زانست لە نێوان ئەفسانەی بەڵگە و حەقیقەتی باوەڕدا (تیۆری دوهێم و کواین)

لە دنیای ئەمڕۆدا وێنەیەکی پیرۆز و دەست لێنەدراو بۆ زانست دروست کراوە. کاتێک دەڵێین زانست وای وت وەک ئەوە وایە فەرمانێکی ئاسمانی دابەزیبێت و دەرگای گفتوگۆ داخراوە. ئەم وێنەیە وایکردووە خەڵکی وا تێبگەن کە زانست بریتییە لە کۆکردنەوەی بەڵگەی ڕووت و دوور لە هەر جۆرە باوەڕ و دەمارگیری و ململانێیەکی فکری. پێیان وایە زانا کەسێکە تەنها تەماشای داتا دەکات و ڕاستییەکان خۆیان دێنە قسە و هیچ دەستێوەردانێکی مرۆیی تێدا نییە.

بەڵام ئەی ئەگەر پێتان بڵێم ئەم وێنەیە تەواو هەڵەیە؟ ئەی ئەگەر پێتان بڵێم زانست خۆی لەسەر جۆرێک لە دۆگما و باوەڕ وەستاوە؟ ئەی ئەگەر پێتان بڵێم زانست زیاتر لەوەی پێویستی بە تاقیگە بێت پێویستی بە جەدەل و شەڕە قسە و بەرگریکردنە؟

لە ڕێگەی تێگەیشتن لە یەکێک لە تێزە ئاشکرا و بەرزەکانی فەلسەفەی زانست کە تێزی دوهێم و کواینە دەمانەوێت لەم وتارەدا سێ وەهمی گەورە تێک بشکێنین کە مێشکی مرۆڤی مۆدێرنیان داگیر کردووە. 

یەکەم وەهمی ئەوەی زانست تەنها بەڵگەیە لە کاتێکدا زانست پێویستی بە جەدەلە. 

دووەم وەهمی ئەوەی جەدەل شتێکی خراپە لە کاتێکدا کۆڵەکەی مانەوەی زانستە. 

سێیەم وەهمی ئەوەی زانست زانیارییە و ئایین باوەڕە لە کاتێکدا زانستیش بڕێکی دیاریکراو لە باوەڕ و گریمانەی پێویستە.

وەهمی یەکەم: زانست تەنها لەسەر بەڵگە دامەزراوە

زۆربەی خەڵک وا تێگەیشتوون کە زانست بەم شێوەیە کار دەکات کە زانایەک تیۆرییەک دادەنێت وەک ئەوەی ئاو لە ١٠٠ پلەدا دەکوڵێت و دەچێت تاقیکردنەوە دەکات، ئەگەر ئاوەکە کوڵا ئەوا تیۆرییەکە ڕاستە و ئەگەر نەکوڵا ئەوا تیۆرییەکە هەڵەیە و فڕێی دەدات. ئەمە پێی دەوترێت بەدرۆخستنەوە. واتە ئەگەر داتاکە دژی تیۆرییەکە بوو تیۆرییەکە دەمرێت.

بەڵام تێزی دوهێم و کواین دێت و بە دەنگێکی بەرز دەڵێت نەخێر واقیع بەم شێوەیە نییە. هیچ تیۆرییەک نییە بتوانرێت بە تەنها و بە جیا تاقی بکرێتەوە. کاتێک زانایەک دەچێتە تاقیگە ئەو تەنها یەک تیۆری تاقی ناکاتەوە بەڵکو کۆمەڵێک لە گریمانە و باوەڕی پێشوەختەی لەگەڵ خۆی بردووە. با نموونەیەکی زۆر ئاسان بهێنینەوە. گریمان تۆ ئەستێرەناسێکی و تیۆرییەکەت دەڵێت هەسارەیەک لە فڵان شوێن هەیە. تۆ تەلیسکۆپەکەت ئاڕاستە دەکەیت و هیچ نابینیت. ئایا لێرەدا دەڵێیت کەواتە تیۆرییەکەم هەڵەیە و ئەو هەسارەیە بوونی نییە؟ نەخێر.

لێرەدا تۆ ڕووبەڕووی کێشەیەک دەبیتەوە. لەوانەیە تیۆرییەکەت ڕاست بێت بەڵام ڕەنگە تەلیسکۆپەکەت پیس بێت کە ئەمە گریمانەی ئامێرە یان ڕەنگە یاساکانی شکانەوەی ڕووناکی کە پشتی پێ دەبەستیت هەڵە بن کە ئەمە گریمانەی فیزیاییە یان ڕەنگە هەسارەکە هەبێت بەڵام هەورێک بەردەمی گرتبێت کە ئەمە گریمانەی ژینگەییە.

تێزەکە پێمان دەڵێت هەڵسەنگاندنی ئەزموونی بۆ هەر تیۆرییەک لە ڕاستیدا تاقیکردنەوەیەکی لێکدراوە. تۆ هەرگیز ناتوانیت تیۆرییەک بە تەنها بگریت و تاقی بکەیتەوە. هەموو زانستێک وەک تۆڕێک وایە کە هەموو بەشەکانی بەیەکەوە گرێ دراون. ئەمەش پێی دەوترێت جیانەکردنەوە.

مادام لۆژیک بە تەنها ناتوانێت دەستنیشانی بکات کە کێشەکە لە کوێدایە ئایا لە تیۆرییەکە یان لە ئامێرەکە یان لە ژینگەکە، کەواتە زانا چی دەکات؟ لێرەدا زانا دەبێت ببێتە پارێزەر. کاتێک ئەنجامێک دژ بە پێشبینییەکان دەردەچێت زانا دەستبەرداری تیۆرییە سەرەکییەکە نابێت وەک ئەوەی خەڵک وا دەزانن بەڵکو دەست دەکات بە جەدەل. دەڵێت نەخێر تیۆرییەکەم ڕاستە بەڵام ئامێرەکە هەڵە بوو یان کەشوهەوا گونجاو نەبوو.

ئەم بەرگریکردنە و ئەم پاساو هێنانەوەیە بەشێکی دانەبڕاوە لە زانست. ئەگەر زانست تەنها بریتی بوایە لە بەڵگە ئەوا بە یەکەم تاقیکردنەوەی شکستخواردوو هەموو تیۆرییە گەورەکانی مێژوو دەڕووخان. 

بەڵام نیوتن و ئەینشتاین و داروین و کۆپەرنیکۆس مانەوە نەک لەبەر ئەوەی هەموو بەڵگەکان لەگەڵیان بوون بەڵکو لەبەر ئەوەی توانییان جەدەل بکەن و پاساو بۆ شکستەکانیان بهێننەوە و پەنجەی تۆمەت بۆ شتێکی تر ڕابکێشن جگە لە تیۆرییەکەی خۆیان.

کەواتە یەکەم وەهم کە دەبێت فڕێی بدەین ئەوەیە کە زانست تەنها گوێڕایەڵی بەڵگە نییە بەڵکو زانست بریتییە لە هونەری بەرگریکردن لە تیۆرییەکان لە بەرامبەر بەڵگە دژەکاندا. ئەمەش پێویستی بە توانای قسەکردن و ڕازیکردن و جەدەل هەیە.

وەهمی دووەم: جەدەل شتێکی خراپە و نیشانەی لاوازییە

زۆرجار لە فەلسەفە و کولتووری گشتیدا دەبیستین کە جەدەل بێسوودە یان حەقیقەت پێویستی بە جەدەل نییە و خۆی دەردەکەوێت. ئەم قسەیە بۆ شیعر جوانە بەڵام بۆ زانست کوشندەیە. بەپێی تێڕوانینی پیێر دوهێم و ویلارد ڤان ئۆرمان کواین جەدەل و پێداگری نەک هەر خراپ نین بەڵکو زەروورن.

پیێر دوهێم کە یەکێکە لە گەورەترین فەیلەسوفانی زانست نموونەیەکی زۆر جوانی هەیە. دەڵێت تاقیکردنەوەی فیزیایی وەک ئامێر نییە کە بتوانیت بەشێکی لێ بکەیتەوە و بیپشکنیت بێ ئەوەی کاریگەری لەسەر بەشەکانی تر هەبێت. بەڵکو وەک ئۆرگانیزم یان زیندەوەر وایە. ئەگەر تۆ پەنجەت ئازاری هەبێت ئازارەکە تەنها لە پەنجەدا نییە بەڵکو پەیوەندی بە دەمار و مێشک و خوێن و دڵەوە هەیە. ناتوانیت پەنجە جیابکەیتەوە و تەنها حوکم لەسەر ئەو بدەیت.

لە زانستیشدا بە هەمان شێوەیە. کاتێک ئەنجامێک هەڵە دەردەچێت نەخۆشییەکە لەکوێیە؟ ئایا لە دڵدایە کە تیۆری سەرەکییە یان لە پێستدایە کە گریمانە لاوەکییەکانە؟ دوهێم دەڵێت لێرەدا هیچ تاقیکردنەوەیەک نییە بتوانێت بەتەنها بڕیار بدات. لێرەدا زانا پێویستی بە شتێکە کە ناوی دەنێت لێزانی یان هەستی باش. ئەم هەستی باشە یاسا نییە و بەڵگە نییە بەڵکو جۆرێکە لە حیكمەت. زانا دەبێت جەدەل لەگەڵ خۆی و ئەوانی تر بکات بۆ ئەوەی بڕیار بدات ئایا دەستکاری تیۆرییەکە بکەم یان گومان لە ئامێرەکە بکەم؟ ئەم بڕیارە بڕیارێکی لۆژیکیی وشک نییە بەڵکو بڕیارێکی ئینسانییە کە پێویستی بە مشتومڕ هەیە.

کواین دێت و وێنەکە ئاشکراتر دەکاتەوە. ئەو دەڵێت زانست وەک مەیدانێکی هێز وایە. لە ناوەڕاستی مەیدانەکەدا باوەڕە سەرەکییەکانمان هەن وەک یاساکانی بیرکاری و لۆژیک و یاسا بنچینەییەکانی فیزیا. لە لێوارەکانی مەیدانەکەدا بەرکەوتنمان لەگەڵ ئەزموون و تاقیکردنەوەکاندا هەیە.

کاتێک ئەنجامێکی نەخوازراو و داتایەک کە دژی ئێمەیە بەر لێوارەکان دەکەوێت بوومەلەرزە لە تۆڕەکەدا دروست دەبێت. بەڵام ئێمە ڕاستەوخۆ ناوەڕاستەکە و تیۆرییە گەورەکە ناڕوخێنین. کواین پێشنیاری ستراتیژی پێداگری دەکات. واتە زانا دەبێت کەللەرەق بێت و دەبێت بەرگری بکات. نابێت بە هەموو بایەک بشنێتەوە. زانا دەبێت هەوڵ بدات گۆڕانکارییەکە لە لێوارەکان بکات بۆ ئەوەی ناوەڕاستەکە بپارێزێت. 

ئەمە پێی دەوترێت کەمترین شێواندن لە تیۆرییە گەورەکەدا. با بڵێین ئامێرەکە شکاوە کە گۆڕانکارییەکی بچووکە باشترە لەوەی بڵێین یاسای کێشکردنی نیوتن هەڵەیە کە وێرانکارییەکی گەورەیە.

کەواتە جەدەل و پێداگری و تەعەسوب بۆ تیۆرییەکە شتێکی خراپ نییە. ئەگەر زاناکان جەدەلچی نەبووانایە و خێرا دەستیان هەڵبگرتایە ئێمە هەرگیز خاوەنی هیچ سیستەمێکی زانستیی جێگیر نەدەبووین. زانست پێویستی بەوەیە زاناکان وەک سەرباز بەرگری لە قەڵاکانیان و تیۆرییەکانیان بکەن تا ئەو کاتەی دوژمن کە بەڵگە دژەکانن دیوارەکان دەڕوخێنێت. ئەم بەرگرییە ناوی جەدەلە.

وەهمی سێیەم: زانست زانینە و ئایین باوەڕە

باوترین ڕستە کە دەوترێت ئەوەیە لە زانستدا باوەڕ نییە و تەنها زانیاری هەیە. بەڵام ئەو زانیارییانەی سەرەوە دەمانگەیەننە حەقیقەتێکی تاڵ بۆ زانستپەرستان کە زانست بەبێ بڕێک لە دۆگما و باوەڕی کوێرانە یان گریمانەی نە سەلمێنراو ناتوانێت هەنگاوێکیش بنێت.

لە کتێبی ئایا تیۆرییەکان دەکرێت ڕەت بکرێنەوە کە ساندرا هاردینگ ئامادەی کردووە باس لە وتارێکی ئەدۆڵف گرونباوم دەکرێت. لێرەدا چەمکێکی ترسناک دێتە پێشەوە بە ناوی بەدەستەوەنەدانی یەکلاکەرەوە. ئەم چەمکە دەڵێت بۆ هەر کۆمەڵە داتایەک ژمارەیەکی بێشومار لە تیۆری هەن کە دەتوانن لێکدانەوەی بۆ بکەن. با نموونەیەکی سادە بهێنینەوە. ئەگەر سێ خاڵت لەسەر کاغەزێک هەبێت دەتوانیت بە هێڵێکی ڕاست بەیەکەوەیان ببەستیتەوە یان دەتوانیت بە هێڵێکی کەوانەیی یان بە هێڵێکی شەپۆلی یان بە هەزاران شێوەی تر. هەموو شێوەکانیش بەو سێ خاڵەدا تێدەپەڕن.

لە زانستیشدا بە هەمان شێوەیە. داتاکان سنوردارن بەڵام تیۆرییەکان بێشومارن. کەواتە زانا چۆن یەکێکیان هەڵدەبژێرێت؟ چۆن دەڵێت ئەم هێڵە ڕاستە و ئەوانی تر هەڵەن؟ لێرەدا لۆژیک بێ دەسەڵاتە. لێرەدا زانا پەنا دەباتە بەر باوەڕ. باوەڕ بەوەی کە سروشت سادەیە و باوەڕ بەوەی کە جوانترین هاوکێشە ڕاستترینە و باوەڕ بەوەی کە ئەم تیۆرییە لەوەی تر باشترە. ئەم باوەڕانە زانست نین بەڵکو دۆگمان. ئەمانە پێش گریمانەن کە زانا بڕوای پێیانە پێش ئەوەی بچێتە تاقیگەوە.

زۆر کەس وا دەزانن دۆگما و باوەڕی چەقبەستوو دوژمنی زانستە. بەڵام بەپێی تێزی کواین هەندێک دۆگما زەروورن. بۆ نموونە باوەڕ بەوەی کە یاساکانی فیزیا سبەینێش وەک ئەمڕۆ کار دەکەن. ئەمە باوەڕە. کێ دەڵێت سبەینێ یاسای کێشکردن نامێنێت؟ هیچ بەڵگەیەکمان نییە جگە لەوەی باوەڕمان وایە سروشت ناگۆڕێت. ئەمە دۆگمایە. بەڵام بەبێ ئەم دۆگمایە زانست ئیفلیج دەبێت.

هەروەها گرونباوم ڕەخنە لەوە دەگرێت کە دەڵێن گۆڕانکاری بچووک لە گریمانەکاندا بەسە بۆ ڕزگارکردنی تیۆرییەک. ئەمەش جۆرێکە لە باوەڕ. زاناکان زۆرجار بە کوێرانە باوەڕیان بە تیۆرییەک هەیە و ئامادە نین دەستبەرداری ببن تەنانەت ئەگەر داتاکانیش دژی بن. ئەوان بەدوای هەر کون و کەلێنێکدا دەگەڕێن لە ژینگە و لە ئامێر و لە دۆخی دەرەکی بۆ ئەوەی تیۆرییە ئازیزەکەیان ڕزگار بکەن. ئەم ڕەفتارە زۆر لە ڕەفتاری پیاوانی ئایینی دەچێت کە بەرگری لە دەقە پیرۆزەکانیان دەکەن. جیاوازییەکە ئەوەیە زاناکان ناوی دەنێن پێداگری زانستی بەڵام لە کرۆکدا هەمان میکانیزمی باوەڕ و دۆگمایە کە کار دەکات.

نموونەیەکی کردەیی: ئابووریی تاقیکاری

بۆ ئەوەی تەنها لە فەزای فەلسەفیدا نەمێنینەوە با نموونەیەکی زیندوو لە ئابووریی تاقیکاری وەربگرین کە بە ڕوونی دەردەکەوێت چۆن زانست پێویستی بە جەدەل و باوەڕ هەیە. لە تاقیکردنەوە ئابوورییەکاندا زاناکان دەیانەوێت بزانن ئایا مرۆڤەکان بەپێی تیۆرییە ئابوورییەکان ڕەفتار دەکەن یان نا. بەڵام بۆ ئەنجامدانی ئەمە ئەوان پێویستیان بە سێ جۆر گریمانەی لاوەکی هەیە. یەکەم ژینگە کە دەبێت باوەڕیان بەوە هەبێت کە ئەو ژینگەیەی بۆ تاقیکردنەوەکە دروستکراوە نوێنەرایەتی بازاڕی ڕاستەقینە دەکات. دووەم دامەزراوە کە دەبێت باوەڕیان بەوە هەبێت کە یاساکانی تاقیکردنەوەکە ڕوونن بۆ بەشداربووان. سێیەم دیزاین کە دەبێت باوەڕیان بەوە هەبێت کە شێوازی تاقیکردنەوەکە بێ کەموکوڕییە.

ئێستا گریمان تاقیکردنەوەکە ئەنجام درا و بەشداربووان بەپێی تیۆرییەکە ڕەفتاریان نەکرد وەک ئەوەی پارەیان خەرج نەکرد لە کاتێکدا دەبوو خەرجی بکەن. لێرەدا کێشەکە چییە؟ ئایا تیۆرییە ئابوورییە گەورەکە هەڵەیە و مرۆڤ بوونەوەرێکی ڕاشناڵ نییە؟ یان خەڵاتە داراییەکان کەم بوون و بەشداربووان جدی نەبوون؟ یان بەشداربووان لە یاساکانی یارییەکە تێنەگەیشتوون؟

لۆژیک ناتوانێت وەڵامی ئەمە بداتەوە.

لێرەدا جەدەل دەست پێ دەکات. ئەو زانایەی باوەڕی بە تیۆرییەکە هەیە دەڵێت نەخێر تیۆرییەکە ڕاستە بەڵام پارەکە کەم بوو و بەرگری دەکات. ئەو زانایەی باوەڕی بە تیۆرییەکە نییە دەڵێت نەخێر تیۆرییەکە هەڵەیە. تەنانەت دووبارەکردنەوەی تاقیکردنەوەکە مەرج نییە کێشەکە چارەسەر بکات. چونکە ئەگەر زاناکە پەیڕەوی لە ڕێچکەی بایزیان بکات ئەوا ئەگەری هەیە هێشتا بڕوای بە پاراستنی تیۆرییە سەرەکییەکە هەبێت و هەڵەکە بخاتە ئەستۆی شتێکی تر.

لەم نموونەیەدا بە ڕوونی دەیبینین کە بەڵگە بە تەنها بەس نییە چونکە نازانین هەڵەکە لە کوێیە و جەدەل پێویستە بۆ ئەوەی بڕیار بدەین کامە هەڵەیە و دۆگما ئامادەیە چونکە باوەڕی پێشوەختەی زاناکە کاریگەری لەسەر ئەوە هەیە کە ئایا تیۆرییەکە فڕێ دەدات یان دەیپارێزێت.

دەرەنجام

ئامانجی ئەم وتارە شکاندنی شکۆی زانست نییە بەڵکو گەڕاندنەوەیەتی بۆ قەبارە سروشتییەکەی خۆی. زانست ئامێرێکی سارد و بێ ڕۆح نییە کە تەنها بەڵگە وەربگرێت و حەقیقەت دەربکات. زانست پڕە لە جەدەل و هیچ تیۆرییەک بێ پارێزەر نامێنێتەوە. زاناکان دەبێت فێری هونەری قسەکردن و پاساو هێنانەوە بن بۆ ئەوەی تیۆرییەکانیان لە مردن ڕزگار بکەن. جەدەل قەڵغانی زانستە و ئەگەر جەدەل و پێداگری نەبێت بینای زانست بە بچووکترین بای گومان دەڕوخێت. ئەم کەللەرەقییەی زاناکانە کە وادەکات زانست بەردەوام بێت. زانست باوەڕی تێدایە و لە پشت هەموو هاوکێشەیەکەوە کۆمەڵێک گریمانە و دۆگما و باوەڕی نە سەلمێنراو هەن کە زاناکان پشتیان پێ دەبەستن.

کەواتە کاتێک جارێکی تر گوێت لە دەستەواژەی زانست سەلماندوویەتی دەبێت بزانە کە ئەمە کۆتایی قسە نییە. ئەمە تەنها سەرەتای جەدەلێکە. زانست پرۆسەیەکی مرۆییە و تێکەڵەیەکە لە بەڵگە و باوەڕ و مشتومڕ و بڕیاردانی شەخسی. زانا پێغەمبەر نییە وەحی بۆ دابەزێت بەڵکو پارێزەرێکە کە بە هەموو هێزییەوە هەوڵ دەدات دۆسیەکەی لە دادگای سروشتدا بباتەوە و بۆ ئەمەش پێویستی بە هەموو چەکەکانی لۆژیک و جەدەل و باوەڕ هەیە.

سەرچاوەکان:

 * Duhem, P. (1954). The Aim and Structure of Physical Theory. Princeton University Press.

 * Quine, W. V. O. (1951). "Two Dogmas of Empiricism". The Philosophical Review, 60(1), 20-43.

 * Harding, S. G. (Ed.). (1976). Can Theories be Refuted? Essays on the Duhem-Quine Thesis. D. Reidel Publishing Company.

 * Popper, K. (1959). The Logic of Scientific Discovery. Hutchinson.

 * Grünbaum, A. (1960). "The Duhemian Argument". Philosophy of Science, 27(1), 75-87.

 * Laudan, L. (1990). "Demystifying Underdetermination". Scientific Theories, 14, 267-297.

 * Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2018). "Underdetermination of Scientific Theory".

 * Lakatos, I. (1970). "Falsification and the Methodology of Scientific Research Programmes". In Criticism and the Growth of Knowledge, Cambridge University Press.

 * Kuhn, T. S. (1962). The Structure of Scientific Revolutions. University of Chicago Press.

 * Feyerabend, P. (1975). Against Method. New Left Books.

٤. دەربارەی ئابووریی تاقیکاری و نموونە کردەییەکان:

 * Guala, F. (2005). The Methodology of Experimental Economics. Cambridge University Press.

 * Smith, V. L. (2002). "Method in Experiment: Rhetoric and Reality". Experimental Economics, 5(2), 91-110.

 * Friedman, M. (1953). "The Methodology of Positive Economics". Essays in Positive Economics.

 * Curd, M., & Cover, J. A. (Eds.). (1998). Philosophy of Science: The Central Issues. W.W. Norton & Company.

 * Ladyman, J. (2002). Understanding Philosophy of Science. Routledge.