دیموکراسی: خوایەکی بەزیوە (هانز هێرمان هۆپە)
هەموو ئەو شتانەی دەربارەی دیموکراسی وەک شارستانیەت و پێشکەوتن دەتانزانی، لە بنەڕەتدا هەڵەیەکی گەورە بوو، گواستنەوە لە سیستەمی پاشایەتییەوە بۆ دیموکراسی، نەک هەنگاوێک بۆ پێشکەوتنە، بەڵکو هەڵدێرێک بووە بەرەو دواوە و بەرەو دابەزینی ئاستی شارستانیەت. ئەمە فکری فەیلەسوف و ئابووریناسی ئەڵمانی، هانز هێرمان هۆپە، لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا "دیموکراسی: خوایەکی بەزیوە" دا.
بیرۆکە سەرەکیەکانی:
پێشینەیی کاتی (Time preference).
پێشینەیی کاتی بە سادەیی بریتییە لەوەی مرۆڤ چەندە ئارەزووی بەدەستهێنانی شتێک دەکات لە ئێستادا بە بەراورد بە داهاتوو.
پێشینەیی کاتیی نزم (دووربینی): ئەو کەسەیە کە ئامادەیە چێژی ئێستا دوابخات لەپێناو دەستکەوتێکی گەورەتر لە داهاتوودا. ئەم کەسە پارە پاشەکەوت دەکات، وەبەرهێنان دەکات، و پلانی درێژخایەن دادەنێت. هۆپە پێی وایە شارستانیەت لەسەر ئەم بنەمایە دروست دەبێت.
پێشینەیی کاتیی بەرز : ئەو کەسەیە کە دەیەوێت هەرچی زووە چێژ لە ئێستا وەربگرێت و بایەخێکی کەم بە داهاتوو دەدات. ئەم کەسە مەیلی بۆ قەرزکردن و بەفیڕۆدانی سامان هەیە. هۆپە ئەمەش بە هۆکاری پووکانەوەی شارستانیەت دەزانێت.
پاشایەتی :
هۆپە دەڵێت، با وا دابنێین پاشایەتی سیستەمێکە کە تێیدا حوکمڕان (پاشا) خاوەنی تایبەتی وڵاتەکەیەتی. وەک چۆن خاوەنی خانوویەک دەیەوێت نرخ و بەهای خانووەکەی بپارێزێت بۆ ئەوەی بۆ میراتگرەکانی بمێنێتەوە، پاشاش بە هەمان شێوە بیر دەکاتەوە.
دووربینیی پاشا: چونکە وڵات موڵکی خۆی و بنەماڵەکەیەتی، پاشا حەز دەکات بەهای ئەم موڵکە بۆ نەوەکانیشی بپارێزێت. ئەمەش وا دەکات پێشینەیی کاتیی نزم بێت.
تاڵانکردنێکی ژیرانە: پاشا باج وەردەگرێت، بەڵام هەوڵ دەدات ئەو "مریشکەی هێلکەی زێڕینی بۆ دەکات" (کە خەڵک و ئابووریی وڵاتەکەیەتی) سە نەبڕێت. تاڵانکردنەکەی سنووردار و ژیرانەیە، چونکە لە بەرژەوەندیی درێژخایەنی خۆیدایە.
جەنگە سنووردارەکان: جەنگ لە سەردەمی پاشایەتیدا زیاتر کێشەی موڵکداری بووە لەنێوان دوو بنەماڵەی فەرمانڕەوادا. ئامانج لێی داگیرکردنی خاک بووە، نەک لەناوبردنی تەواوەتیی دوژمن.
دیموکراسی:
لەلایەکی ترەوە، دیموکراسی سیستەمێکە کە تێیدا حوکمڕان (سەرۆک یان سەرۆک وەزیران) تەنها سەرپەرشتیارێکی کاتیی وڵاتە، نەک خاوەنی. ئەو بۆ ماوەیەکی دیاریکراو لەو پۆستەدایە و ناتوانێت بۆ منداڵەکانی بەجێی بهێڵێت.
کورت بینیی حوکمڕانی دیموکرات: چونکە ماوەکەی کەمە و خاوەنی هیچ نییە، پاڵنەری سەرەکی ئەوەیە کە لەو ماوە کورتەدا زۆرترین سوودی مادی و سیاسی بۆ خۆی و پارتەکەی دەستەبەر بکات. ئەمەش وای لێدەکات پێشینەیی کاتیی بەرز بێت.
تاڵانکردنێکی بێ سنوور: حوکمڕانی دیموکرات هەوڵ دەدات سامانی گشتی بەکاربهێنێت بۆ کڕینی دەنگ و ڕازیکردنی لایەنگرانی. ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی باج، دروستبوونی قەرزی گەورەی گشتی (کە بۆ نەوەکانی داهاتوو دەمێنێتەوە)، و دابەزینی بەهای دراو (هەڵاوسان). وڵات وەک موڵکێکی گشتیی لێدێت کە هەمووان هەوڵی تاڵانکردنی دەدەن.
وەهمی "خۆبەڕێوەبەری": دیموکراسی ئەم وەهمە دروست دەکات کە "ئێمە خۆمان حوکمی خۆمان دەکەین." ئەمەش وا دەکات خەڵک بە ئاسانتر قبووڵی دەسەڵاتی فراوانی دەوڵەت، باجی بەرز، و یاسای زۆر بکەن، چونکە پێیان وایە ئەمە خواستی خۆیانە.
جەنگی تەواوەتی: جەنگ لە سیستەمی دیموکراسیدا دەبێتە جەنگی ئایدیۆلۆژی ("بۆ بڵاوکردنەوەی دیموکراسی"). ئەم جەنگانە سنوور ناناسن، خەڵکی ئاسایی دەکەنە ئامانج، و ئامانجیان تەنها سەرکەوتنی ڕەها و لەناوبردنی دوژمنە.
ئاکامە وێرانکەرەکانی دیموکراسی
بەپێی شیکارییەکەی هۆپە، ئەم سیستەمە کورت بینە چەندین ئاکامی نەرێنیی لێکەوتۆتەوە:
داڕمانی ئابووری: بەهۆی قەرزی کەڵەکەبوو، هەڵاوسان، و باجی زۆرەوە، دیموکراسی ئەو سەرمایەیەی نەوەکانی پێشوو کۆیان کردۆتەوە، بەفیڕۆی دەدات.
تێکچوونی ڕەوشت و کۆمەڵگا: دەوڵەتی خۆشگوزەرانی دیموکرات خەڵک فێری ئەوە دەکات پشتی بە حکومەت ببەستێت، کە ئەمەش بەرپرسیارێتیی تاکەکەسی کەم دەکاتەوە و دەبێتە هۆی زیادبوونی تاوان و لێکهەڵوەشانی خێزان.
سەرهەڵدانی سیاسیی خراپ: دیموکراسی پاداشتی ئەو کەسانە ناداتەوە کە بەرهەمهێنەرن، بەڵکو پاداشتی ئەو کەسانە دەداتەوە کە لە قسەی زل و بەڵێنی بریقەدار و کۆکردنەوەی دەنگدا شارەزان.
چارەسەر چییە؟
ئایا هۆپە داوای گەڕانەوە بۆ سیستەمی پاشایەتی دەکات؟ نەخێر، بە هیچ شێوەیەک. ئەو پاشایەتی تەنها بە "شەڕێکی پیاوانەتر" دەزانێت. چارەسەری ڕاستەقینە لای ئەو، سیستەمێکی تەواو جیاوازە کە ناوی ناوە "سیستەمی سروشتی" (Natural Order). ئەم سیستەمە کۆمەڵگایەکە کە بە تەواوی لەسەر موڵکییەتی تایبەت دامەزراوە. هەموو خزمەتگوزارییەکان، تەنانەت ئاسایش و دادگاکانیش، لەلایەن کۆمپانیای تایبەتەوە پێشکەش دەکرێن.
بەڵام چۆن دەگەین بەوە؟ هۆپە پێی وایە باشترین ڕێگە بریتییە لە جیابوونەوە (secession). واتە، دابەشبوونی وڵاتە گەورەکان بۆ هەزاران یەکەی سیاسیی بچووکتر (شار، هەرێم، گوند). کاتێک یەکەی سیاسی بچووک بووەوە، دەسەڵاتی کەمتر دەبێت و خەڵک ئاسانتر دەتوانێت "بە پێیەکانی دەنگ بدات" و بچێتە شوێنێک کە یاسا و ڕێساکانی بە دڵە.
بیرۆکە سەرەکیەکانی:
پێشینەیی کاتی (Time preference).
پێشینەیی کاتی بە سادەیی بریتییە لەوەی مرۆڤ چەندە ئارەزووی بەدەستهێنانی شتێک دەکات لە ئێستادا بە بەراورد بە داهاتوو.
پێشینەیی کاتیی نزم (دووربینی): ئەو کەسەیە کە ئامادەیە چێژی ئێستا دوابخات لەپێناو دەستکەوتێکی گەورەتر لە داهاتوودا. ئەم کەسە پارە پاشەکەوت دەکات، وەبەرهێنان دەکات، و پلانی درێژخایەن دادەنێت. هۆپە پێی وایە شارستانیەت لەسەر ئەم بنەمایە دروست دەبێت.
پێشینەیی کاتیی بەرز : ئەو کەسەیە کە دەیەوێت هەرچی زووە چێژ لە ئێستا وەربگرێت و بایەخێکی کەم بە داهاتوو دەدات. ئەم کەسە مەیلی بۆ قەرزکردن و بەفیڕۆدانی سامان هەیە. هۆپە ئەمەش بە هۆکاری پووکانەوەی شارستانیەت دەزانێت.
پاشایەتی :
هۆپە دەڵێت، با وا دابنێین پاشایەتی سیستەمێکە کە تێیدا حوکمڕان (پاشا) خاوەنی تایبەتی وڵاتەکەیەتی. وەک چۆن خاوەنی خانوویەک دەیەوێت نرخ و بەهای خانووەکەی بپارێزێت بۆ ئەوەی بۆ میراتگرەکانی بمێنێتەوە، پاشاش بە هەمان شێوە بیر دەکاتەوە.
دووربینیی پاشا: چونکە وڵات موڵکی خۆی و بنەماڵەکەیەتی، پاشا حەز دەکات بەهای ئەم موڵکە بۆ نەوەکانیشی بپارێزێت. ئەمەش وا دەکات پێشینەیی کاتیی نزم بێت.
تاڵانکردنێکی ژیرانە: پاشا باج وەردەگرێت، بەڵام هەوڵ دەدات ئەو "مریشکەی هێلکەی زێڕینی بۆ دەکات" (کە خەڵک و ئابووریی وڵاتەکەیەتی) سە نەبڕێت. تاڵانکردنەکەی سنووردار و ژیرانەیە، چونکە لە بەرژەوەندیی درێژخایەنی خۆیدایە.
جەنگە سنووردارەکان: جەنگ لە سەردەمی پاشایەتیدا زیاتر کێشەی موڵکداری بووە لەنێوان دوو بنەماڵەی فەرمانڕەوادا. ئامانج لێی داگیرکردنی خاک بووە، نەک لەناوبردنی تەواوەتیی دوژمن.
دیموکراسی:
لەلایەکی ترەوە، دیموکراسی سیستەمێکە کە تێیدا حوکمڕان (سەرۆک یان سەرۆک وەزیران) تەنها سەرپەرشتیارێکی کاتیی وڵاتە، نەک خاوەنی. ئەو بۆ ماوەیەکی دیاریکراو لەو پۆستەدایە و ناتوانێت بۆ منداڵەکانی بەجێی بهێڵێت.
کورت بینیی حوکمڕانی دیموکرات: چونکە ماوەکەی کەمە و خاوەنی هیچ نییە، پاڵنەری سەرەکی ئەوەیە کە لەو ماوە کورتەدا زۆرترین سوودی مادی و سیاسی بۆ خۆی و پارتەکەی دەستەبەر بکات. ئەمەش وای لێدەکات پێشینەیی کاتیی بەرز بێت.
تاڵانکردنێکی بێ سنوور: حوکمڕانی دیموکرات هەوڵ دەدات سامانی گشتی بەکاربهێنێت بۆ کڕینی دەنگ و ڕازیکردنی لایەنگرانی. ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی باج، دروستبوونی قەرزی گەورەی گشتی (کە بۆ نەوەکانی داهاتوو دەمێنێتەوە)، و دابەزینی بەهای دراو (هەڵاوسان). وڵات وەک موڵکێکی گشتیی لێدێت کە هەمووان هەوڵی تاڵانکردنی دەدەن.
وەهمی "خۆبەڕێوەبەری": دیموکراسی ئەم وەهمە دروست دەکات کە "ئێمە خۆمان حوکمی خۆمان دەکەین." ئەمەش وا دەکات خەڵک بە ئاسانتر قبووڵی دەسەڵاتی فراوانی دەوڵەت، باجی بەرز، و یاسای زۆر بکەن، چونکە پێیان وایە ئەمە خواستی خۆیانە.
جەنگی تەواوەتی: جەنگ لە سیستەمی دیموکراسیدا دەبێتە جەنگی ئایدیۆلۆژی ("بۆ بڵاوکردنەوەی دیموکراسی"). ئەم جەنگانە سنوور ناناسن، خەڵکی ئاسایی دەکەنە ئامانج، و ئامانجیان تەنها سەرکەوتنی ڕەها و لەناوبردنی دوژمنە.
ئاکامە وێرانکەرەکانی دیموکراسی
بەپێی شیکارییەکەی هۆپە، ئەم سیستەمە کورت بینە چەندین ئاکامی نەرێنیی لێکەوتۆتەوە:
داڕمانی ئابووری: بەهۆی قەرزی کەڵەکەبوو، هەڵاوسان، و باجی زۆرەوە، دیموکراسی ئەو سەرمایەیەی نەوەکانی پێشوو کۆیان کردۆتەوە، بەفیڕۆی دەدات.
تێکچوونی ڕەوشت و کۆمەڵگا: دەوڵەتی خۆشگوزەرانی دیموکرات خەڵک فێری ئەوە دەکات پشتی بە حکومەت ببەستێت، کە ئەمەش بەرپرسیارێتیی تاکەکەسی کەم دەکاتەوە و دەبێتە هۆی زیادبوونی تاوان و لێکهەڵوەشانی خێزان.
سەرهەڵدانی سیاسیی خراپ: دیموکراسی پاداشتی ئەو کەسانە ناداتەوە کە بەرهەمهێنەرن، بەڵکو پاداشتی ئەو کەسانە دەداتەوە کە لە قسەی زل و بەڵێنی بریقەدار و کۆکردنەوەی دەنگدا شارەزان.
چارەسەر چییە؟
ئایا هۆپە داوای گەڕانەوە بۆ سیستەمی پاشایەتی دەکات؟ نەخێر، بە هیچ شێوەیەک. ئەو پاشایەتی تەنها بە "شەڕێکی پیاوانەتر" دەزانێت. چارەسەری ڕاستەقینە لای ئەو، سیستەمێکی تەواو جیاوازە کە ناوی ناوە "سیستەمی سروشتی" (Natural Order). ئەم سیستەمە کۆمەڵگایەکە کە بە تەواوی لەسەر موڵکییەتی تایبەت دامەزراوە. هەموو خزمەتگوزارییەکان، تەنانەت ئاسایش و دادگاکانیش، لەلایەن کۆمپانیای تایبەتەوە پێشکەش دەکرێن.
بەڵام چۆن دەگەین بەوە؟ هۆپە پێی وایە باشترین ڕێگە بریتییە لە جیابوونەوە (secession). واتە، دابەشبوونی وڵاتە گەورەکان بۆ هەزاران یەکەی سیاسیی بچووکتر (شار، هەرێم، گوند). کاتێک یەکەی سیاسی بچووک بووەوە، دەسەڵاتی کەمتر دەبێت و خەڵک ئاسانتر دەتوانێت "بە پێیەکانی دەنگ بدات" و بچێتە شوێنێک کە یاسا و ڕێساکانی بە دڵە.