڕووکردنە ژیانی دنیا و چێژەکانی. بەمەش ئامانجدارێتی گۆڕدرا بە بێهودەیی (العبثية)، و دنیا بە دواڕۆژ، و چێژە مەعنەوییەکانی کە لە ئەخلاق و دیندارییەوە پەیدا دەبن گۆڕدران بە چێژە شەهوانی و ئاژەڵییەکان کە مرۆڤ دەگۆڕن بۆ ئاژەڵێک کە خەمی تەنها ئالیک و چێژە ئاژەڵییەکەیەتی..
وەک چۆن قورئان وەسفی کردوون و فەرموویەتی: ﴿وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَّا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَّا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَّا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَٰئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَٰئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ﴾ [ئەعراف: ١٧٩] (سوێند بێت زۆرێک لە جنۆکە و مرۆڤمان بۆ دۆزەخ دروست کردووە؛ دڵیان هەیە و پێی تێناگەن، چاویان هەیە و پێی نابینن، گوێیان هەیە و پێی نابیستن؛ ئا ئەوانە وەک ئاژەڵن، بەڵکو ئەوان گومڕاترن؛ ئا ئەوانە بێ ئاگان).
هەڵوێستە عەقیدییەکان لە مەسەلەی بوونی خودادا
چاودێر بۆ دۆخی ئیمانیی باو لە کۆمەڵگەکاندا دەتوانێت چەندین هەڵوێستی سەرەکی تۆمار بکات کە لە نێوان "ئیلاهـ" بەپێی زاراوەی ئاینی، و نێوان "ماددە و وزە"دا دێن و دەچن کە بنەمای مەزهەبی ئیلحادین. گرنگترین هەڵوێستە عەقیدییەکانی مرۆڤ لەسەر ڕووی زەوی بەرامبەر بە خودا دەکرێت لەم هەڵوێستانەدا دیاری بکرێن:
١. مەزهەبی ئولوهی (Theism): ئەم مەزهەبە نوێنەرایەتی هەڵوێستی گشتی و فەرمی دەکات لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتدا، کە لەسەر بنەمای باوەڕبوون بە زاتێکی خاوەن سیفاتی کامڵ وەستاوە، کە عەقڵەن مەحاڵە بوونی نەبێت؛ چونکە نەبوونی دەبێتە هۆی ڕوودانی مەحاڵاتی عەقڵی. ئەم خودایە بە تەواوی لە جیهان جیاوازە (مفارق)، و پەیوەندی لەگەڵ دروستکراوەکانی دەبەستێت لە ڕێگەی وەحی یان ئیلهام بۆ کەسە تایبەتەکان کە پێیان دەوترێت پێغەمبەران. ئەم خودایە دروستکراوەکانی دروست کردووە و بەسەرەلا وازی نەهێناون، بەڵکو نێردراوی بۆ ناردوون بۆ بەیانی ئامانجی دروستکردن و ئەو یاسایەی دەیانگەیەنێت بەو ئامانجانە. مەبەست لە مەزهەبی ئولوهی لە جەدەلی عەقیدیدا زۆرجار سێ ئایینە ئاسمانییەکەیە (ییهودیەت، مەسیحیەت، ئیسلام)، هەرچەندە زۆر لەوە فراوانترە و شەبەنگێکی فراوان لە ئایینە زەمینییەکانیش دەگرێتەوە.
٢. مەزهەبی روبوبی (Deism): ئەم مەزهەبە لەسەر ئەسڵی باوەڕبوون بە بەدیهێنەر و وێنەکێشێکی ئەم گەردوونە وەستاوە کە تاک و ئەزەلییە، گەردوونی بە یاسای ئالی (میکانیکی) ڕێکخستووە کە بێمنەتە لە ئاڕاستەکردن و دەستکاری، وەک حاڵی ئەو کاتژمێرەی کە خاوەنەکەی دروستی دەکات و دواتر بەجێی دەهێڵێت بۆ سیستەمی کارکردنە زاتییەکەی خۆی. گەردوون لای روبوبی تاکە سەرچاوەیە بۆ ناسینی خودا و سیفەتەکانی و ناوی دەنێت بە "وەحیی گشتی" بۆیە - بە زەعمی خۆیان - بێمنەت دەبن لە وەحیی تایبەت کە بریتییە لە پێغەمبەران. بەمەش روبوبییەکان نکۆڵی لە وەحی دەکەن و دژایەتی ئایینەکان دەکەن، و پێیان وایە خودای بەدیهێنەر پەیوەندی بە هیچ کەسێک لە مرۆڤەکانەوە نەکردووە. مەزهەبی روبوبی لە سەدەی هەژدەی زایینیدا لە ئەوروپا گەشەی کرد، کە زۆربەی سیمبولە فیکرییە گەورەکان سەر بەم مەزهەبە بوون وەک ڤۆڵتێرو تۆماس پەین و ئەوانی تر، کە بانگەشەیان دەکرد بۆ جێگرتنەوەی وەحی بە عەقڵی مرۆیی، و گاڵتەکردن بە ئایینەکان و سیمبول و دامەزراوەکانیان بەتایبەت کەنیسە، و نکۆڵی لە موعجیزە دەکەن. هەروەها روبوبییەکان نکۆڵی لە کەماڵی ڕەحمەتی خودا دەکەن؛ بەهۆی باوەڕیان بەوەی ئەو شەڕەی لە جیهاندا هەیە ڕێگرە لە باوەڕبوون بە خودایەکی بەبەزەیی کە گرنگی بە ئازار و ئێشی خەڵک بدات، بەڵکو تەنها باوەڕیان بە خودا هەیە وەک "دیزاینەر"ی جیهان، نەک هیچ شتێکی تر، ئەوەش لە ئەنجامی ئەوەی دۆزینەوە زانستییەکان ئاماژە بە زەروورەتی باوەڕبوون پێی دەکەن.
٣. مەزهەبی شت-گەرایی (Ietsism): ئەمە هەڵوێستێکە – نەک مەزهەبێک لە واقیعدا – نزیکە لە مەزهەبی روبوبی، بەڵام باوەڕی بە خودایەک هەیە کە هیچی لێ نازانرێت جگە لەوەی کە "شتێکە"ی نا-ماددی، و هێزێکی گەورەیە کە بە گەورەییەکەی لە ئێمە تێدەپەڕێت، بەڵام نازانن کە ئایا باسی بەدیهێنەرێکی دیزاینەر دەکەن، بەڵکو دوودڵن لەوەی ئایا هێزێکە بە مانای وزە (Energy) یان (ڕۆح یان هێزی ژیان). بنەمای ئەم مەزهەبە بریتییە لە "تەمبەڵی مەعریفی" بەرامبەر بە ناسینی ئامانجە گەورەکانی ژیان و دروستکردن.
لەم هەڵوێستەوە هەڵوێستی "لا موبالاتی" (Apatheism / گرنگی پێنەدان) نزیک دەبێتەوە، کە تێیدا تێڕامان لە مەسەلەی خودا و دەرەنجامە ڕەفتارییەکانی فەرامۆش دەکرێت، و بانگەشە دەکات بۆ ژیان لەسەر زەوی وەک ئەوەی هیچ خودایەک بوونی نەبێت، و پشت بە بنەمای "چێژ" و "پراگماتیەت" دەبەستێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ شتەکان لەم جیهانەدا، بۆیە نوقم دەبێت لە داواکردنی دنیا و چێژەکانیدا لەگەڵ وازهێنان لە بیرکردنەوە لە دواڕۆژ و دەرەنجامەکانی.
٤. مەزهەبی ئیلحادی (Atheism): ئیلحاد لە زمانەوانیدا واتە لاربوونەوە بۆ لایەک، و لە زاراوەی قورئانیدا واتە نکۆڵیکردن لە حەقیقەتە ئاشکراکان یان لادان لێیان، بەڵام وەک مەزهەبێک واتە نکۆڵیکردن لە خودا وەک پەروردگار و بەدیهێنەری ئەم گەردوونە. ئەوان پێیان وایە ئەم گەردوونە ماددە و وزە و جوڵەیەکی کوێرە، ئەزەلییە یان بەبێ هۆکار پەیدا بووە (حادث)، و جیهانێکی فاسیدە بەهۆی ئەو شەڕەی تێیدایە. لەبەر ئەمە نکۆڵی لە خودا دەکەن لە پشت جیهانەوە، هەروەک چۆن نکۆڵی لە وەحی و پێغەمبەرایەتی دەکەن، و سیستەمی یاسایی لەسەر بنەمای ئەخلاقی ڕێژەیی گۆڕاو دادەمەزرێنن لەگەڵ باوەڕبوون بە بێهودەیی (عبثية) ژیان و کۆتاییهاتنی بە مردن و پووکانەوە؛ بۆیە ئەوان لە سەرەتاوە بێ ئامانجن، و لە کۆتاییشدا بێ حیکمەتن.
ئیلحاد دوو جۆرە:
* جۆرێکی بەهێز: کە باوەڕی بە "نەبوونی خودا" هەیە. لە واقیعدا کەس نییە نوێنەرایەتی ئەمە بکات مەگەر بە ئیدیعا و زارەکی، تەنانەت هەموویان لە نووسینەکانیاندا نکۆڵی لەوە دەکەن کە سەر بەم جۆرە بن بەهۆی نەبوونی بەڵگەیەک کە پابەندیان بکات بە باوەڕبوون بە "نەبوون"ـی خودا لای ئەوان.
* جۆرێکی لاواز: کە باوەڕی بە بوونی خودا نییە، و پێی وایە بەڵگەکان بەس نین بۆ سەلماندنی. سەرەڕای ئەوەی هەموو مولحیدە هاوچەرخەکان سەر بەم جۆرەن لە ئیلحاد، بەڵام – بۆ چەواشەکردنی خوێنەرەکانیان – مقوڵاتی جۆری یەکەم و بانگەشە و ئەنجامەکانی بەکاردێنن، و بانگەشەی "مردنی خودا" دەکەن – وەک نیتچە وتی – لەگەڵ پێشکەوتنی زانستیدا. ئەم ئیلحادە لە مەسیحیەتدا بڵاوبووەوە بەهۆی کۆنترۆڵی مولحیدە زانا ئەکادیمییەکان بەسەر ناوەندە زانستی و میدیاییەکاندا زیاتر لەوانی تر، وەک دۆکینز و هاریس و لۆرانس کراوس و ئەوانی تر کە فیکری ئیلحادییان دوای ڕووداوەکانی ١١ی سێپتەمبەری ٢٠٠١ وەرچەرخانی بەخۆیەوە بینی
.
ئەم ئیلحادە بە چەند تایبەتمەندییەک ناسراوە، گرنگترینیان: پشت بەستن بە توێژینەوە زانستییەکان بۆ بێمنەت بوون لە خودا لە ڕێگەی عەقڵ و زانستەوە، و دامەزراندنی ژیان لەسەر بنەمای زانستی سروشتی، و کورتکردنەوەی واقیعیەتی مرۆڤ لە ڕەهەندی ماددیدا، و هێرشکردنە سەر ئایینەکان بەوەی سەرچاوەی کوشتن و پشێوی و وێرانکاری و جەهلن لە جیهاندا، و بەکارهێنانی زمانی ڕووکەش (السطحية) لە بەیانی فیکرەکانیاندا بە دوور لە لێکۆڵینەوەی وردی فەلسەفی کە خەڵکی گشتی وەری ناگرن و لێی تێناگەن، لەگەڵ بێ ئاگاییان لە کتێبە ئاینییەکان و چۆنیەتی بەڵگەهێنانەوەیان لەسەر خودا بە شێوەیەکی ورد. تا کار گەیشتە ئەوەی (ئالیستەر ماکگراس) دەربارەیان دەڵێت: «سەرقاڵبوونیان بە دانانی کتێب لەسەر ڕەخنەگرتن لە ئایین، ئەوانی سەرقاڵ کردووە لە خوێندنەوەی کتێبە ئاینییەکان»
فیترەتی باوەڕبوون بە خودا ئەو هەڵوێستەیە کە حوکمی کردووە بە درێژایی مێژوو
کەسێک ئاگاداری زانستی ئایینەکان بێت تێبینی ئەوە دەکات کە فیکرەی خودا هەرگیز لە مرۆڤایەتی جیانەبووەتەوە لە مێژوویدا، لەو کاتەوەی لەسەر ڕووی زەوی پەیدا بووە. کۆنترین پاشماوەکان (الحفريات) کە مێژووی مرۆڤ دەگێڕنەوە شاهیدن لەسەر ئەوەی مەسەلەی پەرستن و ڕووکردنە پەرستراو پێداویستییەکی زەرووری بووە لە ژیانی مرۆڤدا، لە سەرەتای سەردەمە سەرەتاییەکانیەوە تا شارستانیبوونی، و تا سەردەمی ئێستامان کە گەیشتووەتە لوتکەی شارستانیەت و مەدەنیەت. مەدەنیەت ڕێگری نەکرد لەو پێداویستییە بەتینەی کە لە ناخیدا دەژی. و بانگەشەکانی مردنی خودا و بێدەنگبوونی، و ئەوەی کە دەستکردی مرۆڤە، و خەڵکی لەم ڕۆژگارەدا پێویستیان پێی نییە دوای ئەو پێشکەوتنە مەزنەی بۆیان ڕوویداوە، هەموو ئەمانە تەنها ڕەنگدانەوەی هەلومەرجێکن کە ئەو کەسانە پێیدا تێپەڕیون و گۆڕیونی بۆ ئەم مەقامە، و ئەو شتانەی کە بینیویانە لە بانگخوازانی خودا لە ڕۆژئاوا و لەو نموونانەی کە بۆ ئەو خودایە دەخرێنە ڕوو؛ ئەگینا دیاردەی باوەڕبوون بە خودا دیاردەیەکی ڕیشەدارە لە مرۆڤایەتیدا.
ڕەنگە هەندێک خۆیان بابدەن لە تەفسیرکردنی ئەم دیاردەیە بە هەندێک هۆکار و پاڵنەر کە مرۆڤ تێیدا دەژی، وەک جەهل، و پێویستیی دەروونی بۆ پەناگە، یان پێویستیی ئەخلاقی بۆ ڕێبەر و ڕێنیشاندەر، یان بزوێنەر بەرەو ئەخلاقی بەرز. لە نێوان ئەم تەفسیرە و ئەوی تردا، ئەو پێداویستییە بەتینە هەر دەمێنێت و لە قوڵایی مرۆڤەوە هاوار دەکات، و ئەو هەژارییە ڕۆحییە دەردەخات کە قورئانی پیرۆز بە جوانترین وەسف و تەواوترین بەیان وەسفی کردووە، کاتێک دەفەرموێت: ﴿الَّذِينَ آمَنُواْ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللّهِ ألا بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾ [رەعد: ٢٨] (ئەوانەی باوەڕیان هێناوە و دڵیان بە یادی خودا ئارام دەبێت، ئاگادار بن بە یادی خودا دڵەکان ئارام دەگرن).
باوەڕبوون بە خودا هەرچۆنێک بێت وێنە و تەجەلییەکانی، و هەرچۆنێک مرۆڤ وەسفی کردبێت، هەر بە مایەی دڵنیایی و ئیرادەی ماوەتەوە. بەڵکو لە جیهانی بووندا هیچ مەوجودێک نییە کە باوەڕبوون پێی بەم ئەندازەیە ئیلهامبەخش بێت بۆ مرۆڤ بۆ قوربانیدان و گیانفیدایی کە مرۆڤ بگەیەنێتە ئەوەی گیانی خۆی لە پێناویدا ببەخشێت؛ بەڵکو ئاشقان و ترسانیش هەموویان لەبەردەستیدان و پەنایان بۆی بردووە، چاوەڕێی سۆز و میهرەبانی و نیگایەکی ئەون.
دووەم: بەڵگەی سدیقین: مێژووی، ماهییەتەکەی، پێگەی لە نێوان ڕێگاکانی تردا، داڕشتنەکانی
بەڵگەی سدیقین بە یەکێک لە بەڵگە گرنگ و سەنتەرییەکان دادەنرێت لە ناو ئەو بەڵگانەی تردا کە بۆ سەلماندنی بوونی خودای گەورە هێنراونەتەوە. لە ڕێگەی خستنەڕووی جۆرەکانی ڕێگاکانی گەیشتن بە خودای گەورە، ڕادەی جیاوازبوونی ئەم بەڵگەیە و لابردنی ئەو کەمکوڕییانەی لەوانی تردا هەیە دەردەکەوێت. ناونانی بەم ناوە (سدیقین) دەگەڕێتەوە بۆ "سدیق" (ڕاستگۆی بێ وێنە)؛ سدیق بریتییە لە «موبالەغەی سادق، واتە کەسێک کە هەمیشە پابەندی ڕاستگۆییە لە گوفتار و کردار و نیەت و پەیمانەکانیدا لەگەڵ خودا و لەگەڵ خەڵکدا».
(مەلا سەدرا) ئاماژەی بەوە کردووە کە ڕێگاکانی تر (جگە لەمە) وەک ئەوەی خاڵی نین لە "درۆ" (واتە ناڕاستی یان ناڕوونی)؛ چونکە هەر کەسێک خۆی هەڵنەواسێت بە حەقیقەتی وجود – کە ماهییەت و هەبوونی ڕوون و ئاشکرایە – و بە ڕوونیترین دیاردەکان و فراوانترینیان دادەنرێت، هەروەک چۆن چەمک و ناونیشانەکەی بەدیهیترین بەدیهییەکان و گشتیترین گشتییەکانە، و لە جیهانی دەرەوەشدا (خارج) سەرەتای سەرەتاکانە (أول الأوائل)، وەک چۆن چەمکەکەشی لە زەیندا سەرەتای سەرەتاکانە.... ئەوەی دەست بەمەوە نەگرێت و دەست بەوانی ترەوە بگرێت وەک "حودوس" و "ئیمکان" و "جوڵە" و هاوشێوەکانیان کە شاراوەن (خفية)، و سەیری ماهییەتەکان بکات کە سروشتیان شاراوەییە و ئەوان و حوکمەکانیان بە شتێکی مسۆگەر و لەبارەوە-کراو (مفروغ عنها) وەرگرێت، و حەقیقەتی وجود نەبینێت کە هەموو منداڵ و گەمژە و زیرەکێک دەیناسێت – کە بە خودی خۆی دیارە (ظاهرة بالذات) و دەرخەری ماهییەتەکان و حوکمەکانیشیەتی – ئەوا فیترەتی ئەو کەسە خاڵی نابێت لە لاربوونەوە، و نیگای خاڵی نابێت لە کوێری، و قسەی سەر زمان و دڵیشی خاڵی نابێت لە "درۆ" (کذب)، و دادپەروەرانە نەبووە چونکە شتەکەی لە شوێنی خۆی دانەناوە.
بە پێچەوانەی ئەو کەسەی کە ئیستیدلال دەکات بە "حەقیقەتی وجود" لەسەر "حەقیقەتی وجوب" (پێویستبوون)، چونکە نیگای کەوتۆتە سەر خودی واقیع، و حەقی نەفسولئەمر، و شتێکی داناوە کە هاوتایە لەگەڵ تەبیعەتدا، و دەستی بە شتێکەوە نەگرتووە کە جیاوازیی (تنوع) ڕێی تێ بچێت.
یەکەم کەس کە ئەم بەڵگەیەی خستۆتەڕوو – بەپێی ئەوەی لە کتێبە فەلسەفییەکاندا گواستراوەتەوە – (فارابی)ـیە لە کتێبی فصوص، پاشان شێخی رەئیس (ئیبن سینا) لە ئیلاهیاتی شیفا و ئیشارات و مەبدەء و مەعاد و کتێبەکانی تریدا خستوویەتەڕوو.
هەروەها مەلا سەدرا لە زۆرێک لە کتێبەکانیدا باسی کردووە، بەڵکو لە هەندێک کتێبیدا تەنها بەم بەڵگەیە وەستاوە و بەڵگەکانی تری نەهێناوەتەوە؛ بەهۆی تووشبوونیان بەوەی باسمان کرد لە جیاوازیی نێوان ڕێگا (الطریق) و ئامانج (الغاية) تێیاندا.
حەکیمەکان ناکۆک بوون لەوەی بەڵگەی سدیقین لە چ جۆرە بەڵگەیەکە (برهان). مەلا سەدرا و حەکیمانی تر بە بەڵگەی "لمی" (البرهان اللمي)ـیان داناوە، کە تێیدا لە هۆکارەوە (العلة) دەچیت بۆ دەرەنجام (المعلول). لە کاتێکدا عەللامە تەباتەبایی بە بەڵگەی "ئینی" (البرهان الإني) داناوە کە تێیدا لە هەندێک "لازمە"وە (لوازم) دەچیت بۆ هەندێک لازمەی تر. هۆکاری ئەم جیاوازییە دەکرێت بۆ دوو شت بگەڕێتەوە:
یەکەم: ئایا ئەو "هۆکارە" (العلة)ـی کە لە بەڵگەی "لمی"ـدا مەرجە، مەبەست لێی "هۆکاری دەرەکی"ـیە (العلة الخارجية) بۆ شتەکە؟ یان مەبەست گشتییە و "هۆکاری شیکاری" (العلة التحليلية)ـش دەگرێتەوە؟
ڕوونکردنەوە: "پێکەوە-بەستراوی" (تلازم) لە نێوان حەدی ناوەڕاست (الأوسط) و ئەنجامدا، هەندێک جار تلازمێکی وجودیی دەرەکییە، و هەندێک جار شیکاریی نەفسولئەمرییە.
* تلازمی جۆری یەکەم لە نێوان دوو چەمکدایە کە هەریەکەیان وجودێکی تایبەتی خۆی هەیە لە دەرەوە، وەک تلازمی نێوان هۆکار و دەرەنجامی دەرەکی (وەک ئاگر و گەرمی).
* تلازمی جۆری دووەم لەو شوێنانەدا ڕوودەدات کە "فرەیی وجودی" (تعدد وجودي) تێدا نییە، بەڵکو لەبەر یەکێتیی میسداقەکە، تلازمێکی واقعی و نەفسولئەمری هەیە لە نێوان کۆمەڵێک چەمک و حەقیقەتدا، وەک خودای واجیب (تعالی) و سیفەتەکانی، چونکە سیفەتەکانی مولازمی زاتی ئەون؛ بەڵام نەک بە مانای "فرەیی وجودی".
بە هەر جۆرێک لە جۆرەکانی فرەیی و تلازم، جۆری یەکەم نوێنەرایەتی "هۆکارێتیی دەرەکی" دەکات لە بەڵگەی "لمی"، و تلازمی جۆری دووەم نوێنەرایەتی "هۆکارێتیی شیکاری" دەکات تێیدا.
وادیارە عەللامە تەباتەبایی پێی وایە جۆری دووەمی تلازم (شیکاری) ناچێتە خانەی بەڵگەی "لمی"، بەڵکو دەچێتە خانەی بەڵگەی "ئینی"، کە تێیدا لە یەکێک لە لازمەکانی شتێکەوە دەچیت بۆ لازمەکەی تری (چونکە لە خوداوە دەچیت بۆ خودا، نەک لە هۆکارێکی دەرەکییەوە بۆ خودا، چونکە خودا هۆکاری نییە). جیاوازییەکە تەنها ئەوەیە کە ئەم جۆرە لە "ئینی" یەقین دەبەخشێت، بە پێچەوانەی ئەو "ئینی"ـیەی کە لە دەرەنجامی دەرەکییەوە دەچیت بۆ هۆکارە جیاوازەکەی (المباین)، کە یەقین نادات.
بەڵام ئینساف ئەوەیە کە بازنەی "لمی" فراوان بکەین بۆ ئەوەی هۆکاری دەرەکی و شیکارییش بگرێتەوە، چونکە مەبەست لەوەی "ناوەڕاست" هۆکار بێت بۆ "گەورە" (الأکبر)، ئەوەیە کە هۆکار بێت لە "نەفسولئەمر و واقیع"ـدا، و حەکیمەکان لە کتێبە مەنتێقییەکانیاندا بە ڕوونی باسیان کردووە. (وەک ئیبن سینا لە "النجاة" و قوتبەدینی شیرازی لە شەرحی "حیکمەتولئیشراق" و مەلا سەدراش باسیان کردووە).
دووەم: پێوەری "پێشهاتە زاتییەکان" (المحمولات الذاتية) لە زانستی بورهانیدا.
عەللامە تەباتەبایی دەڵێت: پێشهاتەکان نابنە "زاتی" بۆ بابەتی زانستەکە مەگەر "یەکسان" (مساوی) بن لەگەڵیدا، ئەگەر "تایبەتتر" (أخص) بوون ئەوا زاتی نین. ئەگەر لەسەر ئەمە بڕۆین، ئەوا تەسەوڕی هۆکار بۆ "وجودی واجیب" ناکرێت؛ چونکە "وجودی واجیبی" نابێتە پێشهاتێکی زاتی بۆ "حەقیقەتی وجود" تاوەکو ئیستیدلالکردن پێی ببێتە ئیستیدلال بە هۆکار لەسەر دەرەنجام.
بەڵام مەلا سەدرا ئەمەی قبوڵ نییە، و مەرجی یەکسانی دانەناوە بۆ ئەوەی پێشهاتەکە زاتی بێت، بەڵکو تەنانەت ئەگەر تایبەتتریش (أخص) بێت دەکرێت زاتی بێت (بە مەرجێک بابەتەکە ئامادەیی تەواوی هەبێت بۆ وەرگرتنی).
دەرەنجام: بۆچوونی دروست ئەوەیە کە بەڵگەی سدیقین – کە تێیدا لە "وجود"ـەوە دەچن بۆ "وجوب" – لە جۆری بەڵگەی "لمی"ـیە.
جۆرەکانی ڕێگاکانی سەلماندنی بوونی (تعالی) و گرنگیی بەڵگەی سدیقین لە نێوانیاندا
دەبێت بزانین کە ڕێگاکانی گەیشتن بە خودا و سەلماندنی هەرچەندە زۆرن – هەندێک توێژەر گەیاندوویانە بە ١٧ بەڵگە – بەڵام لە حەقیقەتدا دەگەڕێنەوە بۆ سێ ڕێگای سەرەکی کە قورئان باسی کردوون و جەختی لێ کردوونەتەوە:
ڕێگای یەکەم: ڕێگای ئافاق :
بریتییە لە گواستنەوە لە دەرەنجامە (معلولات) دەرەکییەکان و تێڕامان تێیاندا بۆ گەیشتن بە هۆکارەکەیان (علة). دەرەنجام هەرچەندە "پێناسەیەکی تەواو" نییە بۆ هۆکار، بەڵام لایەنێک لە لایەنەکانی دەردەخات. ئەم ڕێگایە چەندین بەڵگە دەگرێتەوە وەک: بەڵگەی نەزم، حودوس (نوێبوونەوە)، ئیمکانی ماهییەت، جوڵە و جوڵێنەر، و هی تر. ئەمە ڕێگای کەلامی و فەیلەسوفە کۆنەکان بووە. بەڵام ئەم ڕێگایە کەموکوڕی هەیە؛ چونکە تێیدا تەسەوڕی هۆکار دەکرێت نەک لە ڕووی زاتی خۆیەوە، بەڵکو بە ئیعتیباری کردار و سیفەتەکانی کە لە دوای زاتییەوەن (وەک دروستکەر، ڕێکخەر). تەنانەت هەندێکیان توانای سەلماندنی "خودا"یان نییە، بەڵکو تەنها دەسەلمێنن کە "هۆکارێکی دێرین" هەیە (کە ڕەنگە ماددە بێت یان عەقڵێکی دابڕاو، نەک مەرج بێت خودا بێت). هەروەها لەم ڕێگایەدا، "دەروێش" (السالك/ئەوەی بەڵگەکە دەهێنێتەوە) جیاوازە لە "ڕێگا"کە و جیاوازە لە "ئەو کەسەی بۆی دەچن" (المسلوك اليه)؛ چونکە ڕێبوارەکە "نەفس"ـە، ڕێگاکە "ئاسۆکان"ـە، و مەبەستەکە "خودا"یە؛ جیاوازیی ئەم سێیە متمانەی بەڵگەکە لاواز دەکات.
ڕێگای دووەم: ڕێگای نەفس :
ئەمە لە یەکەم بەهێزترە و تەواوترە بۆ سەلماندنی حەق و دەرخستنی سیفەتەکانی؛ چونکە نەفس نموونەی حەقە و لەسەر بنەمای یەکێتی و سیفەت و کردارەکانی ئەو دروستکراوە. وەک لە فەرموودەدا هاتووە: «من عرف نفسه فقد عرف ربه» (ئەوەی خۆی بناسێت پەروەردگاری دەناسێت). ئەم ڕێگایە هەرچەندە لە یەکەم باشترە (چونکە ڕێبوار و ڕێگاکە یەکن کە نەفسە)، بەڵام هێشتا گواستنەوەیە لە دەرەنجامەوە (نەفس) بۆ هۆکار (خودا)، یان لە "دیاردە" (مظهر)ـەوە بۆ "دەرکەوتوو" (الظاهر).
ڕێگای سێیەم: ڕێگای سدیقین:
ئەمانە ئەوانەن کە ئیستیشھاد بە خودی خودا دەکەن لەسەر خودی خودا، و "بیگانە" (الأغيار) ناکەنە نێوەندگیر بۆ گەیشتن پێی. لەم ڕێگایەدا، ڕێگاکە بۆ لای مەبەست، عین و خودی مەبەستەکەیە. لێرەدا بە زاتی خودا بەڵگە دەهێنرێتەوە لەسەر زاتی، و لە زاتییەوە بۆ سیفەتەکانی، و لە سیفەتەکانیەوە بۆ کردارەکانی. بە پێچەوانەی ڕێگاکانی پێشوو کە لە کردار و سیفەتەکانەوە دەچوون بۆ زات (وەک ئەوەی لای ئەوان کردار و سیفەتەکان ڕوونتر بن لە زاتی خودا!). لەم ڕێگایەدا خودا "شایەت/ئامادە" (الشاهد)ـە کە ئیستیدلالکەر لێیەوە دەچێت بۆ سەلماندنی سیفەتەکانی.
ئیبن سینا و مەلا سەدرا ئاماژەیان بەم سێ ڕێگایە کردووە. قورئانیش ئاماژەی پێ کردووە: ﴿سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الآفاق وَفِي أَنفُسِهِمْ حتّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الحقّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كلّ شَيْءٍ شَهِيدٌ﴾ [فصلت: ٥٣].
"ئاسۆکان" ئاماژەیە بۆ ڕێگای یەکەم، "نەفسەکان" ئاماژەیە بۆ دووەم، و "ئایا بەس نییە کە پەروەردگارت خۆی لەسەر هەموو شتێک شایەتە" ئاماژەیە بۆ سێیەم.
خاڵی دەستپێکی (منطلق) موتەکەلیم و عاریف و حەکیمەکان لە سەلماندنی خودادا
دەبێت ئاماژە بە جیاوازیی خاڵی دەستپێکی ئەم سێ قوتابخانەیە بدەین:
* موتەکەلیمین (علم الكلام): لە "دروستکراو/صنع"ـەوە دەست پێ دەکەن بۆ سەلماندنی "دروستکەر/صانع". واتە خودا دەسەلمێنن بە سیفەتی ئەوەی "خالیق" و ڕێکخەرە.
* حەکیمەکان (فەلسەفە): (وەک ئیبن سینا و فارابی) لە "وجوب" (پێویستبوون) و "ئیمکان"ـەوە دەست پێ دەکەن. واتە خودا دەسەلمێنن بە سیفەتی ئەوەی "واجیب الوجود"ـە.
* عاریفەکان و حیکمەتی سەدرائی: لە سەلماندنی حەق (تعالی) دەست پێ دەکەن بە سیفەتی ئەوەی "حەق"ـە یان "وجودی پەتي"ـیە (وجود محض)، بەبێ سەیرکردنی سیفەتی خالقیەت تێیدا.
ئەم جیاوازییە تەنها جیاوازییەکی ڕووکەش نییە، بەڵکو جەوهەرییە لەو پلەیەی کە بەڵگەکە دەیسەلمێنێت. موتەکەلیم دوای سەلماندنی دروستکەر، دەچێت بۆ سەلماندنی "قودرەت". حەکیم سەرەتا "واجیب" دەسەلمێنێت، پاشان زانست و ژیان و ئیرادە. عاریف سەرەتا خودا دەسەلمێنێت بە ناونیشانی "وجودی حەق"، پاشان یەکێتی و وجوب، ئینجا ئەوانی تر.
١. حەقیقەتی وجود، یان ئەوەیە پلەیەکی هەیە کە "واجیب بالذات"ـە، یان نییەتی. ئەگەر هەیبێت، ئەوا مەبەستەکە سەلمێنرا. ئەگەر نەشیبێت، کەواتە هەمووی "مومکین"ـە (چونکە مەوجود لە دەرەوەی واجیب و مومکین نییە).
٢. حەقیقەتی وجود (کە ڕەسەنە) ناکرێت سیفەتی "ئیمکانی زاتی" (الإمکان الذاتي) وەربگرێت بە مانای "یەکسانیی نیسبەت بۆ بوون و نەبوون" (چونکە وجود خۆی حەقیقەتی بوونە و مەحاڵە نیسبەتی بۆ نەبوون یەکسان بێت)، بەڵکو سیفەتی "ئیمکانی فەقیری" (الإمکان الفقري) وەردەگرێت، بەو مانایەی کە وجودی مومکین بریتییە لە "خودی بەستراوەیی و پەیوەستبوون" (عین الربط والتعلق).
٣. "ڕەبت" (بەستراوەیی) و "پێویستی" (الحاجة) پێویستی بە بوونی "دەوڵەمەندێکی زاتی" (الغني بالذات) هەیە، ئەگینا "فەقیری زاتی"ـش دروست نابێت. ئەو دەوڵەمەندە زاتییەش "واجیب"ـە.
ئەم داڕشتنە پێویستی بە پووچەڵکردنەوەی تەسلوسول نییە؛ چونکە حەقیقەتی ڕەبتی (بەستراوەیی) لە هەموو پلەکانیدا ڕاستەوخۆ و بێ نێوەندگیر بە "دەوڵەمەندی یەکەم"ـەوە ڕاگیراوە (متقوم).
داڕشتنی پێنجەم: لە ڕێگەی "ڕەسەنایەتی ماهییەت"ـەوە
ئەمە ئەو بنەمایەیە کە "میرداماد" (مامۆستای مەلا سەدرا) هەڵیبژاردووە. بەڵگەکە بەم شێوەیە دادەڕێژرێت:
ماهییەت لە حدودی زاتی خۆیدا تەنها خۆیەتی (لیست إلا هي)، نە مەوجودە و نە مەعدوم. ئەگەر لە ناو ماهییەتەکاندا شتێک نەبێت کە "بە زاتی خۆی و بۆ زاتی خۆی" سەرچاوەی ئینتیزاعکردنی "مەوجودیەت" بێت، ئەوا هیچ کام لە ماهییەتەکان دروست نابن (نابنە مەوجود).
ڕوونکردنەوە: ماهییەت خۆی لە خۆیدا نابێتە سەرچاوەی مەوجودیەت، کەواتە دەبێت شتێکی بۆ زیاد بکرێت (ضم). ئەگەر ئەو شتە زیادکراوەش هەر ماهییەت بێت (کە خۆی لە خۆیدا بێلایەنە)، ئەوا تووشی تەسلوسول یان دەور دەبین. کەواتە دەبێت بگەینە زاتێک کە خۆی لە خۆیدا سەرچاوەی ئینتیزاعی مەوجودیەت بێت (بە بێ زیادکردنی شتێک بۆی)، ئەویش "واجیب"ـە.
داڕشتنی شەشەم: لە ڕێگەی "نوقسانی و کەماڵ"ـەوە
ئەم داڕشتنە پشت بە بنەمای "تەشکیک" (Gradation/پلەبەندیی وجود) دەبەستێت. دەقەکە بەم شێوەیە ڕوونی دەکاتەوە:
مەوجودات دابەش دەبن بۆ سێ بەش:
١. ناقیسی پەتي (الناقص المحض): کە بریتییە لە "هەیولا" (ماددەی یەکەم)؛ کە لەوپەڕی لاوازیدایە.
٢. کامڵی پەتي (الكامل المحض): کە بریتییە لە "واجیب" (خودا)؛ کە لەوپەڕی بەهێزی و تەواویدایە.
٣. ئەوەی لە نێوانیاندایە: (واتە هەموو مەخلوقاتەکانی تر).
ئیستیدلالەکە:
ئەگەر "کامڵی پەتی" (واجیب) بوونی نەبێت، ئەوا ئەو دوو بەشەکەی تریش (ناقیسی پەتي و مامناوەند) بوونیان نابێت.
بۆچی؟ چونکە "کامڵ" بریتییە لەو هێزەی کە نوقسانیی ئەوانی تر هەڵدەگرێت (الرافع لنقصهما) و تەواوکەریانە (المُکمِّل لهما).
بەڵام نەبوونی بەشەکانی تر (دروستکراوەکان) پووچەڵە و بە "بەدیهە" ڕەت دەکرێتەوە؛ چونکە دەبینین شتە "ناقیسەکان" لە جیهانی ئیمکاندا بوونیان هەیە.
کەواتە مادام "ناقیس" هەیە، دەبێت "کامڵی پەتي"ـش هەبێت کە هۆکاری بوونی ئەوە.
داڕشتنی حەوتەم: لە ڕێگەی "ئیطلاق و تەقیید"ـەوە (ڕەهایی و بەستراوەیی)
ئەم داڕشتنە لە قسەی عاریفانەوە وەرگیراوە و لەسەر بنەمای "وەحدەتی شخصی وجود" دامەزراوە، هەروەها لەسەر ئەو بنەمایەی کە دەڵێت: مەوجودات بریتییە لە "وجود" کە بەستراوەتەوە (مقید) بە ماهییەتەکانەوە.
ئەم بەڵگەیە پشت بەم پێشەکییە گرنگە دەبەستێت:
"مەوجود" لە سێ بەش دەرناچێت:
١. وجودی حەق (تعالی): کە پێی دەوترێت مەوجودی "لا بەشەرت" (لابشرط) و ڕەها بە "ئیطلاقی حەقیقی". مەبەست لەم ڕەهاییە ئەوە نییە کە "ڕەهایی" سیفەتێکی زیادە بێت بۆ زاتی، بەڵکو تەنها ناونیشانێکە ئاماژە دەکات بۆ فراوانی و "ئەحەدییەتی کۆکەرەوە"ی زاتی ئەو.
٢. مەوجودی "بە مەرجی لا" (بشرط لا): کە بریتییە لەو وجودەی بە "ئیطلاق"ـەوە بەستراوەتەوە (المقید بالاطلاق). ئەمە بریتییە لە "کرداری حەق" (فعل الحق الواحد)، کە لە عیرفاندا بە ناوی "نەفەسی ڕەحمانی" (النفس الرحماني) و "حەقی مەخلوق " ناو دەبرێت.
٣. مەوجودی "بەستراوە بە ماهییەت" (المقید بالماهيات): کە بریتییە لە هەموو مەخلوقات و دروستکراوەکان، کە ماهییەتەکانیان گوزارشتە لە "کورت هێنان" و "لاوازی" لەچاو پلەی ئیطلاقی حەقیقی.
ئیستیدلالەکە:
مادام ئەم پێشەکییە ڕوون بووەوە، دەڵێین: مەوجود (ئەوەی هەیە)، یان ئەوەیە خۆی "ڕەهایە بە ئیطلاقی حەقیقی"، یان ئەوەیە "ئیستیلزامی" (پێویستیی) ئەو ڕەهایە دەکات.
بۆچی؟ چونکە هەر شتێکی "موقەیەد" (بەستراوە) – تەنانەت ئەگەر بە قەیدی ئیطلاقیش بەسترابێتەوە – لە حەقیقەتدا بریتییە لە هەمان "ڕەهای حەقیقی" بەڵام لەگەڵ بەستنەوەیەکی تایبەت (تقیید خاص).
تەنانەت ئەگەر قەیدەکە بریتی بێت لە "ئیطلاقی نا-حەقیقی"، ئەوا هەر دەبێت بگاتەوە بە "ڕەهای حەقیقی" (المطلق الحقيقي) کە حەقی تعالی-یە؛ چونکە تەنها ئەو (ڕەهای حەقیقی)ـیە کە دەکرێت "مەوجودیەت" لە زاتیەوە دەربهێنرێت (انتزاع) بەبێ هیچ حەیسیەتێکی تەقییدی (سنووردارکەر) یان تەعلیلی (هۆکاردار).
داڕشتنی هەشتەم: لە ڕێگەی "هێز و کردە" (القوة والفعل)
ڕوونکردنەوەی ئەم بەڵگەیە بەم شێوەیەیە:
مەوجود لە سێ دۆخ بەدەر نییە:
١. بە کردە (بالفعل) لە هەموو ڕوویەکەوە: واتە هیچ شاراوەیی و چاوەڕوانییەک و توانایەکی دەرنەکەوتووی تێدا نییە. ئەمە "واجیب" (خودا)ـیە.
٢. بە هێز (بالقوة) لە هەموو ڕوویەکەوە: واتە تەنها "توانای بوون"ـە و هێشتا نەبووەتە شتێکی دیاریکراو. ئەمە "ماددە"ـیە (هەیولا).
٣. تێکەڵ (بە هێز لە ڕوویەکەوە و بە کردە لە ڕوویەکەوە): واتە لە ڕوویەکەوە هەبوویەکی دیارە، بەڵام لە ڕوویەکی ترەوە (لەبەر پەیوەستبوونی بە یەکێکی تر و وەستانی کەماڵەکەی لەسەر یەکێکی تر) هێشتا "بە هێز" (بالقوة)ـیە. (ئەمە حاڵی هەموو دروستکراوەکانە).
ئیستیدلالەکە:
بەشی دووەم (ماددە) و بەشی سێیەم (تێکەڵ)، مەحاڵە بوونیان هەبێت بەبێ بوونی بەشی یەکەم (ئەوەی بە تەواوی بە کردەیە). چونکە ئەوان لە "بوون" و "کەماڵی وجودی"ـیاندا پەیوەستن (متعلق) بەو؛ بەمەش داواکراوەکە (کە بوونی واجیبە) دەسەلمێنرێت.
داڕشتنی نۆیەم: لە ڕێگەی "دەرکەوتن و شاراوەیی" (الظهور والخفاء)
ئەمە پشت بە بنەماکانی عاریفان دەبەستێت لە تەفسیرکردنی "وجوب" و "ئیمکان" بە مانای "زاهیر بوون بە زات" و "زاهیر بوون بە غەیر". داڕشتنەکەی پێویستی بە دوو پێشەکییە:
* پێشەکی یەکەم: "دەرکەوتن" (الظهور) و "شاراوەیی" (البطون) دوو جۆرن:
* جۆرێکیان بەهۆی "لاوازیی ئیدراک"ـی ئێمەوەیە (واتە شتەکە دیارە بەڵام چاوی ئێمە نایبینێت).
* جۆرێکیان بەهۆی "خودی شتەکەوەیە" لە نەفسی خۆیدا. (لێرەدا باسەکە لەسەر ئەمەی دووەمە).
* پێشەکی دووەم: مەوجود یان ئەوەیە "زاهیرە بە نەفسی خۆی بۆ نەفسی خۆی" (واتە مەوجودیەتەکەی لە زاتی خۆیەوە سەرچاوەی گرتووە)، کە ئەمە "واجیب"ـە. یان ئەوەیە "زاهیرە بە هۆکاری یەکێکی تر" (واتە یەکێکی تر دەریخستووە) بۆ نەفسی خۆی یان بۆ یەکێکی تر. ئەمەش کۆی گشتیی "مومکینات"ـە.
ئیستیدلالەکە:
ئەگەر ئەم دوو پێشەکییە ڕوون بوون، دەڵێین: مەوجود یان ئەوەیە "زاهیرە بۆ زاتی خۆی و دەرخەری (مُظهِر) ئەوانی ترە"، کە ئەوە مەبەستەکەی ئێمەیە (واجیب).
یان ئەوەیە "زاهیرە بە هۆکاری یەکێکی تر"، کە لەم حاڵەتەشدا "ئیستیلزامی" (پێویستیی) ئەوە دەکات بگاتەوە بەو زاتەی کە "زاهیرە بۆ زاتی خۆی و دەرخەری ئەوانی ترە"؛ چونکە ئەوەی خۆی بە یەکێکی تر دەرکەوتووە، ناتوانێت سەرچاوەی دەرکەوتن بێت ئەگەر نەگاتەوە بە سەرچاوەیەکی زاتی. کەواتە لە هەردوو حاڵەتەکەدا، "واجیب" دەسەلمێنرێت.
داڕشتنی دەیەم: لە ڕێگەی بنەمای "نوور و تاریکی"ـی شێخی ئیشراق (سوهـرەوەردی)
ئەمە لە داڕشتنی پێشوو نزیکە، بەڵام پشت بە چەمکی "نوور" دەبەستێت:
شتەکان یان زاهیرن بە زاتی خۆیان و دەرخەری ئەوانی ترن (کە ئەمە پێی دەوترێت: نوور)، یان وا نین (کە پێی دەوترێت: تاریکی/الظلمة). تاریکی ناتوانێت سەرچاوەی ئاسەوار و دروستبوون بێت، تەنها نوور سەرچاوەیە.
شێخی ئیشراق "نوور" دابەش دەکات بۆ: "نووری دەوڵەمەند" (الغني/قائم بالذات) و "نووری هەژار" (الفقير/عارض).
ئیستیدلال: ئەو نوورەی کە "قائم بالذات"ـە (بە زاتی خۆی ڕاوەستاوە)، ناکرێت لە زاتی خۆیدا موحتاجی "جەوهەرێکی تاریک" (غاسق) بێت (چونکە تاریک فاقیدی نوورە، چۆن دەتوانێت نوور ببەخشێت؟). کەواتە دەبێت ئەو نوورە موحتاجی "شتێکی نووری" بێت. ئەگەر ئەو شتە نوورییەش "نوورێکی عارزی" بێت، ئەوە ئەویش موحتاجە. کەواتە دەبێت زنجیرەکە کۆتایی بێت بە نوورێک کە "قائم بالذات"ـە و دەوڵەمەندە لە هەموو نوورەکانی تر، و سەرچاوەی هەموویانە. ئەمەیە کە پێی دەوترێت "نوورولئەنوار" (نور الأنوار). ئەو نوورە دەوڵەمەندە، زاڵە بەسەر هەموو ئەنواردا و پاکە لە نوقسانیی ئیمکان.
داڕشتنی یازدەیەم: داڕشتنی عەللامە تەباتەبایی :
ئەم داڕشتنە پشت بە چەمکی "واقیعیەت" (الواقعية) دەبەستێت و ئەوەی کە "واقیعیەت قابیلی هەڵگرتن (الرفع) نییە". ئەمە بە کورتترین و بێ-پێشەکیترین بەڵگە دادەنرێت. دەکرێت بەم شێوەیە ڕوون بکرێتەوە:
پێشەکی یەکەم: گومان نییە کە "واقیعیەت"ـێک لە دەرەوەدا هەیە (بەمە وەڵامی سۆفیستەکان دەدەینەوە کە نکۆڵی لە هەموو شت دەکەن). هەموو خاوەن شعورێک ناچارە دان بەوەدا بنێت کە "شتێک هەیە".
پێشەکی دووەم: ئەم واقیعیەتە، قابیلی "نەبوون" و "هەڵگرتن" (الرفع) و "پووچەڵبوونەوە" نییە لە زاتی خۆیدا. بەڵکو تەنانەت گریمانەی "پووچەڵبوونەوە"ـشی دەبێتە هۆی "سەلماندن"ـی؛ چونکە ئەگەر بڵێیت "هەموو واقیعیەتێک پووچەڵە"، ئەم ڕستەیە خۆی داننانە بەوەی کە "واقیعیەتێک هەیە کە ئەویش پووچەڵبوونەوەکەیە". (واتە: سۆفیست کە دەڵێت شتەکان وەهمن، ئەم "وەهمە" لای ئەو "واقیع"ـە). کەواتە واقیعیەت دەسەلمێنرێت تەنانەت لە ڕێگەی ڕەتکردنەوەشیدا.
* پێشەکی سێیەم: هەر شتێک کە لە زاتی خۆیدا قابیلی نەبوون و هەڵگرتن نەبێت، ئەوا "واجیب" (پێویست)ـە.
دەرەنجام: کەواتە "واقیعیەتێکی واجیب" (واقیعیەتێکی زاتی) هەیە، و هەموو شتەکانی تر کە واقیعیەتیان هەیە، لە واقیعیەت و بوونیاندا "هەژار و موحتاجن" بۆ ئەو واقیعیەتە زاتییە.
تایبەتمەندیی ئەم داڕشتنە:
ئەم داڕشتنەی عەللامە تەباتەبایی بێمنەتە لە هەموو پێشەکییەکی نەزەری ئاڵۆز (وەک پووچەڵکردنەوەی دەوەران و تەسلوسول، یان چەمکی تەشکیک، یان جوڵە، یان ئیمکانی فەقیری). تەنها پێویستی بە یەک شتە: "باوەڕبوون بەوەی کە واقیعیەتێک هەیە" (کە ئەمە بەدیهیترین بەدیهییەکانە).
لەسەر بنەمای ئەم داڕشتنە، مەسەلەی "بوونی خودا" دەبێتە مەسەلەیەکی "زەرووری" و "بەدیهی"، و هەموو بەڵگەکانی تر تەنها دەبنە "تەنبیھ" (وەبیرهێنانەوە) نەک ئیستیدلال.
ڕەخنەیەک و وەڵامەکەی:
هەندێک ڕەخنەیان لەم داڕشتنە گرتووە بەوەی کە عەللامە تێکەڵاوی کردووە لە نێوان "واقیعیەت بە مانای گشتی" (کە وجود و عەدەم دەگرێتەوە، واتە: نەفسولئەمر) و "واقیعیەت بە مانای تایبەت" (کە تەنها وجود دەگرێتەوە و دژی عەدەمە). دەڵێن: ئەوەی سۆفیست نکۆڵی لێ دەکات و دەبێتە هۆی سەلماندنی واقیعیەت، "واقیعیەتی گشتی"ـیە (کە سدیق و کیزب دەگرێتەوە)، نەک "واقیعیەتی تایبەت" (کە خودایە).
وەڵام: ئەم ڕەخنەیە دروست نییە. عەللامە مەبەستی ئەوەیە کە کاتێک سۆفیست دەڵێت "واقیعیەت نییە"، ئەم باوەڕەی ئەو، یان ئەم وەهمەی ئەو، وەک "حاڵەتێکی ئیدراکی" بوونی هەیە و "سابتە". ئەم "سوبوت"ـە (بوونی وەهمەکە) خۆی واقیعیەتێکی تایبەتە (وجودییە) و عەدەم نییە. کەواتە تەنانەت کاتێک دەتەوێت واقیعیەت ڕەت بکەیتەوە، تۆ پشت بە "واقیعیەتێکی وجودی" دەبەستیت (کە بیری ڕەتکردنەوەکەیە). ئەم واقیعیەتە کە قابیلی لابردن نییە (چونکە بە لابردنیشی دەسەلمێنرێت)، دەبێت "واجیب" بێت.
ناوی گۆڤار: العقيدة ژمارە: ٣٦ ساڵ: پاییزی ٢٠٢٥ زایینی / ١٤٤٧ کۆچی بەرواری زیادکردنی توێژینەوە: ٢٢ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٥ ژمارەی سەردانیکردنی توێژینەوە: ١٧٢ وەرگێڕانی : بەتین