چۆن لایبنیز حەقیقەتی کوشت: لازمی ڕاستەوخۆی کانتیەت
"بەڵام ئەم خاکە دوورگەیەکە، و لەلایەن خودی سروشتەوە لەنێو سنووری نەگۆڕدا قەتیس کراوە. ئەمە خاکی ڕاستییە (ناوێکی دڵڕفێن!)، کە بە ئۆقیانوسێکی بەرین و پڕ جۆشوخرۆش دەورە دراوە، کە هەرێمی وەهم و خەیاڵە؛ لەوێدا زۆر تەمومژ و زۆر شاخە سەهۆڵ، لە دیدی دەریاوانەوە لە کاتی گەشتی دۆزینەوەکانیدا، وەک وڵاتێکی نوێ دێنە بەرچاو، و لە کاتێکدا بەردەوام بە هیواگەلێکی پووچ هەڵیدەخەڵەتێنن، تووشی سەرکێشیی مەترسیداری دەکەن، کە نە دەتوانێت دەستبەرداریان بێت و نە هەرگیزیش دەتوانێت کۆتاییان پێ بهێنێت.
بەڵام پێش ئەوەی خۆمان بدەین لە قەرەی ئەم دەریایە، بە مەبەستی پشکنینی تەواوی پانتاییەکەی و بۆ گەیشتن بە یەقینێک سەبارەت بەوەی ئایا هیچ شتێک هەیە لەوێ بۆ دۆزینەوە، بێ سوود نابێت ئەگەر سەرەتا چاوێک بە نەخشەی ئەو خاکەدا بخشێنین کە بەنیازین بەجێی بهێڵین، و لە خۆمان بپرسین:
یەکەم، ئایا ئێمە ناتوانین بەوەی کە ئەم خاکە لەخۆی گرتووە بەتەواوی ڕازی و ئاسوودە بین، یان ئایا ئێمە بە ناچاری دەبێت هەر بەم خاکە ڕازی بین، ئەگەر نەتوانین لە هیچ شوێنێکی تر بناغەیەکی پتەو بۆ بیناکردن بدۆزینەوە؟
و دووەم، ئێمە بە چ ماف و نازناوێک خاوەندارێتی ئەم خاکە خۆی دەکەین، و چۆن دەتوانین بەرامبەر بە هەموو بانگەشە نەیارەکان بیپارێزین؟
هەرچەندە لە میانەی شیکارییەکەماندا ، وەڵامی تەواوەتیمان بۆ ئەم پرسیارانە داوەتەوە، بەڵام پێداچوونەوەیەکی پوخت بۆ ئەم چارەسەرانە دەکرێت بەسوود بێت بۆ بەهێزکردنی قەناعەتەکەمان، ئەویش لە ڕێگەی کۆکردنەوە و چڕکردنەوەی هێزی بەڵگەکان لە یەک خاڵدا."
—ئیمانوێل کانت، ڕەخنە لە عەقڵی پەتی.
وەکو دەبینین کانت وەکو لایبنیز ، مرۆڤ بە داخراو، سروشت بە داخراو سەیر دەکات نەک کراوە. بێگومان ئەمەش ئەنجامەکەی بریتیە لە کوشتنی میتافیزیک. ئەم وتەی کانت، بە ڕاشکاویترین شێوە "مانیفێستی زیندانیکردنی مرۆڤ"ـە لە ناو خۆیدا، ئەمە ئەو ساتەیە کە فەلسەفەی ڕۆژئاوا بە فەرمی واژۆی لەسەر "بەڵگەنامەی گۆشەگیری" (Isolation) مرۆڤ کرد و دەرگای ئاسمانی داخست، کاتێک کانت باس لە "دوورگەی حەقیقەت" دەکات کە بە "زەریایەکی پڕ لە وەهم و هەڵچوو" دەورەدراوە، ئەو تەنها وەسفێکی ئەدەبی ناکات، بەڵکو خەریکە نەخشەی "قەفەزی مەعریفی" مرۆڤی مۆدێرن دەکێشێت، ئەم دەقە بەڵگەی تەواوەتی ئەو "یەکە داخراوە"یەیە (Closed Unit) کە پێشتر باسمان کرد، با بە قوڵی و بەبێ دابڕان بچینە ناو ئەم مێتافۆرە ترسناکەوە.
دوورگەی تەنیایی و زەریای حەرامکراو؛ چۆن کانت مرۆڤی کردە زیندانیی خۆی؟
لەم دەقەدا، کانت بە دەستەکانی خۆی ئەو سنوورە ئەستوورە دەكێشێت کە چیتر مرۆڤ ناتوانێت بیبەزێنێت، ئەو پێمان دەڵێت: "ئێمە لەسەر دوورگەیەک دەژین ناوی دوورگەی حەقیقەتە"، بەڵام ئەمە ناوێکی فریودەرە، چونکە ئەم "حەقیقەتە"ی کانت باسی دەکات حەقیقەتی بوون (Ontological Truth) نییە، بەڵکو "حەقیقەتی دیاردەیی"ـیە (Phenomenal Truth)، دوورگەکە بریتییە لە جیهانی زانست و ماتماتیک و ئەزموونی ڕۆژانە، ئەو جیهانەی کە مێشکی ئێمە یاساکانی بۆ داناوە (کات، شوێن، هۆکارێتی)، کانت دەڵێت ئێمە لەسەر ئەم دوورگەیە "دڵنیاین"، بێگومان دڵنیاین! چونکە دوورگەکە هی خۆمانە و خۆمان نەخشەکەیمان کێشاوە، بەڵام ئەم دڵنیاییە باجێکی قورسی هەیە: "تەنیایی"، ئێمە پاشای دوورگەیەکین کە تەنها خۆمانی لێین، و هەرگیز ناتوانین پەنجەرەیەک بکەینەوە بۆ دەرەوەی دیوارەکانی ئەم دوورگەیە.
کارەساتە میتافیزیکییەکە کاتێک ڕوودەدات کە کانت باس لە "زەریاکە" دەکات، ئەم زەریایە بریتییە لە "نۆمینە" (Noumena) یان "شەئنی خۆی"، واتە جیهانی ڕاستەقینەی دەرەوەی مێشک، جیهانی خودا، ڕۆح، و ئازادی، لە هەموو شارستانیەتە دێرین و نەریتییەکاندا، ئەم زەریایە "ئامانج" بوو، مرۆڤ کەشتیی دروست دەکرد (دین، عیرفان، ڕیازەت) بۆ ئەوەی لەم دوورگە تەسکەی ماددە دەرچێت و بگاتە ئەو زەریا بێ کۆتاییەی ئیلاهی، بەڵام کانت چی دەڵێت؟ دەڵێت: "ئەم زەریایە شوێنی وەهمە" (The region of illusion)، ئاگادار بە! کانت ناڵێت زەریاکە بوونی نییە، بەڵکو دەڵێت هەرکەسێک هەوڵ بدات مەلەی تێدا بکات دەخنکێت، چونکە ئێمە "ئامرازی مەلەکردنمان" (Intellectual Intuition) نییە، بەمەش کانت گەورەترین "پێچەوانەکردنەوەی" لە مێژووی فیکردا ئەنجامدا: ئەوەی کە "ڕەها و هەمیشەیی" بوو (خودا و ڕۆح) ناوی لێنا "وەهم و تەمومژ"، و ئەوەی کە "کاتی و سنووردار" بوو (جیهانی ماددە و ئەزموون) ناوی لێنا "خاکی حەقیقەت"، ئەمە سەرەتای ئەو نەخۆشییەیە کە پێی دەوترێت "ماتریالیزمی مەعریفی"، چونکە کاتێک تۆ دەڵێیت تاکە خاکێکی وشک کە دەتوانیت قاچی لەسەر دابنێیت بریتییە لە جیهانی دیاردەکان، تۆ بە ناڕاستەوخۆ دەڵێیت: "هەر شتێک ماددی و ئەزموونی نەبێت، جێگای متمانە نییە".
ئەو "کەشتیوانە سەرکێشە"ی کە کانت باسی دەکات و دەڵێت فریوی تەمومژ دەخوات، بریتییە لە "عەقڵی پەتی"ی مرۆڤ کە بە فترەت دەیەوێت سنوورەکان ببەزێنێت، کانت دەڵێت ئەم کەشتیوانە گەمژەیە، چونکە وا دەزانێت ئەو پارچە سەهۆڵانەی لە دوورەوە دەیانبینێت (وەک سەلماندنی بوونی خودا) خاکی ڕاستەقینەن، بەڵام کە لێی نزیک دەبێتەوە دەتوێنەوە، ئەمە وەسفێکی وردی حاڵی مرۆڤی مۆدێرنە: مرۆڤێک کە لە ناوەوەیدا "تینووی بێکۆتاییە" (چونکە ڕۆحی هەیە)، بەڵام سیستمە مەعریفییەکەی (کانت) پێی دەڵێت: "تۆ ناتوانیت ئاو بخۆیتەوە، چونکە دەم و چاوت بۆ ئەو ئاوە دروست نەکراوە"، ئەمە دەبێتە هۆی دروستبوونی "گرێی دەروونیی شارستانی": ئێمە زیندانین لەسەر دوورگەیەک کە هەموو پێداویستییە ماددییەکانمان هەیە، بەڵام ئەو شتە تاکەی کە دەمانەوێت (یەکبوون لەگەڵ حەقیقەتی ڕەها) لێمان حەرام کراوە و بە "مەحاڵ" وەسف کراوە.
کەواتە، ئەم دەقە سەلمێنەری ئەوەیە کە لە کانتەوە مرۆڤ بووە بە "مۆناد" (Monad) یان "یەکەی داخراو"، ئەم دوورگەیە دەرگای نییە، پەنجەرەی نییە، ئێمە تەنها ئەوە دەزانین کە لە ناو "سەری خۆمان"دا ڕوودەدات، ئەمە کۆتایی میتافیزیکە وەک "زانستی دۆزینەوەی حەقیقەت" و سەرەتای سەردەمێکە کە تێیدا مرۆڤ تەنها خەریکی "ڕێکخستنی ناوماڵی خۆیەتی" لەسەر دوورگەکە، بێ ئەوەی هەرگیز بپرسێت: "ئەی ئەو زەریا مەزنە چییە کە دەوری داوم؟"، کانت وتی: "پرسیار مەکە، چونکە وەڵام نییە، تەنها تەم هەیە"، و بەمەش مرۆڤی کردە دانیشتوویەکی هەمیشەیی دوورگەی تەنیایی، دابڕاو لە ئاسمان، دابڕاو لە بوون، و تەنها لەگەڵ "وێنەکانی مێشکی خۆی" بەجێما.