مەتەڵی شەڕ و وەهمی ئیلحاد: هەڵوەشاندنەوەی پووچترین سەفسەتەی مێژوو

بەشی یەکەم: هەڵوەشاندنەوەی ماهییەتی شەڕ و جەنگی حوسن و قوبح

پێشەکییەکی پێویست: لە نێوان سۆز و بورهاندا

لە جیهانی ئەمڕۆدا، بازرگانانی ئیلحاد کاڵایەکی کۆنیان هێناوەتەوە و بە بەرگێکی نوێی "مرۆڤدۆستی" دەیفرۆشنەوە، ئەویش کاڵای "کێشەی شەڕ" (The Problem of Evil)ـە. ئەوان دێن و بە دەموچاوێکی خەمبارەوە، بە فرمێسکێکی تیمساحییەوە دەپرسن: 

"ئەگەر خودایەک هەیە کە بەتوانای ڕەها (Omnipotent) و زانای ڕەها (Omniscient) و میهرەبانی ڕەهایە (Omnibenevolent)، ئەی بۆچی منداڵێک لە ئەفریقا لە برسدا دەمرێت؟ بۆچی شێرپەنجە هەیە؟ بۆچی بومەلەرزە هەیە؟"

ئەم پرسیارە، هەرچەندە لە ڕووکەشدا وەک پرسیارێکی فەلسەفی دەردەکەوێت، بەڵام لە حەقیقەتدا تەڵەیەکی سۆزدارییە. ئەوان نایانەوێت تێبگەن، بەڵکو دەیانەوێت تۆمەتبار بکەن. دەیانەوێت خودا لەسەر کورسی تۆمەتبار دابنێن و بە یاساکانی مافی مرۆڤی سەدەی بیست و یەک دادگایی بکەن! ئەمە لووتکەی لەخۆباییبوون و نەزانییە.

ئێمە لەم توێژینەوەیەدا، سۆز و عاتیفە دەخەینە لاوە. ئێمە بە زمانی (بورهان) قسە دەکەین. با سەرەتا لە خودی چەمکەکەوە دەست پێ بکەین. ئایا ئەوەی ئەوان ناوی دەنێن "شەڕ"، لە ڕاستیدا چییە؟

بەشی یەکەم: تەشریحی ئۆنتۆلۆجی؛ ئایا شەڕ بوونی هەیە؟

یەکێک لە گەورەترین هەڵەکان کە عەقڵی عەوام و تەنانەت زۆرێک لە فەیلەسوفە ڕۆژئاواییەکانیش تێی دەکەون، ئەوەیە کە وا دەزانن "شەڕ" (Evil) شتێکە "بوونی هەیە" (Existential entity). وا دەزانن شەڕ وەک ڤایرۆسێک، وەک بەردێک، وەک ئاژەڵێک، دروستکراوەیەکی سەربەخۆیە. ئەمە یەکەمین هەنگاوی گومڕابوونە.

١. تیۆری عەدەم: شەڕ وەک "نەبوون" (Privation Theory)

فەیلەسوفە گەورەکانی ئیسلام (وەک ئیبن سینا و فاڕابی) و کەلامناسەکان (وەک ئیمامی رازی)، لەسەر بنەمایەکی پتەوی عەقڵی دەیسەلمێنن کە: (الشر لیس بموجود، بل هو عدم). شەڕ بوونی نییە، بەڵکو شەڕ بریتییە لە "نەبوون".

با بە وردی ئەمە شیبکەینەوە:

خودای گەورە (واجب الوجود)ـە و سەرچاوەی هەموو "بوون"ێکە. بوون (الوجود) لە زاتی خۆیدا "خێر"ـە (Good). هیچ بوونێک نییە کە لە ڕووی بوونبوونیەوە شەڕ بێت.

ئەی شەڕ چییە؟ شەڕ بریتییە لە "لەدەستدانی کەماڵێک کە شایستەی شتێکە".

 * کوێری: ئایا کوێری شتێکە خودا دروستی کردبێت و خستبێتیە ناو چاوەوە؟ نەخێر. کوێری بریتییە لە "نەبوونی بینین" لە چاوێکدا کە شایستەی بینینە. خودا "چاو"ەکەی دروستکردووە (کە خێرە)، بەڵام "بینین"ـەکەی تێدا نییە. ئەم "نەبوون"ـە پێی دەوترێت شەڕ.

 نەخۆشی: بریتی نییە لە بوونەوەرێک، بەڵکو بریتییە لە "تێکچوونی هاوسەنگی" یان "نەبوونی تەندروستی".

نەزانی: بریتییە لە "نەبوونی زانست".

مردن: بریتییە لە "نەبوونی ژیان".

کەواتە، خودا (خالقی شەڕ) نییە بەو مانایەی کە "شەڕی پەتي" (Pure Evil)ـی دروست کردبێت. چونکە "شەڕی پەتی" واتە "نەبوونی پەتی"، نەبوونی پەتیش دروست ناکرێت!

ئەمە وەڵامێکی کوشندەیە بۆ ئەوانەی دەڵێن "ئەگەر خودا خێرە، شەڕی لە کوێ هێنا؟". 

وەڵامەکە ئەوەیە: شەڕ لە "نەبوون"ـەوە دێت، نەبوونیش پێویستی بە فاعل نییە، بەڵکو پێویستی بە (قابلییەتی ماددە) هەیە بۆ وەرنەگرتنی کەماڵ.

٢. ڕەتکردنەوەی دوالیزم (Dualism)

ئەم تێگەیشتنە عەقڵییە (کە شەڕ عەدەمە)، ئێمە ڕزگار دەکات لەو هەڵە گەورەیەی کە ئایینە کۆنەکان (وەک زەردەشتی و مانی) تێی کەوتبوون. ئەوان کاتێک بینییان شەڕ هەیە، وتیان: "کەواتە دەبێت دوو خودا هەبن: خودای خێر (یەزدان) و خودای شەڕ (ئەهریمەن)."

ئەمە شیرکە و هەڵەی عەقڵیشە. چونکە ئەگەر دوو خودا هەبن، دەبێتە هۆی (فساد السماوات والأرض).

لە ئیسلامدا، خودا یەکە و خالقی هەموو شتێکە. بەڵام کاتێک خودا (ماددە) دروست دەکات، ماددە سروشتی وایە کە (سنوردار)ـە. سنوردارێتی واتە (نەقس). نەقس واتە ئەگەری دروستبوونی شەڕ.

کەواتە شەڕ، لازمەی زاتیی جیهانی ماددییە. تۆ ناتوانیت جیهانێک دروست بکەیت کە ماددە بێت و گۆڕانکاری (Movement/Change)ـی تێدا بێت، بەڵام لێکخشاندن و تێکچوونـی تێدا نەبێت. داواکردنی دونیایەکی بێ شەڕ، وەک داواکردنی ئاگرێکی ساردە.

هەرچەندە ئەوە وەڵامی پرسیارەکەمان ناداتەوە، بەڵام بەسوودە بۆ ئەوەی خودا بە ناکامڵی وەسف نەکرێت. چونکە خودا تەنها بە هەبوونی پەتی (الوجود المطلق - Pure existence) وەسف دەکرێت. بۆیەش لێرەدا باسکراوە تاوەکو مەفهومەکان ڕوون بن لامان. ئێمە کە باسی خێر دەکەین، باسی تەجەلی نەبوونی اعیانی ثابتە دەکەین. 

ڕەخنەیەکی سامی عامری :

سامی عامری دەڵێت : شەڕ بوونی نییە، بەڵکو تەنها وەهمێکە (illusion)، یان وێنایەکی زهنییە بۆ شتێک کە لە واقیعدا نییە، یان بە دەربڕینی (بێرتراند ڕاسڵ) لە کاتی خستنەڕووی ئەم وتەیەدا: «شەڕ جیهانی خوارەوەی ئەو وەهمانەیە کە دەبێت هەستەکانمانی لێ ئازاد بکەین».

تێبینی : 

هەر دانەپاڵی تێگەشتنەکە بۆ بیرتراند ڕاسڵ بەسە بۆ ئەوەی بزانیت ئەم قسەیە تەسەورێکی حەقیقی نییە. عەرەب وەتەنی :

«مَنْ كَانَ دَلِيلُهُ الْغُرَابَ، سَاقَهُ إِلَى جِيَفِ الْكِلَابِ» 

«هەرکەسێک قەڵەڕەش ڕێ نیشاندەری بێت، ڕێگەی دەخاتە سەر لاشەی تۆپیوی سەگان». 

بێگومان ئێمە ناڵێین شەڕ وەهمە و مێشک دروستی دەکات. یان ئەوەتا کە ئەوەی دەیبینین بوونی نییە. ئەمە ئەوکاتە دەبێتە سەفسەتەیەکی حاشاهەڵنەگر. 

دواتر دەڵێت:

​ئەم مەزهەبە پێویستی بە ماندووبوون نییە بۆ هەڵوەشاندنەوەی. چونکە دژی بەڵگە نەویستە (بەدیهییە) ئەقڵی و هەستییەکانە، بەڵکو تەنانەت ئەگەر ئەم مەزهەبەش قبوڵ بکەین، هێشتا لە کێشەی (ئیشکالیەتی) بوونی شەڕ ڕزگارمان نابێت؛ چونکە خودی "وەهمی شەڕ"ـەکە خۆی لە خۆیدا شەڕە، بەو ئەزموونە ئازاربەخش و بێزارکەرەی کە بەرجەستەی دەکات.

وەڵام : ئەگەر لەسەرەوە تێگەشتی لەوەی ئێمە بە مانا مۆدێرنەکە ناڵێین شەڕ وەهمە ، بەڵکو دەڵێین کە ماناکەی عەدەمییە. ئەوە هیچ کاریگەریەکی نابێتە سەر بەدیهیە عەقڵیەکان. چونکە کاتێک تۆ شتێکت لێ ون دەبێت، دەزانیت کە شتێکی تر لە جیگای دا دەبوو هەبا بەڵام نەماوە. ئارگومێنتەکەی ئێمە بۆ ئەوەیە کەسێک نەتوانێت سیفەتی شەڕیەتی بداتە پاڵ خودا، چونکە سیفەتێکی عەدەمییە. 

بەنسبەت ڕزگار بوون لە ئیشکالەکە، دەشێ هەندێک کەس بە گەوجیەتی خۆیان پێیان وابێت هەموو کێشەی شەڕ بەمە چارە دەکرێ. بەڵام ئێمە ئەو مەوقیفەمان نییە. 

بەشی دووەم: کێشەی شەڕ و جەنگی (حوسن و قوبح)

لێرەدا دەگەینە ئەو خاڵەی کە زۆربەی گەنجانی ئێمە لێی بێئاگان. کێشەی شەڕ تەنها کاتێک دەبێتە "کێشە" کە تۆ باوەڕت بە پێوەرێکی دیاریکراو هەبێت بۆ "باش" و "خراپ". ئەمە مەیدانی جەنگی نێوان (ئەشعەری) و (موعتەزیلە/فەیلەسوفان)ـە.

١. حوسن و قوبحی عەقڵی: وەهمی مرۆڤ-سەنتەری

موعتەزیلە (کە باوباپیرانی لیبڕاڵەکان و مولحیدەکانی ئەمڕۆن لەم بابەتەدا) وتیان:

"چاکە (الحسن) و خراپە (القبح) دوو سیفەتی زاتیی شتەکانن. عەقڵی مرۆڤ دەتوانێت بەبێ پێویستی بە وەحی، بزانێت چی باشە و چی خراپە. وە خوداش (ناچارە) یان (پێویستە لەسەری) کە تەنها ئەوە بکات کە عەقڵ بە باشی دەزانێت." (وجوب الصلاح والأصلح علی الله).

ئەمە ئەو دەرگایە بوو کە شەیتان لێیەوە هاتە ژوورەوە. کاتێک تۆ "عەقڵی مرۆڤ" دەکەیتە دادوەر بەسەر خودادا، ئەنجامەکەی چی دەبێت؟

مرۆڤ کاتێک دەبینێت بومەلەرزەیەک دەدات، عەقڵەکەی دەڵێت: "ئەمە ئازاری خەڵکی بێتاوان دەدات، ئازاردانی بێتاوان خراپە، کەواتە بومەلەرزە خراپە (قبیح)."

دواتر دەڵێت: "خودا کاری قبیح ناکات، کەواتە یان خودا نییە، یان خودا ئاگای لێ نییە."

لێرەوە (کێشەی شەڕ) دروست دەبێت. کێشەکە لە خودا نییە، لەو پێوەرەیە کە تۆ بەکارت هێناوە.

٢. حوسن و قوبحی شەرعی: قەڵای یەقینی ئەشعەری

 ئەشعەری دەڵێین: ئەم قسانە سەفسەتەن.

  یەکەم: هیچ شتێک لە زاتی خۆیدا "باش" یان "خراپ" نییە بەسەر خودادا. خودا (خالق)ـی بەهاکانە نەک (ملکەچ)ـی بەهاکان.

  دووەم: خراپ (القبح) چییە؟ لای ئێمە، قبیح واتە: "ئەوەی کە نەهیی لێ کراوە" (ما نُهي عنه)، یان "ئەوەی کە سزای لەسەرە". ئایا کەس هەیە فەرمان بەسەر خودادا بکات یان نەهیی لێ بکات؟ نەخێر. کەواتە چەمکی قبیح بۆ خودا مەحاڵە. هەرچی خودا بیکات، ڕاستە و حەقە، تەنها لەبەر ئەوەی "ئەو" کردوویەتی.

 سێیەم: یاسای خاوەندارێتی (The Argument of Ownership):

   قاعیدەیەکی کەلامی هەیە دەڵێت: (الظلم هو التصرف في ملك الغير بغير إذنه). ستەم واتە دەستکاری کردنی موڵکی کەسێکی تر بەبێ ئیزنی ئەو.

   ئایا خودا موڵکی کێی دەستکاری کردووە؟

   ئەو منداڵەی دەمرێت، موڵکی خۆیەتی؟ نەخێر. موڵکی دایکیەتی؟ نەخێر. موڵکی خودایە.

   ئەو شارەی بومەلەرزە لێی دەدات، موڵکی کێیە؟ موڵکی خودایە.

   یاسای عەقڵ دەڵێت: (من تصرف في ملكه کیف شاء، فلا يعد ظالماً). هەر کەسێک لە موڵکی خۆیدا چۆنی بوێت وا مامەڵە بکات، ستەمکار نییە.

   خودا گەردوون دروست دەکات، تێکی دەدات، دەیژیێنێت، دەیمیرێنێت. ئەمە (تەسەڕوفی مالیکە لە موڵکی خۆیدا). 

ناڕەزایەتی مرۆڤ لێرەدا، وەک ناڕەزایەتی قەڵەمێک وایە کە بڵێت: "بۆچی خاوەنەکەم بە تیژکەر دەمتاشێت؟ ئەمە ئازارم دەدات!" وەڵامەکە ئەوەیە: "تۆ موڵکی ئەویت و بۆ نووسین دروستکراویت، تاشینەکە بۆ ئەوەیە ئامادەت بکات بۆ نووسین."

٣. وەڵامدانەوەی فەیلەسوفە ڕۆژئاواییەکان (هیوم و کانت)

دەیڤد هیوم (David Hume)، فەیلەسوفی سکۆتلەندی، لەسەر زاری ئیپیکۆرەوە (Epicurus) ئەو موعزیلە بەناوبانگەی داڕشت:

 "ئایا خودا دەیەوێت ڕێگری لە شەڕ بکات بەڵام ناتوانێت؟ کەواتە بێ‌دەسەڵاتە.

ئایا دەتوانێت بەڵام نایەوێت؟ کەواتە بەدکارە (Malevolent).

 ئایا هەم دەتوانێت و هەم دەیەوێت؟ ئەی کەواتە شەڕ لە کوێوە هات؟"

 

ئەم سێکوچکەیە (Trilemma)، لای ئەشعەرییەک، وەک بڵقی سەر ئاو وایە.

وەڵامی ئێمە بە نەفەسێکی بەرزەوە:

 * دەتوانێت؟ بەڵێ، خودا دەتوانێت هەموو شەڕێک لاببات (على كل شيء قدير).

 دەیەوێت؟ نەخێر، بەو مانایەی کە نایەوێت دونیا بکاتە بەهەشت. ئیرادەی خودا (المشيئة) وا نییە کە دونیا شوێنی حەسانەوە بێت.

کەواتە بەدکارە؟ نەخێر! ئەم ئەنجامگیرییە هەڵەیە. هیوم وای داناوە کە "خێر" واتە "نەبوونی ئازار". کێ وای وتووە؟

ئەمە (پێشەکییەکی شاراوە - Hidden Premise)ی هەڵەیە. ڕەنگە خێری مرۆڤ لە ئازاردا بێت. وەک چۆن خێری نەخۆش لەوەدایە پزیشک سکی هەڵبدڕێت (نەشتەرگەری). ئایا پزیشکەکە بەدکارە چونکە "دەیویست" سکی هەڵبدڕێت؟ نەخێر، ئەو حەکیمە.

   خودا حەکیمـە. حیکمەت جیاوازە لە میهرەبانییەکی سۆزداری. میهرەبانیی سۆزداری دەڵێت "مەهێڵە منداڵەکە بگری"، بەڵام حیکمەت دەڵێت "دەرزییەکەی لێ بدە با بگری، بۆ ئەوەی لە داهاتوودا نەمرێت".

   خودا لەم دونیایەدا مامەڵەی (حیکمەت) دەکات، نەک مامەڵەی دایەنـێک کە تەنها ئیشی ئەوە بێت فرمێسک بسڕێت. دونیای بێ ئازار، دونیایەکی بێ مانایە، دونیایەکە کە تێیدا قارەمانێتی، سەبر، قوربانی، و خۆشەویستیی ڕاستەقینە دروست نابێت.

بەشی سێیەم: ئایا کێشەی شەڕ بەڵگەیە یان قرپی دەروونی؟ (هەڵوەشاندنەوەی سایکۆلۆجی)

کاتێک لە بەڵگە فەلسەفییەکان دەبینەوە، دەبێت ڕووبەڕووی واقیعە تاڵەکە ببینەوە. ئایا بەڕاستی ئەوانەی بەهۆی "شەڕ و ئازار"ەوە واز لە خودا دەهێنن، لەبەر ئەوەیە کە توێژینەوەی قوڵیان کردووە؟ نەخێر.

١. دیاردەی "ئیستیحقاق" (Entitlement): خودا وەک فەرمانبەر

کێشەی مرۆڤی مۆدێرن کێشەیەکی مەعریفی نییە، کێشەیەکی "تەربیەتی"ـیە. مرۆڤی ئەم سەردەمە لەسەر کەلتووری بەکاربەر (Consumerism) پەروەردە کراوە. ئەو فێرکراوە کە کڕیار هەمیشە ڕاست دەکات. ئەو وای دەزانێت گەردوون سوپەرمارکێتـە و خوداش کاشێرە، ئەرکیەتی تەنها داواکارییەکانی ئەو جێبەجێ بکات.

کاتێک کەمێک ئازار دەچێژێت، کاتێک داواکارییەکەی دوا دەکەوێت، تووشی حاڵەتێک دەبێت کە دەروونناسان پێی دەڵێن (نەرگسیەتی بریندار - Wounded Narcissism).

ئەو ناپرسێت: "حیکمەت چییە؟" بەڵکو دەپرسێت: "من شایەنی باشتر بووم، بۆچی وام لێکرا؟"

ئەم هەستە بە "شایستەبوون" (Entitlement) گەورەترین بەربەستە لەبەردەم تێگەیشتن لە خودا. خودا مەلیکـە، نەک خزمەتکار. مەلیک لێپرسینەوە لەگەڵ دەکرێت، لێپرسینەوە ناکرێت (لا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ).

٢. پارادۆکسی جوگرافی: کێ بێباوەڕ دەبێت؟

ئەمە خاڵێکی زۆر سەرنجڕاکێشە و گورزێکی کوشندەیە بۆ مولحیدەکان.

ئەگەر "ئازار" بەڵگە بێت بۆ نەبوونی خودا، دەبوایە خەڵکی ئەفریقا، خەڵکی فەلەستین، خەڵکی سوریا، هەموویان مولحید بوونایە. بەڵام ئامارەکان پێچەوانەکەی دەسەلمێنن:

 لە وڵاتە هەژار و لێقەوماوەکان: ڕێژەی ئیمان و تەوەکول و شوکرانەبژێری لە لووتکەدایە. دایکێک کە سێ منداڵی لەدەستداوە، دەڵێت "الحمد لله".

 * لە وڵاتە خۆشگوزەرانەکان (سکاندیناڤیا و ڕۆژئاوا): ڕێژەی ئیلحاد و خۆکوشتن (Suicide) لە لووتکەدایە.

   ئەمە چی دەگەیەنێت؟

   ئەمە دەیسەلمێنێت کە "کێشەی شەڕ" کێشەیەکە لە (تێری) و (خۆشگوزەرانی)ـیەوە دروست دەبێت، نەک لە ئازارەوە. مرۆڤی تێر، کاتێک هیچ ئازارێکی نییە، بچووکترین کێشە دەیکاتە بەڵگە دژی خودا. بەڵام مرۆڤی ئازارچێشتوو، لە ناو دڵی ئازارەکەدا دەستی خودا دەبینێت کە یارمەتی دەدات بەرگەی بگرێت.

   کەواتە: ئیلحاد بەهۆی شەڕەوە، "پرۆتێستی مرۆڤی لاواز و تەمبەڵە"، نەک هاواری مرۆڤی لێقەوماو.

بەشی چوارەم: کێشەی شەڕ وەک بورهانێکی "ئیننی" و ناتەواو

لێرەدا (مەنتیق) چۆن ڕۆڵ دەگێڕێ؟. چۆن دەکرێت مرۆڤ بەهۆی بینینی بەشێکەوە، حوکم بەسەر گشتدا بدات؟

١. بورهانی (لیممی) و (ئیننی): هەڵەی مەنهەجی

لە زانستی مەنتیقدا دوو ڕێگەمان هەیە بۆ یەقین:

 بورهانی لیممی (برهان اللمي): ڕۆیشتن لە (هۆکار/العلة)ـەوە بۆ (ئەنجام/المعلول). نموونە: ئەگەر ببینیت ئاگر هەیە (هۆکار)، بە یەقینەوە دەزانیت کە گەرمی و دووکەڵیش هەیە (ئەنجام). ئەمە بەهێزترین بورهانە.

بورهانی ئیننی (البرهان الإني): ڕۆیشتن لە (ئەنجام)ـەوە بۆ (هۆکار). نموونە: دووکەڵ دەبینیت (ئەنجام)، دەڵێیت کەواتە ئاگر هەیە (هۆکار).

ئێمە چۆن بوونی خودا دەسەلمێنین؟ بە بورهانی (سەدیقین) یان (ئیمکان و ووجوب). ئەمە سەلماندنی خودی (زات)ـەکەیە.

بەڵام کاتێک دێینە سەر "سیفەتەکان" (وەک ڕەحمەت و حیکمەت)، مولحید دەیەوێت بە (بورهانی ئیننی) کار بکات. دەڵێت:

"لەبەر ئەوەی من شێرپەنجە (ئەنجام/مەعلول) دەبینم، کەواتە خودا (هۆکار/عیللە) بێڕەحمە."

هەڵە کوشندەکە لێرەدایە:

قاعیدەی مەنتقی دەڵێت: (دلالة الأثر على المؤثر تكون ناقصة إذا لم يُحِط العقل بكل الأثر). واتە: نیشانەی شوێنەوار لەسەر دروستکەرەکەی ناتەواوە ئەگەر عەقڵ ئیحاطەی بە "هەموو" شوێنەوارەکە نەبێت.

 * نموونەی تابلۆکە (The Pixel Analogy):

   تەسەوڕ بکە تابلۆیەکی هونەریی زەبەلاح هەیە (وەک مۆنالیزا). ئەگەر تۆ لووتت بنووسێنیت بە تابلۆکەوە و تەنها سەیری یەک خاڵی (Pixel) ڕەش بکەیت. تۆ دەڵێیت: "ئەمە ناشرینە، ئەمە تەنها ڕەشییەکی بێمانایە، نیگارکێشەکە نەزان بووە."

   بەڵام ئەگەر ١٠ مەتر بچیتە دواوە و "هەموو" تابلۆکە ببینیت، تێدەگەیت کە ئەو خاڵە ڕەشە "شەڕ" نییە، بەڵکو "سێبەر"ـە (Contrast) کە پێویستە بۆ دەرکەوتنی جوانیی ڕووناکییەکە. بەبێ ئەو ڕەشییە، تابلۆکە دەبووە سپییەکی کوێرکەرەوە.

   جیهانیش بە هەمان شێوەیە. تۆ تەنها (خاڵە ڕەشەکە/شێرپەنجەکە) دەبینیت. تۆ ناتوانیت (وێنە گەورەکە/قیامەت/کەماڵاتی ڕۆحی) ببینیت. حوکمدانی تۆ لەسەر خودا بەهۆی پارچەیەک ئازارەوە، وەک حوکمدانی مێروولەیەکە لەسەر ئەندازیارییەکی ئاڵۆز. مێروولەکە کە دەبینێت دیوارەکە ڕێگاکەی گرتووە، دەڵێت "ئەندازیارەکە ستەمکارە"، نازانێت ئەو دیوارە کۆڵەکەی کۆشکێکە.

   کەواتە: (السلوك من المعلول الناقص إلى العلة الكاملة لا يفيد اليقين). زانینی ئێمە بە شەڕ "ناتەواوە"، بۆیە ناکرێت سیفەتی خودای پێ ڕەت بکەینەوە.

٢. دۆڕانی ئیلحاد: نەهێشتنی خودا، نەهێشتنی کێشەکە نییە

با فەرز بکەین قسەی مولحیدەکە ڕاستە و خودا بوونی نییە چونکە شەڕ هەیە.

باشە، ئەنجامەکە چییە؟

ئایا بە نەبوونی خودا، شێرپەنجە نامێنێت؟ نەخێر.

ئایا منداڵەکان تێر دەبن؟ نەخێر.

تاکە شت کە دەگۆڕێت ئەوەیە: بە لابردنی خودا، تۆ مانا و هیوا و دادپەروەریت لابرد.

 * لە دنیابینی ئیسلامیدا: منداڵەکە دەمرێت، بەڵام دەچێتە بەهەشت و قەرەبوو دەکرێتەوە (عیدالة). ئازارەکە "مانا"ی هەیە (تاقیکردنەوە).

 * لە دنیابینی ئیلحاددا: منداڵەکە دەمرێت، دەبێتە خۆڵ، تەواو. هیچ دادپەروەرییەک نییە، زاڵم و مەزڵوم وەک یەک دەبنە خۆڵ. ئازارەکە "بێمانا"یە (Absurd).

   کەواتە ئیلحاد چارەسەری کێشەی شەڕ ناکات، بەڵکو کێشەکە دەکاتە "کارەساتێکی بێمانا". ئیلحاد دەرزی ئازارشکێن (مانا) فڕێ دەدات، بەڵام برینەکە (شەڕ) هەر دەمێنێتەوە. کامەیان ژیرانەیە؟

بەشی پێنجەم: دوا وەڵامی فەلسەفی (حیکمەتی دژەکان)

لێرەدا دەگەینە کڕۆکی مەسەلەکە. بۆچی خودا شەڕی دروستکرد؟ وەڵامەکەی ئیمامی غەزالی و ئەهلی مەعریفە چییە؟

١. شتەکان بە دژەکانیان دەناسرێنەوە (وبضدها تتبين الأشياء)

ئەمە یاسایەکی وجودییە. ئەگەر تاریكی نەبوایە، ئێمە مانای "ڕووناکی"مان نەدەزانی. ئەگەر نەخۆشی نەبوایە، تام و چێژی تەندروستیمان نەدەزانی.

خودا دەیەوێت خۆی بە ئێمە بناسێنێت بە هەموو ناوەکانیەوە (الأسماء الحسنى).

 * خودا (الرزاق)ـە: دەبێت (برسییەتی) هەبێت تا ڕیزق مانای هەبێت.

 * خودا (الشافي)ـیە: دەبێت (نەخۆشی) هەبێت تا شیفا مانای هەبێت.

 * خودا (المحيي) و (المميت)ـە: دەبێت ژیان و مردن هەبێت.

 * خودا (المنتقم) و (القهار)ـە: دەبێت زاڵم و ستەمکار هەبن تا قەهری خودا دەربکەوێت.

   دروستکردنی جیهانێک کە تەنها "خێر" بێت، ڕێگری دەکرد لە دەرکەوتنی بەشێکی گەورە لە کەماڵاتی خودا. شەڕ ئاوێنەیەکە کە جوانیی خێر دەردەخات.

٢. دونیا: هۆڵی تاقیکردنەوە نەک هۆڵی ئاهەنگ

گەورەترین هەڵە تێگەیشتنی مرۆڤ ئەوەیە کە وا دەزانێت دونیا (دار الجـزاء)ـە، واتە شوێنی پاداشتە.

نەخێر! دونیا (دار الابتلاء)ـە، شوێنی تاقیکردنەوەیە.

لە هۆڵی تاقیکردنەوەدا، مامۆستا پرسیاری سەخت دێنێتەوە. ئایا قوتابی زیرەک دەڵێت: "مامۆستا تۆ بێڕەحمیت چونکە پرسیاری سەختت هێناوە"؟ نەخێر، دەڵێت: "ئەم پرسیارە سەختە دەرفەتە بۆ ئەوەی زیرەکیی خۆم دەربخەم."

شەڕ و ئازار، ئەو "پرسیارە سەختانەن" کە خودا دەیانخاتە بەردەممان. بێ ئەوان، مرۆڤی چاک و مرۆڤی خراپ جیا ناکرێنەوە. ئەگەر هەموو شتێک خۆش بوایە، فیرعەون و موسا وەک یەک دەبوون. شەڕ ئەو پاسەوانـەیە کە ڕێگە نادات کەسانی بێهێز و دووڕوو بچنە بەهەشتەوە بەبێ ماندووبوون.

٣. کۆتایی: ئایا شەڕ بوونی هەیە لە "زاتی خودا"دا؟

لێرەدا وەڵامی کۆتایی دەدەینەوە.

 * ئایا خودا "شەڕ"ـە؟ (حاشا).

 * ئایا خودا "خالقی شەڕ"ـە؟ بەڵێ، بەو مانایەی کە سیستمێکی دروستکردووە کە نەقس و عەدەم شەڕی تێدا مومکینە.

 * بەڵام ئایا ئەم خەلقکردنە "قبیح"ـە؟ نەخێر. چونکە (خلق الشر لیس بشر، بل کسب الشر شر). دروستکردنی مار و ژەهرەکەی لەلایەن خوداوە حیکمەت و دەسەڵاتە (خێرە)، بەڵام بەکارهێنانی ئەو ژەهرە بۆ کوشتنی کەسێک لەلایەن مرۆڤەوە (شەڕە).

   فەیلەسوفەکان دەڵێن: (شر قلیل لما فیه من خیر کثیر، خیر من عدمه). بوونی شەڕێکی کەم بۆ بەدەستهێنانی خێرێکی زۆر، باشترە لە نەبوونی بە تەواوی.

   ئەو ئازارەی کە مرۆڤ دەیکێشێت لە دونیادا، دەبێتە هۆی گەشەکردنی ڕۆحی، پاکبوونەوەی لە گوناهـ، و بەرزبوونەوەی پلەی لە قیامەتدا. کەواتە لە ئەنجامدا، تەنانەت شەڕیش خزمەتکارێکی ملکەچی خێرە.

خاتیمە

کێشەی شەڕ، تەنها تەپوتۆزێکە لەسەر چاویلکەی مرۆڤی مۆدێرن. بە سڕینەوەی ئەم تەپوتۆزە بە دەسڕی (مەعریفە) و (تەوەکول)، دەبینین کە گەردوون تابلۆیەکی ڕێکخراوی ئیلاهییە. ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین شەڕ، تەنها سێبەرەکانن. وەک چۆن مەولانا ڕۆمی دەڵێت:

"هەرکەسێک ئازاری زۆرتر بێت، ڕۆحی گەورەترە... گەنم تا نەهاڕدرێت، نابێتە نان."

مرۆڤیش تا لە ئاشی شەڕو ئازاردا نەهاڕدرێت، نابێتە شایستەی سفرەی ئیلاهی.