تیۆریی دەوڵەت لە سەدەکانی ناوەڕاستدا
توێژەر: ئیاد فەرحان بەدرییە گۆڤار: الاستغراب ژمارە: ٣١ ساڵ: هاوینی ٢٠٢٣ز / ١٤٤٥ک بەرواری زیادکردن: ٣٠ / ئەیلوول / ٢٠٢٣ ژمارەی بینین: ٢٩٧٥
وەرگێڕانی : بەتین
پوختە
نووسەر لەم توێژینەوەیەدا هەوڵی داوە دیدگایەکی ڕوون سەبارەت بە تیۆرییە جیاوازەکانی پەیوەست بە فەرمانڕەوایی و دەوڵەت پێشکەش بکات، بە تیشک خستنە سەر گۆڕانکاری و ئاڵوگۆڕ لە دیمەنی سیاسیی سەدەی نۆیەمی زایینیدا، کاتێک تیۆرییەکی نوێی دەوڵەت دەرکەوت کە لەسەر دروشمی «یەک دەوڵەت، یەک کلێسا» دامەزرابوو. دەوڵەتی ئیمپراتۆری بووە خاوەنی سەروەریی سیاسی بەسەر تەواوی جیهانی مەسیحیدا، و کلێسا بووە خاوەنی سەروەریی ڕۆحی بەسەر ئەم جیهانەدا.
بێ گومان ئەم گۆڕانکارییە لە ڕۆڵی کلێسادا لە بنیاتنانی دەوڵەت و سیستەمەکەیدا، ڕەنگدانەوەی هەبوو لەسەر وردەکارییەکانی دەوڵەت و دامەزراوەکانی و پەیوەندییە سیاسییەکانی و ڕێکخستنی عەقیدەیی سوپا و هەروەها پەیوەندییەکانی نێوان شوان و ڕەعییەت.
جێی باسە کە ئەم دووانەییە لە دیدگای سیاسیدا بۆ بنیاتنانی دەسەڵات و دەوڵەت، واتە دەسەڵاتی ئیمپراتۆر و کلێسا، هەمیشە لە دۆخێکی ئاشتی و تەباییدا نەبوو. ململانێ لەنێوان هەردوو دەسەڵاتەکەدا ڕوویدا و ئەوروپای کردە گۆڕەپانی ململانێی نێوان پاپا و ئیمپراتۆر لە ماوەی ساڵانی (١٠٥٠-١١٢٢ز). سەرەڕای توندیی ململانێکە، بنەمای هاوسەنگی لەنێوان هەردوو هێزەکەدا بۆ ماوەیەک بەردەوام بوو، پێش ئەوەی پاپایەتی بتوانێت ئەو ململانێ درێژخایەنەی نێوان کلێسا و دەوڵەت لە بەرژەوەندیی خۆی بباتەوە. لەو ماوەیەدا ئەوروپا تووشی جەنگێکی ناوخۆیی خوێناوی و دڕندانە بوو.
پێشەکی
ئەوروپا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا یەک تیۆریی دیاریکراوی بۆ فەرمانڕەوایی لە دەوڵەتدا نەبوو، بەڵکو تیۆرییەکانی فرەچەشن بوون بەپێی ئەو بارودۆخانەی تێیدا دەژیا. تیۆرییە سیاسییەکانی دەوڵەت لەسەر یەک هێڵی ڕاست نەڕۆیشتن، بەڵکو بەپێی بارودۆخە ئابووری و سیاسییەکان و هاتنی توخمە دانیشتوانییە نوێیەکان و ئەو مەترسیانەی ڕووبەڕووی دەبوونەوە، هەڵگەڕانەوەیان بەخۆوە بینی. تیۆریی دەوڵەتی ناوەندی لە فەرمانڕەواییدا، کە میراتێکی هاوبەش بوو لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی کۆن و هۆزە بەربەرییە جێرمەنییەکانەوە، زوو شکستی هێنا لەبەردەم گۆڕانکارییە ئابوورییە قووڵەکاندا کە لە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستدا تووشی ئەوروپا بوو، وەک زاڵبوونی سیستەمی دەرەبەگایەتی و ئەوەی بەدوایدا هات لە دابەشکردنی زەوییەکانی شانشین بە شێوەی هەرێم، و دانانی هەر هەرێمێک لەژێر دەسەڵاتی بارۆنێکدا کە دواتر دەستی بەسەر تەواوی دەسەڵاتەکانی پاشادا دەگرت و هیچی لێ نەدەهێشتەوە جگە لە سەروەرییەکی ناوی نەبێت (یەعنی پاشا ئەبوو بە کارتۆنە مۆز).
بەڵام لە سەرەتای سەدەی نۆیەمی زایینییەوە و تاج لەسەرنانی شارلمان (ناسراو بە باوکی ئەوروپا) وەک ئیمپراتۆری ڕۆژئاوای ئەوروپا لە ساڵی ٨٠٠ز لەلایەن پاپاوە لە کلێسای قەدیس پەترۆس لە ڕۆما، دیمەنی سیاسی لە ئەوروپا گۆڕانکارییەکی قووڵی بەسەردا هات. تیۆرییەکی نوێ لە دەوڵەتدا دەرکەوت کە لەسەر دروشمی «یەک دەوڵەت، یەک کلێسا» دامەزرابوو. دەوڵەتی ئیمپراتۆری خاوەنی سەروەریی سیاسی بوو بەسەر تەواوی جیهانی مەسیحیدا، و کلێسا خاوەنی سەروەریی ڕۆحی بوو بەسەر ئەم جیهانەدا. بەڵام ئەم دروشمە کە بەرهەمی هاوپەیمانیی شارلمان و پاپا بوو، بووە هۆی کێشەیەکی گەورەتر لە ئەوروپا… چونکە لەوکاتەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی کۆن لە ساڵی ٤٧٦ز بە دەستی بەربەرە جێرمەنەکان ڕووخا، ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی بووە خاوەنی تاکە مافی شەرعی لە فەرمانڕەواییکردنی جیهانی مەسیحیدا لە ڕووی سیاسییەوە. بیزەنتییەکان خۆیان بە بیزەنتی ناو نەدەبرد، بەڵکو خۆیان بە ڕۆمان ناودەبرد، لە کاتێکدا پاپا لە ڕۆما، بە دیاریکراوی لە کلێسای قەدیس پەترۆس، نوێنەرایەتیی دەسەڵاتی باڵای ڕۆحی لە جیهانی مەسیحیدا نەدەکرد بەهۆی جیاوازیی مەزهەبە مەسیحییەکانەوە. بەم شێوەیە، پێشهاتەکان وایان لە ئیمپراتۆرەکانی بیزەنتە کرد کە دەسەڵاتی ڕۆحیی پاپا ڕەت بکەنەوە، بەتایبەتی کە پێشتر دەسەڵاتی کلێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژهەڵاتییان خستبووە ژێر دەسەڵاتی خۆیانەوە. بەڵام بارودۆخە خراپەکانی بیزەنتە وای لێکرد کە پاشەکشە بکات بۆ ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا، تا ڕۆژئاوای ئەوروپا دەست بکات بە ژیانی ڕووداوی نوێی جیاواز، کە لە ئەنجامی ناکۆکیی دوو تیۆری لە سەروەریی دەوڵەتدا هاتنە ئاراوە. یەکەمیان تیۆریی تیۆکراتی بوو کە پشتیوانیی لە مافی پاپا دەکرد بۆ دەسەڵاتێکی زەمینی لەپاڵ دەسەڵاتە ڕۆحییەکەیدا، و تیۆریی دەوڵەتی عەلمانی کە لایەنگرانی داوای جیاکردنەوەی سیاسەتیان لە ئایین و دەوڵەتیان لە کلێسا دەکرد، تەنانەت داوای خستنە ژێر دەسەڵاتی کلێسایان بۆ دەوڵەت دەکرد بە پێدانی مافی دامەزراندنی قەشەکان لە کلێساکانیاندا بە پاشا.
کاتێک لە سەرەتادا کارەکان لە بەرژەوەندیی پاشاکان و بەم شێوەیە دەڕۆیشتن، هەندێک لە پاپاکان یاخی بوون و تەنها بە دەسەڵاتە ئایینییەکانیان ڕازی نەبوون، بەڵکو هەوڵیان بۆ دەسەڵاتی سیاسی دا کە لە دەسەڵاتی پاشا و ئیمپراتۆرەکانیش زیاتر بوو، دوای ئەوەی پاشاکانی ئەوروپا دەهاتنە لای پاپا و داوای شەرعیەتیان لێ دەکرد. بۆیە تیۆریی دەوڵەت لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بە چەمکە ئایینییە تیۆکراتییەکەی دەردەکەوێت، شتێک کە وایکردووە مێژوونووسان ئەو سەردەمانە بە "سەردەمانی ئیمان" ناو ببەن، سەردەمانێک کە ئایین و سیاسەت تێکەڵ ببوون، و تیۆریی «ئەوەی هی قەیسەرە بیدەنەوە بە قەیسەر و ئەوەی هی خودایە بیدەنەوە بە خودا» (مەتتا: ٢٢: ٢١) شکستی هێنا…. چونکە پاپاکان هەوڵیان دەدا هەردووکیان پێکەوە بەدەست بهێنن. بۆیە مێژووی مەسیحییەت مێژووی وازهێنان یان جیابوونەوە لە سیاسەت نەبووە وەک بانگەشەی بۆ دەکرێت. ئایا جەنگە خاچپەرستییەکان -کە دیارترین بەرهەمی ئەم چەمکە تێکەڵەی دەوڵەتن- لەلایەن پاپاکانەوە بانگەوازیان بۆ نەکرا و ڕێک نەخران؟ ئایا پاشا و ئیمپراتۆرەکانی ئەوروپا لەلایەن پاپاکانەوە تاجیان لەسەر نەدەنرا بە حوکمی ئەوەی ئەوان لەسەر کورسیی نێردراوەکە (الکرسی الرسولی) دانیشتوون، و بە حوکمی ئەوەی ئەوان شەرعییەت بە دەسەڵاتیان دەبەخشن، و بە حوکمی ئەوەی دەتوانن بڕیاری حەرامکردن (دەرکردن لە ئایین)یان لە دژ دەربکەن ئەگەر لە بڕیارە «پیرۆز»ەکانیان لابدەن؟
ئەم پەیوەندییەی نێوان پاپا و پاشا ڕەنگدانەوەی دەبێت لەسەر وردەکارییەکانی دەوڵەت و دامەزراوەکانی و پەیوەندییە سیاسییەکانی و ڕێکخستنی عەقیدەیی سوپا و هەروەها پەیوەندییەکانی نێوان شوان و ڕەعییەت، بەم شێوەیە چەمک یان تیۆریی دەوڵەت لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕوون دەبێتەوە. لە ڕاستیدا، بابەتەکە دەکەوێتە چوارچێوەی فەلسەفەی سیاسەت و فەرمانڕەوایی لە ماوەیەکدا کە بە سەردەمی فەرمانڕەوایی تیۆکراتی وەسف کراوە، زیاتر لەوەی توێژینەوەیەکی مێژوویی بێت کە پێشهاتە سیاسییەکانی ئەوروپا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بگێڕێتەوە.
یەکەم: چەمکی دەوڵەتی ستەمکاریی باوکسالارانە لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاستدا
لەدوای ڕووخانی ڕۆما یان تەنانەت سەدەیەک یان دوو سەدە پێش ڕووخانی، دەیان شانشینی بەربەریی جێرمەنی لە ڕۆژئاوای ئەوروپادا بڵاوبوونەوە، کە لەلایەن توخمە دانیشتوانییە جێرمەنییەکانەوە دامەزران کە بە شێوەی کۆچ یان داگیرکاری هاتبوونە ناو کۆمەڵگەی ئەوروپییەوە، کە لە مێژووی ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاستدا بە داگیرکارییە جێرمەنییەکان ناسراوە. زۆربەی گەلە جێرمەنییەکان هێشتا موشریک بوون، بۆیە پاپایەتی هەوڵی دا بیانکات بە مەسیحی، لە کاتێکدا هەندێکی تریان ئایینی مەسیحییان لەسەر مەزهەبی ئاریۆسی (کە ئولوهیەت و خودایەتیی مەسیح ڕەت دەکاتەوە و تێیدا سروشتێکی مرۆیی دەبینێت) پەیڕەو دەکرد.
لەلایەنی سیاسییەوە، ئەو دەوڵەتانەی لە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستدا لە ئەوروپا سەریان هەڵدا، سیستەمی پاشایەتییان پەیڕەو کرد، کە لە جەوهەردا جیاواز نەبوو لە بنەمای هۆز و سیستەمە کۆمەڵییەکەی. وا دیارە جیاوازییەکی سیاسیی بەرچاو لەنێوان هۆزێکدا نەبووە کە پاشایەکی هەبێت و هۆزێک کە پاشای نەبێت.
چونکە پاشا نوێنەری ئەو کۆمەڵگەیەی بوو کە فەرمانڕەوایی دەکرد نەک گەورەیان. هەروەها دەسەڵاتی پاشایەتی لە قۆناغەکانی سەرەتاییدا پسپۆڕییەکانی دیاریکراو نەبوون، بۆیە پاشا وەک دادوەر، فەرماندە، حاکم و سەرۆکی ئایینی مابووەوە. دەتوانین بڵێین پاشا لە یەک کاتدا گەورەی خێزان و گەورەی دەوڵەت بوو.
بەم شێوەیە، چەمکی دەوڵەت یان سیستەمی سیاسی لە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستدا لەسەر بنەمای ستەمکاریی باوکسالارانە دامەزرابوو. هۆزە جێرمەنییەکان چەندین چەمکی ڕێکخستنی هۆزایەتییان لەگەڵ خۆیاندا هێنابوو. لەوانە بنەمای پیرۆزکردنی پەیوەندیی خوێن، و دوورکەوتنەوە لە دیموکراسی، نەک تەنها لەبەر بنەمای ڕێزگرتنی ڕەها لە دەسەڵاتی سەرۆک هۆز، بەڵکو لەبەرئەوەی ئەو تاکەی کە عەسەبییەت (دەمارگیریی) هۆزایەتیی بەهێزتری هەبوو هەمیشە زاڵ دەبوو و بەسەر لاوازەکاندا سەردەکەوت. هەروەها تەواوی دەسەڵات لە دەستی سەرۆک هۆزدا چڕ ببووەوە، مافی ئەوەی هەبوو لە مەڕوماڵات و سامان و دانیشتوانەکەیدا بەپێی بەرژەوەندیی خۆی مامەڵە بکات. هەرچەندە دەتوانین لەگەڵ تێپەڕبوونی کات لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، وردە وردە مەیلی دیاریکردنی دەسەڵات و پسپۆڕییەکانی پاشایەتی ببینین، جگە لە هەوڵی یەک لە دوای یەک بۆ سنووردارکردنی.
دووەم: تیۆریی دەوڵەت لە چوارچێوەی سیستەمی پاشایەتیدا لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست
شانشینی فەڕەنجی یەکەم دەوڵەت بوو لە ڕۆژئاوای ئەوروپا کە هەوڵی دا تێڕوانینێکی ڕوون سەبارەت بە چەمکی دەوڵەت تا ئەو کاتە پێشکەش بکات. تەنها پێنج ساڵ دوای ڕووخانی ڕۆما (لە ساڵی ٤٨١ز)، کلۆڤیس دەسەڵاتی لە فەڕەنسادا گرتە دەست. لەو کاتەوە، دەسەڵاتەکانی پاشایەتی دەستیان بە گەشەکردن و زیادبوون کرد، و سیستەمی فەرمانڕەوایی لە دەوڵەتدا بووە «سیستەمی پاشایەتی». بە گشتی، گرنگترین تایبەتمەندیی «سیستەمی پاشایەتی» لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاستدا لەم قۆناغەدا ئەوە بوو کە سیستەمێکی گرێبەستی بوو، و پاشا لایەنێک بوو لەم گرێبەستەدا، چونکە لە کاتی ڕێوڕەسمی ڕاگەیاندنی وەک پاشا و تاج لەسەرنانی، بەڵێنی دەدا لەبەردەم خودا و کلێسا و گەلدا. بێ گومان، ئەم بەڵێنە ڕێگەی خۆش کرد بۆ دروستبوونی سیستەمێکی چاودێریی دەسەڵات لەلایەن «گەل» یان لەلایەن ئەو دەستانەی کە نوێنەرایەتییان دەکرد بەسەر پاشادا. «گەل»ی مەبەست لەم بەڵێنەدا خەڵکی گشتی نەبوون، بەڵکو تەنها چینی ئەرستۆکرات مەبەست بوو. پاشا بەپێی گرێبەستەکە بەڵێنی دەدا کە دادپەروەری وەک ئەرکی خۆی جێبەجێ بکات و سیستەم و ئاسایش لە شانشینەکەدا بچەسپێنێت.
کاتێک پاشا دەسەڵاتی وەردەگرت، دەبووە باڵاترین دەسەڵاتی سیاسی و سەربازی و دادوەری لە دەوڵەتدا. ئازاد بوو لە بەکارهێنانی موڵکی دەوڵەت و داهاتی گەنجینە، و زەوی و سامانی دەبەخشی بە هەر کەسێک لە نزیکەکانی کە بیویستایە. خاوەنی دەسەڵاتی ڕەها بوو لە پێدانی پارێزگاریی تایبەت بە تاک و کۆمەڵەکان، کە ئەمەش پێگەیەکی تایبەتی پێ دەبەخشین. بۆیە پاشا بووە خاوەنی هەموو ئەو تایبەتمەندیانەی کە ئیمپراتۆری ڕۆمانی لە سەردەمە شیرکیەکاندا هەیبوو، و خاوەنی زەوییەکی فراوان بوو کە بە ویستی خۆی بەکاریدەهێنا، جگە لەوەی باجی سەرانە و باجی گواستنەوە و بازرگانی و قازانجی دراوی بەسەر هەرێمە ڕۆمانییەکاندا دەسەپاند.
پاشا هەروەها کۆمەڵێک لە خاوەن موڵکە دەوڵەمەندەکان و ژمارەیەک لە خانەدانەکانی هەڵدەبژارد بۆ ئەوەی ببنە دەستوپێوەند و خزمەتکاری، کە پێیان دەوترا «تایبەتەکانی پاشا». لەوانە ڕاوێژکار و یاریدەدەر و حاکمی یەکە ئیدارییەکان (کۆنت) و فەرماندەی هەڵمەتە سەربازییەکان (دۆق) و قەشە باڵاکانی (ئەسقەف) دادەمەزراند.
مەسیحییەت لە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستەوە تایبەتمەندیی «شکۆمەندی» (الجلالة)ی بۆ پاشاکان زیاد کرد، کە مافی لێخۆشبوون لە تاوانبارانی لێ کەوتەوە. هەروەها ئەم تایبەتمەندییە مافی ئەوەی بە پاشا دەدا کە کەس ڕەخنە لە کەسایەتیی نەگرێت.
دەوڵەتی پاشایەتی لە پاشایەتیی سیستەمی ستەمکاریی باوکسالارانە کە لە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستدا زاڵ بوو، بە دوو هۆکاری مەترسیدار جیا دەکرایەوە:
یەکەم: پاشاکانی ئەم دەوڵەتە دەستیان بەسەر ئەو هەرێمانەدا گرت کە دانیشتوانەکەیان مەسیحی و ڕۆمانیکراو بوون. ئەم هەرێمانە سیستەمی ڕۆمانیی تایبەت بە خۆیان هەبوو و مەسیحییەتیان قبووڵ کردبوو، لەسەرووی هەمووشیانەوە کوڕانی بنەماڵەی شاهانە.
دووەم: پاشایەتی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا و لەم قۆناغەدا (قۆناغی دەوڵەتی فەڕەنجەکان ٤٨١-٧٥٢ز) سروشتێکی پیرۆزی نوێی وەرگرت. پەیوەندیی پاشا بە خەڵکەوە بە سوێندی وەفاداری و بانگهێشتکردنی ئەنجومەنە کڵێساییەکانەوە گرێ درا. پاشان، پاشا تایبەتمەند بوو بە پەسەندکردنی هەڵبژاردنی قەشە باڵاکان و هەندێک جار خۆی دایاندەمەزراندن بە بیانووی مافی چاودێریکردنیان. لەمەوە ڕوون دەبێتەوە کە دەسەڵاتەکانی پاشای فەڕەنجی لەم قۆناغەدا سنووردار نەبوون.
پاشاکانی فەڕەنج ژمارەیەک فەرمانبەریان لە کۆشکدا بۆ خۆیان دانا بۆ یارمەتیدانیان لە بەڕێوەبردنی کاروباری دەوڵەت، گرنگترینیان خەزێنەدار بوو، پاشان نووسەر لە پلەی دووەمدا، و سەرۆکی خزمەتکارانی کۆشک، کۆنتی کۆشک، کۆنتی ئەسپەخانەکان، و هەموو ئەمانە پێکەوە ئەوەیان پێکدەهێنا کە پێی دەوترا کۆشکی شاهانە یان دەربار. سەرۆکی دەربار بریتی بوو لە حاجبی کۆشک: کە بریکاری کاروباری پاشا بوو و سەرپەرشتیی دابینکردنی هەموو پێداویستییەکانی کۆشکی دەکرد. پێگەی حاجب بەرز بووەوە تا بووە فەرماندەی گشتیی سوپا و کاتێک دەسەڵاتی پاشایەتی لاواز بوو (لە سەردەمی پاشا تەمبەڵەکاندا)، حاجب بووە حاکمی ڕاستەقینەی شانشینەکە و پۆستەکەشی بووە بۆماوەیی، تا گەیشتە ئەوەی حاجبەکان بە ویستی خۆیان پاشایان دادەنا و لایاندەبرد، تا دەسەڵاتی پاشاکان کەم بووەوە و وەک نەماو وابوو (دیسان کردیانەوە کارتۆنە مۆز).
پاشایەتی بووە پۆستێکی بۆماوەیی لەگەڵ بڵاوبوونەوەی بنەمای دابەشکردن، فەڕەنجەکان (لە سەردەمی بنەماڵەی مێرۆڤەنجیدا) زیاتر لە جێرمەنەکانی تری ڕۆژئاوای ئەوروپا پابەند بوون بە دابەشکردنی شانشینەکە -وەک ئەوەی کێڵگەیەکی بنەماڵەی فەرمانڕەوا بێت- بە یەکسانی لەنێوان کوڕانی پاشای کۆچکردوودا. بەڵام لە وڵاتانی تری ئەوروپادا، سەرەڕای زاڵبوونی بنەمای بۆماوەیی، بەبێ پابەندبوون بە گواستنەوەی دەسەڵات لە باوکەوە بۆ کوڕ، هەندێک جار دەسەڵات بۆ برا یان مام دەگوازرایەوە.
لە ڕووی ئیدارییەوە، شانشینی فەڕەنجەکان (لە سەردەمی بنەماڵەی مێرۆڤەنجیدا) دابەش کرابوو بۆ یەکە ئیدارییەکان کە هەر یەکێکیان چەندین شاری لەخۆ دەگرت، و هەر شارێکیش چەندین گوندی بەدوادا دەهات. پاشا لەسەر هەر یەکە ئیدارییەک حاکمێکی دادەنا کە نازناوی «کۆنت»ی هەبوو، ئەرکی سەرپەرشتیکردنی کۆکردنەوەی باج و کۆکردنەوەی ئازادەکان بوو بۆ پەیوەندیکردن بە سوپاوە و جێبەجێکردنی بڕیاری دادگاکان. لە شارەکاندا ئەنجومەنێک پێکدەهات بە ناوی مالوس (Mallus)... واتە ئەنجومەنە جەماوەرییەکان، کە هەموو ئازادەکانی شاری لەخۆ دەگرت. سەرۆکی هەر ئەنجومەنێک کەسێک بوو کە بە هەڵبژاردن دادەنرا و پێی دەوترا توگین.
فەڕەنجەکان (لەسەرەتادا) بەپێی دابونەریت و عورفە باوەکانی خۆیان دادگایی دەکران. بەڵام کاتێک دەوڵەتی فەڕەنجی دامەزرا، پاشاکەیان کلۆڤیس فەرمانی کرد بە تۆمارکردنی دابونەریت و عورفە فەڕەنجییەکان و هەندێک گۆڕانکاری و زیادکردن و فەرمانی شاهانەی خرایە سەر، بۆیە کۆمەڵێک یاسا دەرچوون کە بە «ڕاستیی سالی» (الحقيقة الساليّة) ناسرا. ماددەکانی ئەم یاسایە سزای ماددیی گەورەیان بەسەر هەر کەسێکدا دەسەپاند کە کۆیلە یان مەڕوماڵات یان بەرهەمی دەدزی یان کۆگای دانەوێڵەی دەسوتاند. «ڕاستیی سالی» جەختی لەسەر نایەکسانیی کۆمەڵایەتی دەکردەوە، چونکە لە هەندێک ماددەیدا هاتووە: «هەر کەسێک کەسێکی ئازادی ئاسایی بکوژێت، سزای غەرامەیەکی دارایی گەورەی بەسەردا دەسەپێنرێت کە ٢٠٠ سۆلیدۆس (دراوێکی زێڕی ڕۆمانی) بوو، بەڵام ئەوەی سەربازێکی پاشا یان فەرمانبەرێکی بکوژێت، سزای غەرامەیەکی دارایی ٣٠٠ سۆلیدۆسی بەسەردا دەسەپێنرێت.»
ئەم سیستەمە سیاسییەی شانشینی فەڕەنج تووشی هەموو نەخۆشییەکانی ئەو سیستەمانە بوو کە لاوازی و گەندەڵی تێیدا بڵاوبووبووەوە. پاشاکانی فەڕەنج هاوپەیمانییان لەگەڵ کلێسای کاتۆلیکیدا کرد، کلێساش بە دەسەڵاتی خۆی پشتیوانیی لێ کردن و هەوڵی دا بە فێرکارییە ئایینییەکانی، جەماوەری هەژار ڕازی بکات بە قبووڵکردنی هەژاری و ئارامگرتن لەسەر جیاوازیی کۆمەڵایەتی و ئەو گەندەڵییەی کە جەستەی دەوڵەتی داڕزاندبوو. کلێساش پارێزگاری و چاودێریی پاشاکانی فەڕەنجی بەدەست هێنا، و ئەوانیش زەوی و سامانی زۆریان پێ بەخشین. کارەکان بەم شێوەیە مانەوە تا ساڵی ٧٥٢ز کاتێک شیلدریکی سێیەم، دوا پاشای فەڕەنج (لە بنەماڵەی مێرۆڤەنجی) لەسەر کار لابرا و نازناوی پاشایەتی بۆ حاجیبی کۆشک گوازرایەوە، کە لە بنەماڵەی کارۆلینجی بوو، و حاجب پێپانی کورت (٧١٥-٧٦٨ز) کوڕی حاجب شارل مارتل، بووە خاوەنی دەسەڵاتی ڕاستەقینەی پاشایەتی. بەڵام ئەم کارە ئەنجام نەدرا تا دوای ڕاوێژکردن بە پاپا زەکەریا (٧٤١-٧٥٢ز) پاپای ڕۆما.
سێیەم: تیۆریی دەوڵەت لەژێر ڕۆشنایی هاوپەیمانیی نێوان کلێسا و پاشایەتیدا
لەوەتەی کلێسای کاتۆلیکی هاوپەیمانیی لەگەڵ پاشاکانی فەڕەنج قبووڵ کرد، کلێسا دەستی کرد بە چوونە ناو جیهانی سیاسەتەوە و گەڕان بەدوای دەسەڵاتی زەمینیدا بۆ خۆی. ئەو گۆڕانکارییەی تووشی ناسنامە و ڕۆڵی کلێسا بوو، بووە هۆی زنجیرەیەک ناکۆکی لەنێوان پاپایەتی لە ڕۆما و ئیمپراتۆریەتی بیزەنتیدا، کە ڕازی نەبوو بە دوورکەوتنەوەی دەسەڵاتی ڕۆحی لە هاوتا سیاسییەکەی، و پاپای ڕۆمای بە پاتریارکێکی (پیاوعەنتەری) ژێردەستەی ئیمپراتۆری بیزەنتی دادەنا. لە کاتێکدا دەسەڵاتی زەمینی لەلایەن پاپاوە بە دەسەڵاتێکی مێژوویی دادەنرا کە بۆ پۆستەکەی پێویست بوو. بۆیە، پێویست بوو هەنگاوی کاریگەر بنرێت بۆ پشتیوانیکردنی سەربەخۆیی پاپایەتی لە ئیمپراتۆرەکانی ڕۆژهەڵاتی بیزەنتی و خۆپاراستن لە کاریگەرییەکانی فراوانخوازیی لۆمباردەکان کە هەوڵیان دەدا تەواوی ئیتاڵیا یەکبخەن، ئیتاڵیایەک کە لەلایەن کلێساوە بە لانکەی ئەوەی پێی دەوترا «میراتی قەدیس پەترۆس» دادەنرا. بۆیە پاپایەتی بینی کە هیچ ڕێگەیەکی نییە جگە لە هاوپەیمانییەکی سیاسی لە ڕۆژئاوای مەسیحیدا لەگەڵ پێپانی پاشای فەڕەنجەکان.
پاپا ستیڤنی دووەم سەردانێکی بەرهەمداری بۆ دەرباری فەڕەنجەکان ئەنجام دا، تا پاشا پێپان هان بدات بۆ جەختکردنەوە لەسەر ڕۆڵی ئایینیی پاپایەتی لە ڕۆژئاوای ئەوروپا و بیپارێزێت لە مەترسیی فراوانخوازیی لۆمباردەکان. پێپانی کورت لە ساڵی ٧٥٦ز لۆمباردەکانی دوژمنی پاپایەتیی شکاند، و دیارییەکی پێشکەش بە پاپا کرد، کە بریتی بوو لە ناوچەیەکی کشتوکاڵی لە ناوەڕاستی ئیتاڵیا، تا بۆ ماوەی هەزار ساڵ بە «موڵکەکانی پاپا» ناسرا. ئەم دیارییە دەسەڵاتە زەمینییەکانی پاپایەتیی فراوان کرد، کە جێنشینەکانی ستیڤن بۆ ماوەیەکی درێژ لە ڕۆمادا پەیڕەویان کرد... هەرچۆنێک بێت، ئەم هەنگاوە بووە هۆی سەرهەڵدانی دەوڵەتێک یان دەسەڵاتێکی زەمینی بۆ دەستەیەکی ڕۆحی بۆ یەکەم جار لە ئەوروپا. سیاسەتی «دەوڵەتی پاپا» و ئامانجەکانی لە سەرەتاوە، لە خواستی دوورخستنەوەی ئەو مەترسیانە سەرچاوەی دەگرت کە لەوانەیە هەڕەشە لە پایە و ئەرکەکانی پێکهاتە کڵێسایی و ئایینییەکان بکەن. «دەوڵەتی پاپا» پشتی بە ناوەندێکی قورسایی ئایینی دەبەست کە بریتی بوو لە دەسەڵاتی کورسیی نێردراوەکە، کە بیرۆکراسییەتێک پشتیوانیی لێ دەکرد کە نووسینگە و یاریدەدەری هەبوو و لە فراوانبوون و پسپۆڕیدا بوو، بە پشتیوانیی یاسای کڵێسایی: یاسای کڵێسایی و کورسیی نێردراوەکە.. یەکەمیان سروشتێکی تیۆریی هەبوو، و دووەمیان ئەرکی کرداری، دوو ئامراز بوون کە پاپایەتی لە ڕێیانەوە دەسەڵاتەکانی خۆی لە بەڕێوەبردنی کاروباری شوێنکەوتووانی و لە فەرمانڕەواییدا جێبەجێ دەکرد.
چوارەم: چەمکی دەوڵەتی ستەمکاریی دەرەبەگایەتی لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاستدا
کاتێک ڕۆما کەوتە دەست هۆزە جێرمەنییەکانی باکوور، و فەرماندەی جێرمەنی بە سەرکەوتوویی چووە ناویەوە، ئیمپراتۆریەت بە زیادکردنی هەرێمەکانی باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات فراوان بوو. نزیکەی ساڵی ٥٠٠ز، بۆ خەڵکی ئەوروپا نزیکەی دڵنیا بوو کە داهاتوو لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی گۆتەکاندا دەبێت لە ڕۆما بۆ فەرمانڕەواییکردنی تەواوی ئەوروپا. ئیمپراتۆرەکەیان تیۆدۆرێک، کە لەسەر تەختی ڕۆما دانیشت، ویستی دەوڵەت و سیستەمی سیاسیی ناوەندیی ڕۆمانیی کۆن لەژێر دەسەڵاتی خۆیدا زیندوو بکاتەوە. بەڵام ئەم خواست و ئاواتانە، وەک خەون مانەوە و جێبەجێ نەکران، چونکە گۆڕانکاریی قووڵ لە شێوازی بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا ڕوویدا… ئیمپراتۆری نوێ لەبری ئەوەی لەسەر ڕێچکەی سیستەمی فەرمانڕەوایی پێشووی ڕۆمانی بڕوات (واتە بەردەوامبوون لەسەر شێوازی ناوەندێتیی توند) ڕێگەیەکی پێچەوانەی گرتەبەر کە لەسەر بنەمای لامەرکەزییەتی فراوان بوو، دوای ئەوەی بینی خواستەکەی جێبەجێ ناکرێت. ئیمپراتۆریەتی دابەش کرد بۆ بەش و هەرێمی زۆر گەورە؛ وەک دەرەبەگایەتی دایە دەست فەرماندە گەورەکان و هەندێک لە پیاوانی ئایینی و دەسەڵاتێکی فراوانی پێدان بۆ بەڕێوەبردنی ئەم هەرێمانە، لەوانەش هێشتنەوەی هێزە سەربازییەکانیان. وەک ئەوەی ئەم هەرێمانەی پێدابن بە مەرجێک وەفادارییان بۆ ئیمپراتۆر بێت وەک خاوەنی هەموو زەوییەکانی ئیمپراتۆریەت، بەڵام کارەکە بە سەربەخۆیی کرداریی ئەم هەرێمانە لە ئیمپراتۆریەت کۆتایی هات و بوونە پاشا لە دەرەبەگایەتییەکانی خۆیاندا.
لەبەردەم مەترسیی سێ لایەنەدا بۆ سەر ئەوروپا موسڵمانان لە باشوورەوە، هەنگارییەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە، و باکوورییەکان لە باکوورەوە، شارل مارتل (٦٨٨-٧٤١ز) کە ئەرکی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم مەترسیانەی لەسەر شان بوو… هەوڵی دا سیستەمی سوارچاک فراوان بکات.. تا سوپاکەی بکاتە هێزێکی کاریگەر لە مەیدانی جەنگدا. شارل مارتل پەنای بۆ چارەسەرێک برد کە لەگەڵ دابونەریتی ئەو سەردەمەدا دەگونجا. ناوی جەنگاوەرانی تۆمار کرد و وای لێکردن سوێندی وەفاداریی بۆ بخۆن، پاشان بە هەر یەکێکیان دەرەبەگایەتییەکی دا کە بەشی بژێویی دەکرد، بەو مەرجەی ئەم دەرەبەگایەتییە لە دەستیدا بمێنێتەوە تا خزمەتی سەربازیی دەکرد. بەم شێوەیە بنەماکانی دەرەبەگایەتیی سەربازیی سوپاکەی دەرکەوتن.
ئەو خەڵکەی لە ئەوروپا هەستیان بە مەترسی دەکرد، دەستیان کرد بە دروستکردنی ماڵەکانیان لە نزیک کۆشکی قایمی بارۆن یان دێری قەڵابەند. دوودڵییان نەکرد لە پێشکەشکردنی وەفاداری و خزمەتەکانیان بە گەورەیەک کە پارێزگاریی یاساییان بکات، یان دۆقێک کە بتوانێت سەرکردایەتییان بکات و ژیانیان بپارێزێت. جگە لە ئەرک و خزمەتەکان کە جوتیاران پابەند بوون پێیەوە بەرامبەر گەورەی دەرەبەگ، ئەرکی سیاسییشیان لەسەر بوو کە وەک مافێکی بەدەستهاتووی گەورەی دەرەبەگ وابوو. ئەمەش لە ئەنجامی تێکچوونی دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندی، هەر خاوەن دەرەبەگایەتییەک هەوڵی دەدا خۆی بەهێز بکات لە بەرامبەر خاوەن دەرەبەگایەتییەکانی تر و دواتر لە بەرامبەر دەسەڵاتی ئیمپراتۆردا.
هەرچەندە پاشا لە لووتکەی زاڵبوونی سیستەمی دەرەبەگایەتیدا هێزی دەستوەردانی لە دەرەبەگایەتییەکانی ناو شانشینەکەی لەدەست دا، یان با بڵێین لە ڕووی تیۆرییەوە لەژێر دەسەڵاتی ئەودا بوون. لە تاوانە گەورەکاندا میرە دەرەبەگەکان دەبوو تۆمەتبارەکان ڕادەستی پاشا بکەن، بەڵام لەوە بەدەر، دادگای تایبەت لە هەر هەرێمێکی دەرەبەگایەتیدا سەری هەڵدا، و بەشی پۆلیسی تایبەت بە خۆی هەبوو. میرە دەرەبەگەکان ڕۆڵیان هەبوو لە لێدانی دراو، چونکە دراو بە ناوی ئەوانەوە لێدەدرا. دیارترین دەرکەوتەی وازهێنانی دەوڵەت لە مافە سەروەرییەکانی، لە بێتوانایی پاشادا بوو لە ڕاگرتنی ئەو جەنگانەی لەنێوان ئەم میرە دەرەبەگانەدا هەڵدەگیرسان، یان دەستوەردان لەو پەیماننامانەی کە بە ویستی خۆیان لەنێوان خۆیاندا دەیانبەست. بێتوانایی پاشا زیادی کرد تا ئەوەی نەیدەتوانی باجی دەوڵەت لە دەرەبەگایەتییەکانی ناو سنووری شانشینەکەی کۆبکاتەوە.
دەرەبەگایەتی ڕێگر بوو لە دەرکەوتنی هەستی سەر بە نیشتمان یان نەتەوە. تاکەکانی ئەو سیستەمە وەفادارییان بۆ هیچ شتێک نەبوو جگە لە گەورەی دەرەبەگ، کە ئەویش سەر بە پاشا بوو. واتە خەڵک وەفادارییان بۆ ئەو پیاوە هەبوو کە لەژێر سایە و پاراستنیدا دەژیان. کە ئەویش گەورەی دەرەبەگ بوو.
لەگەڵ دەستپێکی سەردەمی ڕێنیسانس و سەرەتای تێکچوونی سیستەمی دەرەبەگایەتی، هەستی نەتەوەیی دەستی بە گەشەکردن کرد هاوشان لەگەڵ ئازادبوونی ئەمانە لە ژێردەستەیی دەرەبەگایەتی، کە ئەمەش بەشداریی کرد لە خۆشکردنی ڕێگە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی نەتەوەیی یەکگرتوو کە سیستەمێکی فەرمانڕەوایی ڕوونی هەبێت. بەم شێوەیە ئەوروپا تا سەدەی یازدەیەمی زایینی وەک ناوچەیەکی گوندنشینی داخراو لەسەر خۆی مایەوە، لەسەر ئاستی سیاسی پێک نەهاتبوو، و تەنها ناوچەیەکی دواکەوتوو بوو بە بەراورد لەگەڵ هەردوو جیهانی بیزەنتی و جیهانی شارستانیەتی عەرەبی-ئیسلامی.
پێنجەم: تیۆریی دەوڵەت لە چوارچێوەی سیستەمی ئیمپراتۆریدا لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست
لەوەتەی پێپانی کورت کودەتاکەی لەناو شانشینی فەڕەنجەکاندا ئەنجام دا و دەسەڵاتی لە بنەماڵەی مێرۆڤەنجییەوە بۆ بنەماڵەی کارۆلینجی گواستەوە، ڕوون بوو کە گۆڕانکاریی گرنگ لە پێکهاتەی سیستەمی سیاسیی دەوڵەتی فەڕەنجیدا ڕوودەدات، لە ساڵی ٧٥١ز، پێپانی کورت خۆی وەک پاشای فەڕەنکەکان ڕاگەیاند لە کۆبوونەوەیەکدا کە پێشتر پلانی بۆ دانا بوو، لە شاری سواسون بەڕێوەچوو و لایەنگرانی لە گەورە خانەدانەکان و پیاوانی ئایینی ئامادەی بوون. بۆ ئەوەی شەرعییەت بدات بە کودەتاکەی، نامەیەکی بۆ پاپای ڕۆما نارد و داوای لێکرد کە بە فەرمی ڕەزامەندی لەسەر تاج لەسەرنانی وەک پاشای شانشینی فەڕەنجەکان بدات، و بۆی ڕوون کردەوە کە ئەمە مافی خۆیەتی مادام دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە دەستی ئەودایە، چونکە حاجیبی پاشا و فەرماندەی سوپاکەیەتی و دەسەڵاتی کرداری لە دەستدایە. کاتێک پاپایەتی پێویستییەکی زۆری بە یارمەتیی سەربازیی پێپان هەبوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تەماحە فراوانخوازییەکانی لۆمباردەکان لە ئیتاڵیا، و کاتێک باشتر بوو بۆی هاوپەیمانی لەگەڵ خاوەنی دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە شانشینی فەڕەنجەکاندا بکات، هیچ کێشەیەکی نەبینی لە پشتیوانیکردنی ئەم کودەتایە، بۆیە سروشتی بوو کە وەڵامی پاپا ئەرێنی بێت. لە ساڵی ٧٥٢ز، پاشا شیلدیریکی سێیەم، دوا پاشای بنەماڵەی مێرۆڤەنجی، لەسەر تەخت لابرا و بۆ یەکێک لە دێرەکان دوورخرایەوە تا باقیی ژیانی تێدا بەسەر ببات، لە کاتێکدا پێپانی کورت تەختی شانشینی فەڕەنجەکانی گرتە دەست، بە پشتیوانیی تەواوی پاپای ڕۆما.
ئەم جووڵەیەی پاپا تەماحەکانی کلێسای لە دەسەڵاتێکی زەمینیدا دەرخست کە خۆی تێیدا بحەسێنێتەوە. بەڵام گەڕانی کلێسا بەدوای پەناگەیەکدا لەناو دەسەڵات و لەژێر دەسەڵاتدا، زۆربەی کات بۆی دەبووە کێشە و وازهێنان لە سەربەخۆیی، و بەرەو سەرکێشییەکی دنیایی پاڵی پێوەنا کە زوو تێی کەوت؛ کاتێک پاپا لیۆی سێیەم ڕووبەڕووی ڕاپەڕینێکی جەماوەری بووەوە کە ناچاری کرد لە ئیتاڵیا هەڵبێت، دوای ئەوەی کۆمەڵێک لە خانەدانەکانی ڕۆما لە ساڵی ٧٩٩ز هێرشیان کردە سەری. ئەو کەسێکی لاواز بوو، لێیان دا و ئازاریان دا، و هەوڵیان دا بە پەنجەکانیان چاوەکانی دەربهێنن، و بە چەقۆ چاویان بریندار کرد وەک تۆڵەسەندنەوەیەک. هەرچەندە دواتر بینایی بۆ گەڕایەوە، بەڵام شوێنەواری برینەکان لە پێڵووەکانیدا دیار بوون. ئەم پاپایە پەنای بۆ پاشا شارلمان برد، کە ناوبانگی دەرکردبوو دوای ئەوەی زۆربەی ڕۆژئاوای ئەوروپای کۆنترۆڵ کردبوو، و لە یەک ڕۆژدا چوار هەزار و پێنج سەد دیلی ساکسۆنی لە سێدارە دابوو (ساڵی ٧٨٣ز)، کە تیرۆری دەوڵەتی بەرجەستە دەکرد، تەنانەت هیچ شێوازێکی زەبر و ستەم و دڵڕەقی و تیرۆری نەهێشتەوە کە دژیان بەکاری نەهێنێت، کاتێک پاپا لەبەردەمیدا ئامادە بوو. داوای لێکرد ئاسایش بۆ ئیتاڵیا بگەڕێنێتەوە. شارلمانیش دەستبەجێ بە سوپاکەیەوە بەرەو ئیتاڵیا ڕۆیشت و دوژمنانی پاپایەتیی لەناوبرد، و فەزڵی گەڕاندنەوەی پاپای بۆ سەر تەختەکەی هەبوو. ئەو کاتە پاپا لیۆی سێیەم هیچ ڕێگەیەکی بۆ سوپاسکردنی نەدۆزییەوە جگە لە تاج لەسەرنانی وەک ئیمپراتۆری ڕۆمانەکان لە کاتی بەشداریکردنی لە نوێژی جەژنی لەدایکبوون لە کاتیدرالی قەدیس پەترۆس لە ڕۆما لە بیست و پێنجی کانوونی یەکەمدا.
لێرەدا مێژوونووسان دەپرسن، ئایا شارلمان بە بەدەستهێنانی نازناوی ئیمپراتۆری ئەوەی بەدەست هێنا کە ئاواتی بوو؟ یەکەم، لەسەر ئاستی سیستەمی سیاسیی ناوخۆیی، بەڵێ، دەسەڵاتی لەناو شانشینەکەیدا بەڕاستی بەرز بووەوە و لە ڕووی مەعنەوییەوە بەهێز بوو بە کاریگەریی نازناوی ئیمپراتۆری. شارلمان بینی کە پلەی بەرز بووەتەوە، بۆیە سوێندی وەفاداری و دڵسۆزیی لەسەر ڕەعییەتەکەی و ئەوانەی سوێندیان بۆ خواردبوو کاتێک پاشا بوو، دووبارە کردەوە و داوای کرد سوێندی وەفاداریی بۆ بخۆن کاتێک ئیمپراتۆر بوو (ساڵی ٨٠٢ز). شارلمان خۆی بە باوکێکی بەرپرس لە ڕەعییەت و وڵاتەکەی دەزانی، و باوەڕی وابوو کە ئەرکیەتی کاروباری ژیانی دنیایی و ڕۆحی بۆ شوێنکەوتووانی دابین بکات. ئەمە شێوازێکی نوێ بوو لەوەی کە دەبوو پاشای مەسیحی ئەنجامی بدات. وەک ئیمپراتۆریش، قەشە باڵاکانی دادەمەزراند و پشتیوانیی لێ دەکردن شانبەشانی پشتیوانیکردنی لە پیاوانی ئایینیی پلە نزم.
جێی باسە نازناوی ئیمپراتۆری دەسەڵاتێکی گەورەتری بە شارلمان بەخشی لەوەی پێشتر لە ڕۆما و دەوڵەتی پاپادا هەیبوو. دوای ئەوەی پارێزەری بوو، بووە گەورەی. دانیشتووانی ئەم شارە، بە پاپاشەوە، بوونە ڕەعییەتی ئیمپراتۆری فەڕەنجی. شارلمان مەسیحییەکی توندڕەو بوو لە کاروباری ئایینی فەرمیی دەوڵەتدا. سزای لەسێدارەدانی بەسەر ئەوەدا دەسەپاند کە لە ڕۆژانی ڕۆژووی گەورەدا بەڕۆژوو نەبووایە، یان ئەوەی لە ڕۆژانی هەینیدا گۆشتی بخواردایە، یان ئەوەی لەئاوهەڵکێشان (تەعمید)ی ڕەت بکردایەتەوە. هەروەها چاودێریی کۆمەڵەی ڕاهیبەکانی دەکرد، کە بووە هۆی گەشەکردن و زۆربوونی ژمارەیان.
ژنیش دوور نەبوو لە بەشداریکردن لە داڕشتنی سیاسەتی دەوڵەت لە سەردەمی شارلماندا، تەنانەت ژنەکانی بە وەزیری دەوڵەت دادەنران و قسەیان لای ئەو بایەخی هەبوو، کە قسەی هیچ کام لە پیاوانی دەستوپێوەندەکەی هێندەی نەبوو.
لەسەر ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتی، تاج لەسەرنانی شارلمان وەک ئیمپراتۆر لە ڕۆما، مانای ئەوە بوو کە ئەوروپایەکی نوێ خەریک بوو پێکدەهات. هەروەها دامەزراوەی پاپایەتیی خستە ناو یاریی دابەشکردنی نفوز و ڕۆڵەکانەوە، کە چیتر قورس بوو باس لە دەسەڵاتێکی ڕۆحیی سەربەخۆ بکرێت. بە تاج لەسەرنانی شارلمان وەک ئیمپراتۆری ڕۆمانەکان، دوو ئیمپراتۆریەت لە جیهانی مەسیحیدا دروست بوون:
ئیمپراتۆریەتی فەڕەنجی لە ڕۆژئاوا، پایتەختەکەی شاری ئێکس لا شاپێل بوو.
ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی، پایتەختەکەی شاری قوستەنتینییە بوو لەسەر بۆسفۆر.
ئەم دوو ئیمپراتۆریەتە هیچ پەیوەندییەکیان پێکەوە نەبوو جگە لەوەی هەردووکیان مەسیحی بوون. بەڵام لە ڕووی کولتوور و زمان و دابونەریت و پێکهاتەی مرۆییەوە، تەواو جیاواز بوون. شارلمان یەکەم ئیمپراتۆری مەسیحی بوو کە خوێنی ڕۆمانی یان یۆنانی لە دەمارەکانیدا نەبوو. ئەو لە بنەچەدا بەربەری و لە ڕەگەزدا فەڕەنجی بوو. بۆیە دانانی وەک ئیمپراتۆر بە نوێکارییەکی مەترسیدار و شکاندنی چەمکی باوی جیهانی مەسیحیی ئەو کاتە دادەنرا. سەرەڕای ئەوەی شارلمان هەموو مەرجەکانی تری تێدا بوو کە بیکات بە ئیمپراتۆر. بە گشتی، تاج لەسەرنانەکەی بەپێی ڕێوڕەسمە ناسراوەکان بوو: وەک بانگکردنی وەک ئیمپراتۆر لەلایەن گەلەوە، و ئەنجامدانی ڕێوڕەسمی پێدانی تاج.
عورفی باو پێش تاج لەسەرنانی شارلمان ئەوە بوو کە «یەک ئیمپراتۆریەت و یەک کلێسا» لە جیهانی مەسیحیدا هەبێت. بۆیە، سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریەتی فەڕەنجی لە ڕۆژئاوا لەپاڵ ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی لە ڕۆژهەڵات، بە شکاندنی دابونەریتە باوەکانی ئەو کاتەی جیهانی یۆنانی-ڕۆمانی-ئەوروپی دادەنرێت. چونکە بیزەنتە خۆی بە تاکە ئیمپراتۆریەت دادەنا کە میراتگری ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی کۆن بوو، بەڵکو بەردەوامیی ئەو بوو. بیزەنتییەکان خۆیان بە بیزەنتی ناو نەدەبرد، بەڵکو خۆیان بە ڕۆمان ناودەبرد، و عەرەبەکان بە ناوی ڕۆم دەیانناسین. لەسەر ئەمە، دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی فەڕەنجی بە زەوتکردنی مافەکانی بیزەنتە و لێدانێک لە نفوزی لە ڕۆژئاوای ئەوروپا دادەنرێت کە لە هەموو دەسەڵاتێک بێبەشی دەکات کە پاپایەتی و جیهانی ڕۆمانیی ڕۆژئاوایی پشتیوانیی لێ دەکەن. تاج لەسەرنانی شارلمان لەلایەن پاپای ڕۆماوە «جێنشینی مەسیح لەسەر زەوی»، نەک تەنها کردی بە ئیمپراتۆر، بەڵکو بە ئیمپراتۆری سەرەکی کە کێشی لە جیهانی ڕۆمانیدا قورستر بوو… چونکە ئەو ئیمپراتۆرە بوو کە کلێسای پاپایەتیی ڕۆما تاجی لەسەر نابوو، کە بانگەشەی سەرکردایەتیی بەسەر هەموو کلێساکانی جیهاندا دەکرد، بە کلێسای بیزەنتیشەوە.
لەوانەیە تەختی قوستەنتینییە کە لەلایەن ئیمپراتۆرە ئایرین (٧٩٧–٨٠٢ز) داگیرکرابوو، دوای ئەوەی کوڕەکەی کۆنستانتینی شەشەمی لەسەر کار لابرد و بە تەنها دەسەڵاتی گرتە دەست، لەلایەن شارلمانەوە بە بەتاڵ دانرابێت. نازناوی ئیمپراتۆری کە بۆ خۆی هەڵیگرت، مافی ئەوەی دەدا کە جێنشینی ئۆگەستس بێت. بەڵام هەوڵی نەدا موڵک و زەوییەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆژهەڵات بەدەست بهێنێت، بەڵکو بەوە ڕازی بوو کە وەک ئیمپراتۆر لە ڕۆژئاوا دانی پێدا نرا، و ڕەتی کردەوە بچێتە ناو هیچ مشتومڕێکەوە لەگەڵ دەوڵەت یان کلێسای بیزەنتیدا.
بەڵام پاپا، باوەڕی بە بیرۆکەی یەک ئیمپراتۆریەت هەبوو. وا دیارە پاپایەتی لە بنەماڵەی کارۆلینجیدا پشتیوانێکی بەهێزی دۆزیبۆوە کە دەیتوانی پشتی پێ ببەستێت بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەیەکی «ئەوروپی» کە بیری لێ دەکردەوە، ئەویش دووبارە دامەزراندنەوەی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوو وەک ئیمپراتۆریەتێک لەژێر دەسەڵاتی کارۆلینجییەکاندا. واتە کلێسا مەبەستی لە تاج لەسەرنانی شارلمان ئەوە بوو، ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی بە ئیمپراتۆریەتێکی فەڕەنجی جێگۆڕکێ بکات. ئەویش تەختی قوستەنتینییەی بە بەتاڵ دادەنا، چونکە ژنێک، ئایرین، لەسەری بوو. لە لایەکی ترەوە، ڕۆما هەستی بە بۆشاییەکی سیاسیی گەورە دەکرد لەوەتەی تەختەکەی لە ساڵی ٤٧٦ز بە دەستی بەربەرەکان ڕووخا. هەروەها بە چاوێکی پڕ لە ناڕەزایی و ڕقەوە سەیری ئیمپراتۆرەکانی بیزەنتەی دەکرد بەهۆی سیاسەتی دژە-پاپایەتییان و داننەنانیان بە پێشینەیی کلێساکەی، جگە لە دژایەتیکردنیان بۆ پیرۆزکردنی ئایکۆنەکان (بە درێژایی سەدەی هەشتەم)، و سەپاندنی سەروەرییان بەسەر کلێساکانی دالماسیا و سیسیلیا و باشووری ئیتاڵیادا.
ناتوانرێت نکۆڵی لەوە بکرێت کە چەندین دەقی سەدەی نۆیەمی زایینی شارلمان بە نازناوی "باوکی ئەوروپا" ناو دەبەن، لە ڕاستیدا، نازناوەکە تەنها تەشریفاتی و دەربڕینێکی خەیاڵی بوو، زیاتر لەوەی وێنەیەکی ڕاستەقینەی واقیعی مێژوویی بێت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئەوروپای "شارلمانی" ئەوروپایەکی سنووردار بوو لە ڕووی جوگرافییەوە؛ چونکە ڕووبەرەکەی دوورگە بەریتانییەکانی نەدەگرتەوە کە سەربەخۆ بوون و ئەنگلۆساکسۆن و ئێرلەندییەکان فەرمانڕەواییان دەکردن، هەروەها نیمچەدوورگەی ئیبیریای نەدەگرتەوە کە زۆربەی ناوچەکانی لەلایەن عەرەبە موسڵمانەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکرا. جگە لەوەش، ناوچەکانی باشووری ئیتاڵیا و دوورگەی سیسلیای نەدەگرتەوە، هەروەها ناوچەکانی جیهانی ئەسکەندەنافی کە وەک ناوچەیەکی بتپەرستی مابوونەوە و ڤایکینگە نۆرمانییەکان لێیەوە بۆ تاڵانکاری یان سەپاندنی ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە بەرژەوەندیی خۆیان دەردەچوون.
بەڵام دیارترین کێشە کە ڕووبەڕووی دەوڵەتی شارلمان بووەوە، دانپێدانانی ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی بوو پێی. نە دانیان بە شەرعییەتی ئەودا نا و نە بە شەرعییەتی ئەم ئیمپراتۆریەتە نوێیەدا. بیزەنتییەکان بۆ ماوەی دوازدە ساڵ سەرسەختانە ڕەتیان دەکردەوە تا ناچار بوون بە زەلیلی دان بە ئەمری واقیعدا بنێن. شارلمان گرنگییەکی زۆری بە دانپێدانانی بیزەنتە بە نازناوە ئیمپراتۆرییەکەی دەدا، چونکە بەبێ ئەم دانپێدانانە نازناوەکەی لە ڕووی شەرعییەوە کەم دەبوو. کاتێک شارلمان لە دۆخێکی لاوازتردا بوو، نەیویست بچێتە ناو مشتومڕەوە لەگەڵ بیزەنتە، بۆیە بێدەنگیی هەڵبژارد تا دەرفەتی گونجاو دێت. تەنانەت خۆی لە بەکارهێنانی ئەو نازناوە بەدوور گرت کە ئیمپراتۆرە بیزەنتییەکان پێی ناسرابوون، ئەویش نازناوی «ئیمپراتۆری ڕۆمانەکان» بوو، بەڵکو نازناوی «فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی»ی هەڵگرت. هەروەها هەڵوێستی دۆستانەی بەرامبەر بیزەنتە گرتەبەر و بە هەموو شێوەیەک هەوڵی دەدا دانپێدانانیان بەدەست بهێنێت وەک ئیمپراتۆر لە ڕۆژئاوا. لە ساڵی ٨٠٢ز، نوێنەرێکی لەلایەن خۆی و پاپاوە نارد کە پێشنیاری هاوسەرگیریی بۆ ئیمپراتۆرە ئایرین کرد، و بەمەش هەردوو بەشی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەت یەکبخرێن. هەرچەندە ئایرین بە چاوێکی ڕەزامەندییەوە سەیری ئەم پێشنیارەی کرد، بەڵام چارەنووسی شتێکی تری بۆ دانابوو. کاتێک شاندی فەڕەنجی گەیشتە بیزەنتە، شۆڕشێک هەڵگیرسا و شاژنەکەی لەسەر تەخت لابرد. دوای ئەو، نیکفۆرۆس تەختی گرتە دەست کە بەهۆی فتوحاتی عەرەبەکان و پێشڕەویی بولگارییەکانەوە تووشی زەحمەتیی زۆر ببوو. شارلمانیش شاری ڤێنیسیای داگیر کرد کە ئەو کاتە گرنگترین بەندەری بیزەنتییەکان بوو لەسەر دەریای ناوەڕاست. نیکفۆرۆس ناچار بوو لە مامەڵەیەکی سیاسیدا دان بە شارلماندا بنێت وەک ئیمپراتۆر لە بەرامبەر کشانەوەی شارلمان لە ڤێنیسیا لە ساڵی ٨١٠ز.
پرسی جێنشینی یەکێک بوو لە گرنگترین ئەو پرسانەی کە دەوڵەتی ئیمپراتۆری لە سەردەمی شارلماندا ڕووبەڕووی بووەوە. پاشایەتی بۆماوەیی بوو بەبێ ڕێگریکردن لە دابەشکردنی. پاشا دەیتوانی جێنشینی لە شانشینەکەدا ڕێکبخات. لەسەر ئەم بنەمایە، شارلمان لە کاتی تەندروستی و هێزیدا (ساڵی ٨٠٦ز) موڵکەکانی لەنێوان سێ کوڕەکەیدا دابەش کرد.
بەڵام کێشەی جێنشینی کێشەیەکی نوێبووەوە بوو، وەک چۆن کوڕە بچووکەکەی لویسی لەخواترس کە دوای هەموو براکانی ژیا، بووە تاکە میراتگری شانشینەکە و بە تەنها فەرمانڕەوایی تەواوی ئیمپراتۆریەتی باوکی کرد، ئەویش زوو لەسەر ڕێچکەی باوکی ڕۆیشت و شانشینەکەی لەنێوان سێ کوڕەکەیدا دابەش کرد، کە ئەوانیش لۆسەر، پێپان و لویس بوون. پاشا لویسی لەخواترس کوڕەکەی لۆسەری لەگەڵ خۆیدا کردە هاوبەشی فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆریەت. لویسی لەخواترس مەبەستی لە دابەشکردنی ئیمپراتۆریەت لەنێوان کوڕەکانیدا ئەوە بوو کە دوای مردنی خۆی ناکۆکی لەنێوانیاندا دروست نەبێت، بەڵام هەر ئەم دابەشکردنە بوو کە بووە هۆی دروستبوونی ناکۆکی لەنێوان کوڕەکان خۆیاندا لە لایەک، و لەنێوان کوڕەکان و باوکیان لە لایەکی ترەوە. کاتێک باوکەکە کۆچی دوایی کرد، جەنگێکی قورس لەنێوانیاندا هەڵگیرسا کە بووە هۆی پەیماننامەی ڤێردان لە ساڵی ٨٤٠ز کە بەپێی آن ئیمپراتۆریەت لەنێوان سێ کوڕەکەدا دابەش کرا.
سەبارەت بە ئەڵمانیا، حاڵی وەک پێشتر باسمان کرد، کەسایەتیی ئەڵمانی دوای پەیماننامەی ڤێردان دەستی بە دەرکەوتن کرد، کاتێک دەبینین لویسی ئەڵمانی لەم پەیماننامەیەدا لەبەردەم سەربازەکانیدا بە زمانی ئەڵمانی سوێند دەخوات. ئەوەی ئەڵمانیا جیادەکاتەوە ئەوەیە کە بە شێوازێکی لامەرکەزی فەرمانڕەوایی دەکرا. بەڵام سەرەڕای ئەوە، هۆکارەکانی یەکگرتن و دامەزراندنی حکومەتێکی ناوەندیی بەهێز لە ئەڵمانیا بوونیان هەبوو، و ئەم هۆکارانە بریتی بوون لە:
ئەنجومەنی دیت (Diet): یان ئەنجومەنی ئیمپراتۆری ئەنجومەنێک بوو کە نوێنەرایەتیی میرنشینەکانی دەکرد و لە سێ چین پێکدەهات. چینی یەکەم، چینی حەوت هەڵبژێرەرەکە (Electors) بوون: کە مافی هەڵبژاردنی ئیمپراتۆریان هەبوو. چینی دووەم: چینی میرە عەلمانییەکان و پیاوانی ئایینی بوو. چینی سێیەم: چینی شارەکانی ئیمپراتۆریەت بوو، کە ئەو شارانە بوون کە ڕاستەوخۆ سەر بە ئیمپراتۆر بوون. کاتێک پیاوانی ئایینی و میرەکان دەیانویست سەربەخۆ بن لە ئیمپراتۆر، ململانێیەکی بەردەوام لەنێوان ئەنجومەنی دیت و ئیمپراتۆردا هەبوو.
ئیمپراتۆر: سەرەڕای ئەوەی ئیمپراتۆر تەنها حاکمی هەندێک شار بوو، بەڵام پێگەیەکی بەرزی هەبوو بە بەراورد لەگەڵ میرەکانی تر. زۆرێک لە ئیمپراتۆرەکان هەوڵیان دا دەسەڵاتی میرەکان سنووردار بکەن و لایەنەکانی ئیمپراتۆریەت یەکبخەن و حکومەتێکی ناوەندی دروست بکەن. بۆ ئەمە، ئیمپراتۆر و میرەکان لە ناکۆکییەکی بەردەوامدا بوون. بەهۆی ئەم ناکۆکییە بەردەوامەوە، هەر لایەنێک چاوەڕێی دەرفەتێک بوو بۆ بەهێزکردنی لایەنی خۆی دژی ئەوی تر، تا گەیشتە ئەوەی لە کۆتاییدا خانەدانەکان داوای یارمەتییان لە پاپا دەکرد دژی ئیمپراتۆر.
بەم شێوەیە دەبینین کە ئەو هەڵوەشانەوەیەی تووشی ئیمپراتۆریەتی فەڕەنجی بوو لە سەردەمی جێنشینەکانی شارلماندا، بەشداریی کرد لە گۆڕانکارییەکی قووڵدا لە چەمکی دەوڵەتی ئیمپراتۆری لە ڕۆژئاوای ئەوروپا. لە سەرەتادا دەوڵەت یان دەسەڵاتی سیاسی زاڵ بوو بەسەر ئاییندا و کلێسا سەر بە ئەو بوو، بەڵام بارودۆخەکە گۆڕا. کاتێک پاپا لە سەردەمی شارلماندا جێبەجێکاری فەرمانەکانی بوو، ئێستا تاجی ئیمپراتۆریی پێ دەبەخشی و داوای لەوە دەکرد کە ئەم تاجەی پێ دەبەخشێت، کورسیی نێردراوە پیرۆزەکە بپارێزێت. ئەم دوو ڕۆڵە، ڕۆڵی پاپا و ڕۆڵی ئیمپراتۆر، لە سەردەمی جێنشینەکانی شارلماندا گۆڕان. ئەمەش وردە وردە بەهای نازناوی ئیمپراتۆری و شکۆی دەوڵەتی ئیمپراتۆریی کەم کردەوە. دوای ئەوەی ئیمپراتۆر گەورەی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوو، لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆهەمدا بووە یاریدەدەری پاپای گەورە لە پاراستنی ئاییندا. تەنانەت ئەو شکستەی ئیمپراتۆرەکانی سەردەمی کۆتایی وەک شارلی کەچەڵ و شارلی قەڵەو تووشی بوون. وایکرد ئەرکی ئیمپراتۆر زۆرێک لە بەهای خۆی لەدەست بدات. بارودۆخەکە بەم شێوەیە مایەوە تا ئۆتۆی یەکەم (ئیمپراتۆری ئەڵمانی) کە «ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی پیرۆز»ی لەسەر وێرانەکانی ئیمپراتۆریەتی فەڕەنجی بنیات نا.
هەروەها، شکستی جێنشینەکانی شارلمان لە پاراستنی دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندی کە ئەو لە فەرمانڕەواییکردنی دەوڵەتی ئیمپراتۆریدا پەیڕەوی دەکرد، بەشداریی کرد لە نەمانی ئەم سەرکردایەتییە نەتەوەییەدا. ئیدارە دەستی بە هەڵوەشانەوەیەکی خێرا کرد و پاشا وازی لە فەرمانڕەوایی ڕاستەوخۆی خۆی هێنا بۆ کۆمەڵێک لە گەورە دەرەبەگەکان، و فەرمانبەرەکانیشی پۆستەکانیان بە میرات دەگرت تا سەربەخۆ بوون پێیەوە. سەرەڕای ئەوەی کوڕەکەی لویسی لەخواترس دەیویست لەسەر سیاسەتی باوکی بڕوات، لەوەتەی تەختی ئیمپراتۆریەتی گرتە دەست، هەوڵی دا لێدان لەو فەرمانبەرانە بدات کە پۆستەکانیان خراپ بەکاردەهێنا، بەڵام وا دیارە هەوڵەکانی سەرکەوتوو نەبوون. تێکچوونی بەردەوامی دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی فەڕەنجیدا، و نەتوانینی کۆنترۆڵکردنی دۆق و کۆنتەکان، و زەوتکردنی دەسەڵاتی پاشایەتی لەلایەن ئەم خانەدانانەوە لە هەرێمەکانی خۆیاندا، و گۆڕینیان بۆ دەرەبەگایەتیی بۆماوەیی، ئەمە لەگەڵ ئەوەی کە کۆنترۆڵی سیاسیی بەسەر جوتیاراندا لەخۆ دەگرت لە دەرەبەگایەتییەکاندا، و توانایان لە سەدەی نۆهەمدا بۆ وەرگرتنی مافی کۆکردنەوەی باجیش، و ئەنجامدانی دادگایی لە دۆزە گرنگەکاندا، سەرەڕای ئەوەی کە میرە دەرەبەگەکان بەردەوام بوون لە پەیڕەوکردنی ئەم دەسەڵاتانە وەک نوێنەری پاشا. بەڵام سروشتی بۆماوەیی دەرەبەگایەتیی ئەوروپی وایکرد کە خانەدانە ئەوروپییەکان دوای ماوەیەک وا بزانن کە ئەم دەسەڵاتە سیاسیانە هی ئەوانن نەک کەسی تر، لە کاتێکدا جوتیاران (هاوڵاتیان) بوونە نێچیری ترسی هەمیشەیی و نائارامیی بەردەوام و نەبوونی ئاسایش. ڕۆژەکانیان بە خەمباری بەسەر دەبرد لە چاوەڕوانیی داهاتوویەکدا کە نەدەهات، دوای ئەوەی کەوتنە ژێر ڕەحمەتی کارەساتە سروشتییەکان و پەتای و قات و قڕی و ستەمی گەورە دەرەبەگەکانیان کە خراپترین ئازاریان دەدان و دەیانکردنە سووتەمەنیی جەنگە دەرەبەگایەتییەکانیان. لەژێر ڕۆشنایی ئەم داتایانەدا، دەتوانرێت حوکم لەسەر ئەزموونی کارۆلینجی بدرێت بەوەی کە ئەزموونێکی شکستخواردوو بوو، ئەگەر لە ماوەی درێژخایەندا دابنرێت و وەک ئەزموونێکی ئەوروپیی یەکگرتوو سەیر بکرێت.
شەشەم: دەوڵەتی ئایینی لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاستدا
دەوڵەتی ئایینی لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاستدا لە هیچەوە دروست نەبوو. هەنگاوی یەکەم بریتی بوو لە دانپێدانانی ئیمپراتۆر کۆنستانتین بە ئایینی مەسیحی وەک ئایینی فەرمیی دەوڵەتی ڕۆمانی، لە کاتێکدا هەنگاوی دووەم بریتی بوو لە پێشنیارە لاهوتی و فیکرییەکان کە ڕێگەیان بۆ خۆش کرد، ڕێڕەوی سیاسیی کلێسا پشتیوانیی لە تێزەکانی کتێبی «شاری خودا»ی قەدیس ئۆگەستین (٣٥٤-٤٣٠ز) وەرگرت. ئەم قەشە باڵایە دیدگای خۆی بۆ مێژوو وەک دەرکەوتنی خواستی خودایی پێشکەش دەکات، کە چارەنووسی لەلایەن خوداوە لە سەرەتای دروستبوونەوە نووسراوە، تا ئەم ڕێڕەوە بگاتە گەڕانەوەی مەسیح و دامەزراندنی لێپرسینەوەی گەردوونی. تێڕوانینەکە بۆ زەمەن هێڵییە و پێچەوانەی تێڕوانینی وەرگیراو لە کولتووری یۆنانییە کە زەمەن وەک ڕێڕەوێکی بازنەیی بۆ مێژووی جیهان دەبینێت. لەناو ئەم تێگەیشتنە مێژووییەی ئۆگەستیندا، ڕووداوەکانی دوو شارەکە پێکدێن: شاری زەمینی، کە دەوڵەت و ئیمپراتۆریەتەکان نوێنەرایەتیی دەکەن و چارەنووسیان لەناوچوونە هەرچەندە نەمر دیار بن، و شاری خودایی کە نەمریی بۆ نووسراوە. بە کورتی، شاری یەکەم شکۆی خۆی لە خودی خۆیدا دەبینێتەوە، لە کاتێکدا هاوتاکەی شکۆی خۆی لە پابەندبوون بە فێرکارییەکانی خوداوە دەبینێتەوە.
بۆچوونەکانی ئۆگەستین سێبەریان بەسەر سەدەکانی ناوەڕاستدا کرد و تا سەردەمی قەدیس تۆماس ئەکویناس درێژ بووەوە، شتێک کە ڕێگەی بۆ جیاکردنەوەی ڕوونی نێوان کلێسا و جیهان خۆش کرد. بەڵام بانگەوازی ئۆگەستین هەر لایەنگری ملکەچبوونی دەسەڵاتی ڕۆحی بوو بۆ دەسەڵاتی زەمینی، و ئۆگەستین وەفادار مایەوە بۆ وەفاداریی سیاسیی خۆی بۆ ڕۆما، کە داوای یەکێتیی قوربانگا (کڵێسا) و تەختی (دەوڵەت) دەکرد. مرۆڤ بەپێی بۆچوونی ئەو، لە سروشتدا سەرەکییە و شتی سەرەکی بۆ مرۆڤ ڕزگارکردنی ڕۆحیەتی. دامەزراوە سیاسییەکانیش شەڕێکن کە لێی ڕزگاربوون نییە و دەبێت مەسیحی لێیان وریابێت، چونکە سەرچاوەی گوناهـ و گەندەڵین و دەبێت تا دەکرێت بەرەو چارەنووسە ئەبەدییەکەیان ئاڕاستە بکرێن.
لەسەر ئەرزی واقیع، ئایینی مەسیحی بووە ئەو بۆتەیەی کە چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگەی ئەوروپی لە سەدە سەرەتاییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا تێیدا توانەوە. لە هەمان کاتدا جۆرێک لە یەکێتی و هاوئاهەنگیی بە هەموو هەرێمەکان بەخشی. لێرەوە لەو ڕۆڵە دیارە تێدەگەین کە قەشە باڵاکان (ئەسقەفەکان) لە بەڕێوەبردنی کاروباری گشتیدا گێڕایان و ئەو بۆشاییە سیاسییەیان پڕکردەوە، بەتایبەتی لەو شارە کەمانەی کە هێشتا بەرگەی ڕووداو و پێشهاتەکانیان لە هەرێمەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا دەگرت. ئەم قەشە باڵایانە دەسەڵاتیان لە چوارچێوەی بازنەگەلێکدا پەیڕەو دەکرد کە بە گشتی هاوتای ئەو بازنانە بوون کە لە سەردەمی دەسەڵاتی ڕۆمادا ناسراو بوون. قەشە باڵاکان بەشێکیان لە دەستەی پیاوانی ئایینی پێکدەهێنا کە لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئایینی مەسیحیدا، چەندین چینی لەخۆگرت، لەوانە چینی کاهینەکان و چینی ڕاهیبەکان، کە تەنها بە ناو ڕاهیب بوون، چونکە ڕێکخراوگەلێک کۆی دەکردنەوە کە کاروباریانیان بەڕێوە دەبرد.
١. دەوڵەتی فەڕەنجەکان
پێشهاتی گرنگ لە سەردەمی دەوڵەتی فەڕەنکەکانەوە ڕوویدا، کە بووە هۆی ئەوەی چاوپۆشی لە هەوڵەکانی کلێسا بکەن بۆ پێکهێنانی «دەوڵەت»ێکی سەربەخۆ. ئەمە ئاسان نەدەبوو ئەگەر گۆڕانکارییەکی کۆمەڵایەتیی قووڵ لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕووی نەدایە، کە کاروباری ئایینیی گرتەوە، تا بووە هێزێکی کاریگەر کە لایەنە کۆمەڵایەتییە ناکۆکەکان بەکاریان دەهێنا و تەنها لە سنووری میراتی هێمایی یان ڕۆحیی ناوەکیدا نەمایەوە. لە سەردەمی پێپانی کورت و جێنشینەکەی شارلمانەوە، دەست کرا بە بەخشینی ڕووبەری فراوان لە زەوی بە قەشە باڵاکان، کە ئەمەش لەگەڵ دەرەبەگەکاندا بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کرد؛ بە مەبەستی دۆزینەوەی لانکەیەک بۆ لەخۆگرتنی هێز یان کاریگەریی ئایینی. شایەنی سەرنجە کە وازهێنانی دەرەبەگەکان بەخشندەیییەکی خۆبەخشانە نەبوو، بەڵکو مەبەستدار بوو. زۆربەی کات کوڕانی دەرەبەگەکان ئامادە دەکران بۆ وەرگرتنی ئەرکە قەشەییەکان و سەرۆکایەتیکردنی کاروباری دێرەکان، بە مەبەستی ئەوەی ئەو خێزانانە بەردەوام بن لە دەستگرتنیان بەسەر خاوەندارێتیی زەوییە بەخشراوەکاندا و پاشان کۆنترۆڵکردنی ئەو هێزە ماددییەی کە دامەزراوە ئایینییەکە پشتی پێ دەبەستێت. شتێک کە کلێسای گۆڕی بۆ موڵکێکی گۆڕاو کە کڕین و فرۆشتنی پێوە دەکرا، بەشێکی یان بە تەواوی، هەروەها هەندێک لە سەرۆکی دێرەکان و قەشە باڵاکان پۆستی دووانیان لە کلێسا و دەوڵەتدا وەرگرت، کە ئەمەش ڕۆڵی ئایینیی کردە لاوەکی لە بەرامبەر نفوزی دەرەبەگایەتیدا، و هەروەها بەشداریی کرد لە بڵاوکردنەوەی جۆرێک لە پشێوی لە ژیانی ئایینیدا. لە لایەکەوە، سەردەمی دەرەبەگایەتی دەرفەتێکی گونجاو بوو بۆ کلێسا تا سامانێکی زۆر کۆبکاتەوە؛ بەڵام لە لایەکی ترەوە، کەمکردنەوەیەکی گەورە لە سەربەخۆیی کلێسادا ڕوویدا.
پیرۆزکردنی پاشایەک (شارلمان) لەلایەن کلێساوە، مانای ئەوە بوو کە تێکەڵبوونی سیاسی بە ئایینی گەیشتبووە ئاستێکی بەرز. فەرمانڕەواکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە ڕۆڵ و کاریگەریی پیرۆزکردنی سیاسەت تێگەیشتبوون. دوای ئەوەی شارلمان ئارەزووی دەکرد لەلایەن کلێساوە تاجی لەسەر بنرێت، تا فەرمانڕەواییەکەی شەرعییەتێکی گەورەتر لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی وەربگرێت، خۆی وەک گەورەی کلێسا بینییەوە، تا بووە هاوبەشێکی کاریگەر لە کاروبار و پرسە چارەنووسسازەکانی کلێسادا. ئەمە بە ڕوونی دەرکەوت لە سووربوونی لەسەر بەستنی کۆمەڵێکی کڵێسایی. بە مەبەستی چاکسازی لە چالاکییەکانی قەشە باڵاکان و پێداچوونەوە بە ئەرکەکانی پیاوانی ئایینی، دوای ئەوەی هەستی کردبوو کە تووشی لادان و پەرتەوازەیی بوون بە گوتەی خۆی. ئەمە لە ڕاستیدا تێگەیشتنێک بوو لەلایەن ئیمپراتۆرەوە بۆ ڕۆڵی کاریگەری چاکسازی لە سیستەمی کڵێساییدا، چونکە کاریگەرییەکی یەکلاکەرەوەی هەبوو لە توندکردنی دەسەڵاتی خۆیدا.
بۆیە یەک خولەکیش دوودڵ نەبوو لە گرتنی دەسەڵاتی کلێسا و خستنی دەسەڵاتی لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتدا و بە توندی پێیەوەی بەستەوە، تەنانەت دەستوەردانی لە پرسەکانی عەقیدەدا دەکرد و لە سەپاندنی بۆچوونی تایبەتی خۆی سڵی نەدەکردەوە و پاپای ناچار دەکرد بەبێ مشتومڕ گوێڕایەڵی بێت، و ئەو دەسەڵاتەی بە پەیڕەوکردنی مافی چاودێریکردنی هەڵبژاردنی قەشە باڵاکان و سەرۆکی دێرەکان چەسپاند، پەیڕەوکردنێک کە لە زۆر کاتدا گەیشتە ئەوەی ئیمپراتۆر بووە خاوەنی ماف لە هەڵبژاردنی پاڵێوراوانی ئەم پۆستە.
ڕوون بووەوە کە ئەو تێکەڵکردنەی لە لاهوت و «یاسای کڵێسایی» وەرگیرابوو، کە پێی وابوو کلێسا و کۆمەڵگەی مەسیحی یەکەیەکی تێکەڵاون و مەسیح لەسەروویانەوەیە، لە بواری لاهوتییەوە گوازرابووەوە بۆ بواری دەوڵەت کە پاشا بە پاڵپشتیی یاساناسان سەرکردایەتیی دەکرد. وەک چۆن کلێسا هاوسەری مەسیحە، دەوڵەتیش بووە هاوسەری پاشا. خوازەی هاوسەرگیری لە سەدەکانی ناوەڕاستدا باو بوو. پاشا لە کاتی تاج لەسەرنانیدا ئەنگوستیلەیەکی هێمایی وەردەگرت وەک دەربڕینی ئەم یەکگرتنە، تا ڕادەیەک کە هیچ ئەرکێک لەسەر ئیمپراتۆر گرنگتر نەبوو لە ئەرکی کارکردن بۆ فراوانکردنی شانشینی مەسیح. بەڵگەی ئەمەش بڕی باوەڕی شارلمان بوو بە ئەرکی ئیمپراتۆریەت. جەنگێکی قورسی لە پێناو بڵاوکردنەوەی مەسیحییەتی کاتۆلیکیدا بەرپاکرد، و چەندین کۆمەڵکوژیی لە ڕێگەی هەڵمەتەکانیدا ئەنجام دا، و زۆر شاری وێران کرد دوای ئەوەی دانیشتوانەکەیانی ئەشکەنجە دا. توندترین جەنگەکانیشی ئەوانە بوون کە دژی ساکسۆنەکانی بەرپاکرد و دواتر ناچارکردنی هەموویان بۆ باوەڕهێنان بە مەسیحییەت، و چەندین جار لە ئایینەکە هەڵگەڕانەوە، بۆیە هەرکەسێکیانی دەکووشت کە باوەڕی پێ نەهێنایە.
٢. ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی پیرۆز
لێکدانەوەی سیاسیی ڕۆڵی کلێسا شێوەی جیاوازی وەرگرت بە درێژایی سەدەکانی ناوەڕاست، کە بووە هۆی هەوڵێکی جدی بۆ وەرگێڕانی بۆ نفوزێکی کرداری. لە ڕێگەی شەرعییەتدان بە پاشایەتییەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا لەلایەن کلێساوە یەکەم، کە بووە هۆی ڕاگەیاندنی ئیمپراتۆریەتە پیرۆزەکان، کە پشتیان بە بنەما تیۆکراتییەکان دەبەست و بە سیستەمی هایرۆکراتی (چینایەتی) فەرمانڕەوایی دەکران، واتە ملکەچی دەسەڵاتی پیاوانی ئایینی بوون دووەم. ئەمە هەوڵێک بوو بۆ دامەزراندنی پایەکانی ئەم دەوڵەتە تیۆکراتییە، و کۆکردنەوەی دوو شمشێرەکە لە یەک کالاندا سێیەم. لەوانەیە دەوڵەتی پشتی بەستوو بە بنەما تیۆکراتییەکان زیاتر لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی پیرۆزدا دەرکەوتبێت.
فەرمانڕەواکانی ئەڵمانیا لە نەوەی سەرۆک هۆزەکان بوون کە بۆ بەهێزترین و دڵڕەقترین و چاوچنۆکترینیان نووسرابوو ببنە پاشا. لە سەدەی دەیەمدا، یەکێک لە ئیمپراتۆریەتە هۆزایەتییەکان لە باکووری ئەڵمانیا دەرکەوت، کە لە لقی ساکسۆنییەوە سەری هەڵدا وەک بەهێزترینی گۆڕەپانی ئەڵمانی. لەوانەش دۆق ئۆتۆی ساکسۆنی هات کە لەلایەن هاوڕێ دۆقەکانییەوە لە ساڵی ٩٣٦ز وەک پاشای ئەڵمانیا هەڵبژێردرا و نازناوەکەی بە توندی بەکارهێنا. بە شێوەیەکی تووڕەیی هێنەر، کۆمەڵێک ڕێنمایی ورووژێنەری بۆ ئەو خانەدانانە دەرکرد کە هەڵیانبژاردبوو، و چەندین هەڵمەتی جەنگیی لەسەر سلاڤ و بۆهیمییەکان بەرپاکرد، و سەرکەوتنێکی گەورەی بەسەر گەلانی هەنگاریدا بەدەست هێنا لە ساڵی ٩٥٥ز و بۆ هەمیشە کۆتایی بە هەڕەشەکانیان بۆ سەر ڕۆژئاوای ئەوروپا هێنا.
سەرچاوە مێژووییەکان باس لەوە دەکەن کە پاپا یۆحەننای دوازدەهەم داوای یارمەتیی جەنگیی لە پاشای ئەڵمانی ئۆتۆی یەکەم کردووە دژی پاشای لۆمباردەکان. ئۆتۆش چیای ئەلپی بڕی و تاجی لۆمباردیی بۆ خۆی گرت. لە ساڵی ٩٦٢ز، لەلایەن پاپاوە وەک ئیمپراتۆر تاجی لەسەر نرا. بەم شێوەیە ئۆتۆی یەکەم بووە «ئیمپراتۆر ئۆتۆ» کە هەمان کاری خەیاڵیی شارلمانی دووبارە کردەوە، ئەویش زیندووکردنەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی بوو لە ڕۆژئاوا، کە ئێستا بە «ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی پیرۆز» ناسرا. پیرۆز، چونکە تاج لەسەرنانەکە لەلایەن پاپاوە بوو، و ڕۆمانی بۆ زیندووکردنەوەی ئەو سەردەمەی کە ئەوروپا لە یەکێتیدا دەژیا.
تاج لەسەرنانی پاشاکان لەلایەن پاپایەتییەوە ڕووداوێک بوو کە لە ڕێڕەوێکی گۆڕانکارییەوە هات، کە دامەزراوەی ئایینی تێیدا بووە هاوبەش لە دەسەڵات و بەشێک لێی. هەرچەندە جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە لەنێوان ئیمپراتۆریەتی فەڕەنجیی پیرۆز کە شارلمان لەسەر تەختەکەی تاجی لەسەر نرا و هاوشێوە ڕۆمانییە پیرۆزەکەی کە ئۆتۆی یەکەمی ساکسۆنیا لەسەر تەختەکەی تاجی لەسەر نرا. یەکەمیان لە دۆخێکی لاوازەوە دەستی پێکرد، بەدوای شەرعییەتداندا دەگەڕا بۆ پاشایەتی و فەرمانڕەواییەکەی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لە بەرامبەر بیزەنتییەکان و عەرەبە موسڵمانەکان کە لەسەر سنوورەکانی بوون لە باشووری فەڕەنسا، و لە ڕۆژئاوای ئەوروپا لە بەرامبەر میرە دەرەبەگەکان و شانشینە جێرمەنییەکانی تر، شتێک کە ناچاری کرد ملکەچی مەرجەکانی کلێسای ڕۆمانی و فشاری دەرەبەگە فەڕەنسییە جیاوازەکان بێت. لە کاتێکدا دووەمیان کە فەرمانڕەواییەکەی لە ساڵی ٩٣٦ز بە هێزێک دەست پێکرد کە هێزی شارلمانی نەدەگەیاند، دوای زنجیرەیەک سەرکەوتنی سەربازی و سیاسی، و ئەمەش بە ملکەچبوونی پاپا بۆ ویستی لە ساڵی ٩٦٢ز و دانانی لەسەر سەری «ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی پیرۆز» بەهێزتر بوو، شتێک کە وای لێکرد بنەمای «قەیسەریی پاپایی» (Cesaropapismo) بچەسپێنێت. ئەو شێوە دەسەڵاتەی کە پەیوەندیی دەوڵەت و کلێسای بەرجەستە دەکرد و یەکێتیی هەردوو دەسەڵاتی زەمینی و ڕۆحیی لە کەسایەتیی پاشادا دەربڕی، شتێک کە کلێسای گۆڕی بۆ دامەزراوەیەکی ملکەچی دەوڵەت و ئامرازێک بۆ دەربڕینی ویستی. بەم شێوەیە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی پیرۆز دەستی پێکرد.
لە هەوڵی بەردەوامی کلێسادا بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی سیاسیی خۆی، خۆی بە چەندین بەڵگەی لاهوتی پڕچەک کرد، دیارترینیان بنەمای پارێزراوی لە هەڵە (عصمة) بوو، کە وای لێکرد هیچ شێوەیەک لە ئۆپۆزسیۆن قبووڵ نەکات، و شمشێری تەکفیرکردن (دەرکردن لە ئایین)ی بەسەر هەر کەسێکدا هەڵکێشا کە بیری لە سەرپێچی بکردایەتەوە، جگە لە هەوڵی جدی بۆ دەستگرتن بەسەر هۆکارەکانی هێزی ماددیدا بۆ سزادانی یاخیبووان و فراوانکردنی نفوزی. ئەم جۆشە نوێیەی کە میراتگرانی تەختی پەترۆسی گرتەوە، و ئەم ئاواتەی بۆ گرتنی دوو شمشێرەکە، کلێسای خستە قۆناغێکی نوێ و ئەزموونێکی سەختەوە، کە ئایینی مەسیحیی گۆڕی بۆ ئایینی کاتیدرالی (کۆشکخواز) هاوپەیمان لەگەڵ کۆشکەکاندا جارێک و شەڕکەر لەگەڵیاندا جارێکی تر. بەم شێوەیە دوای هاوپەیمانییەکی درێژ لەنێوان کلێسا و پاشایەتییەکان لە ڕۆژئاوای ئەوروپا، کلێسا لە دژی هاوپەیمانە کلاسیکییەکانی شۆڕشی کرد و بە توندی ئەو دابونەریتە عەلمانیانەی ڕەت کردەوە کە پاشاکان قەشەکانیان لە کلێساکانی ناو شانشینەکانیاندا دادەمەزراند، و کارەکە بە حەرامکردنی لەلایەن پاپا گریگۆری حەوتەمەوە (١٠١٥-١٠٨٥ز) کۆتایی هات. هەرچەندە مەبەستی لە پشت ئەمەوە، ڕووبەڕووبوونەوەی خواستی ئیمپراتۆری جێرمەنی بوو بۆ کۆنترۆڵکردنی پاپایەتی. بۆ ئەوەی دادپەروەرتر بین دەتوانین بڵێین: هەردوو لا (دەوڵەت و کلێسا)، لە هەوڵێکی بەردەوامدا بوون بۆ بردنەوەی کاریزما و دەسەڵات و نفوزی لایەنی بەرامبەر. ئەمە قۆناغێک بوو کە بە خۆشەویستیی دوولایەنە ناسرابوو و تا ساڵی ١٠٥٣ز، ساڵی مردنی ئیمپراتۆر ئۆتۆی سێیەم، بەردەوام بوو. پاشان پەیوەندییەکە گەشەی کرد بۆ هەوڵی کۆنترۆڵکردن. هەر یەکێکیان چاوی لەوە بوو ئەوی تر قووت بدات. بەڵام ئەم ململانێیە (کە لەنێوان کلێسا و دەوڵەتدا لەسەر پرسی دانان یان دامەزراندن، یان پێدانی پلە کڵێساییەکان، توند بووەوە)، بەشداریی کرد لە گۆڕینی دیمەنی سیاسی لە ڕۆژئاوای ئەوروپا و ئەوروپای کردە گۆڕەپانی ململانێی نێوان پاپا و ئیمپراتۆر لە ماوەی ساڵانی نێوان (١٠٥٠-١١٢٢ز). سەرەڕای توندیی ململانێکە، بنەمای هاوسەنگی لەنێوان دوو هێزەکەدا بۆ ماوەیەک بەردەوام بوو. پێش ئەوەی پاپایەتی بتوانێت ئەو ململانێ درێژخایەنەی نێوان کلێسا و دەوڵەت لە بەرژەوەندیی خۆی بباتەوە.
پاشا و ئیمپراتۆرەکانی ئەوروپا سوپای خۆیان هەبوو، بەڵام پاپاکان هیچیان نەبوو جگە لە دەسەڵاتی ئایینی و چەکە ڕۆحییەکان، کە بریتی بوون لە بڕیارەکانی حەرامکردن (Excommunication)، قەدەغەکردن (Interdict)، و نەفرەت (Anathema). لە ئەنجامدا، هێزە ململانێکارەکان نزیکەی هاوسەنگ بوون. بۆیە دەبینین کێشی تەرازووەکە جارێک بەلای کلێسادا و جارێکی تر بەلای دەوڵەتدا دەشکێتەوە، بەبێ ئەوەی لایەنێک بتوانێت ئەوی تر بە تەواوی دووربخاتەوە. کلێسا (وەک دەستەیەکی ئایینی) ڕۆڵی لە سەرکردایەتیکردنی کۆمەڵگەی مەسیحیدا بوو لە بواری ئیماندا، یان باشتر بڵێین لە پرسەکانی پەیوەست بە ڕزگاربوونی ڕۆح و پەیوەندیی مرۆڤ بە خوداوە و شیکردنەوەی کتێبە پیرۆزەکان و بڵاوکردنەوەی ڕەوشتی بەرز. کە وا دانرابوو باوەڕداران بەرەو ژیانی ئەبەدی ببات، و سەرپەرشتی و ئاڕاستەکردنی ڕەفتاری هەموو مرۆڤەکان بە ئیمپراتۆرەکانیشەوە، هەموو ئەمانە دەکەوتنە ژێر دەسەڵاتی ڕۆحییەوە. بەڵام کاهین و پیاوانی ئایینی کە لەلایەن پاشا و ئیمپراتۆرەکانەوە لە کلێسادا دامەزرابوون، بانگەوازیان دەکرد کە پاشا هێزی خۆی لە خوداوە وەردەگرێت و تەنها لەبەردەم ئەودا بەرپرسە، و دەبێت پسپۆڕیی کلێسا تەنها لەسەر کاروباری ئایینی بێت نەک دنیایی. پرسە دنیاییەکان لە ڕووی ئیدارەی سیاسی و چاودێریکردنی کاروباری خەڵک و یاسادانانەوە، لە چوارچێوەی بازنەی زەمینیی دنیاییدا بوون و بە ئەرکی سەرەکیی دەزگای دەوڵەت دادەنران، بە هەر شێوەیەک کە وەریگرتبا.
پێکدادان شتێکی حەتمی بوو لەژێر ڕۆشنایی داتاکانی پێشوودا. و دەرفەتەکەی دوای مردنی ئیمپراتۆر ئۆتۆی سێیەم لە ساڵی ١٠٥٣ز هات. کاتێک میرە ئەڵمانەکان هێنری چوارەمیان (١٠٥٦-١١٠٥ز) وەک پاشای خۆیان هەڵبژارد وەک میراتگرێک لە لقی ساکسۆنی. هێنری چوارەم لە تەمەنی پێنج ساڵیدا تەختی گرتە دەست. واتە لەژێر سەرپەرشتیدا. گەورەکانی شانشین دەستیان کرد بە بەدەستهێنانی سەربەخۆیی لە پاشا و دەوڵەت، و پیاوانی ئایینیی توندڕەو بە تەنها هەستان بە چاودێریکردنی کاروباری کلێسا و ڕێگەیان نەدا هیچ عەلمانییەک بەشداریی ئەرکەکانیان بکات. بەم شێوەیە دوو دەسەڵات لە ڕۆژئاوای لاتینیدا دەرکەوتن، یەکێکیان لایەنگری پاپا و ئەوی تریان لایەنگری ئیمپراتۆر. نە لەسەر ئەرکی کلێسا لە کۆمەڵگەدا و نە لەسەر ئەوەی پێی دەوترا سەروەری بەسەر جیهاندا (Dominium Mundi) ڕێک نەکەوتن. ئەمە پێچەوانەی ڕۆژهەڵاتی مەسیحی بوو کە بە زاڵبوونی دەسەڵاتی سیاسی بەسەر ڕۆحیدا ڕازی بوو. ئەم پێشهاتە نوێیانە دەسەڵاتی کلێسایان لە چوارچێوە تەسکەکەی و لە لاهوتە کلاسیکییەکەی دەرهێنا. ئەم دەرچوونە ئارەزوومەندانە نەبوو. بەڵکو بارودۆخی کۆمەڵایەتی و ئابووریی نوێ سەپاندبووی، کە سێبەریان بەسەر ئەوروپادا کردبوو بە درێژایی ماوەی نێوان سەدەی یازدەهەم و سەدەی پازدەهەم. لەم ماوەیەدا ناوەندی مەسیحییەت، وردە وردە، لە دێرەوە بۆ کاتیدرال و لە کاتیدرالەوە بۆ کۆشک گوازرایەوە.
کەسایەتییەکی مشتومڕاوی لە مێژووی ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاستدا بەشداریی کرد لە ئاگردانی ململانێی نێوان دەوڵەت و کلێسادا، ئەو کەسایەتییە هیلدبراند بوو. ئەو کەسەی کە لەژێر چاودێری و سۆزی پاپا لیۆی نۆهەمدا بوو، سەرۆکی شەماسەکان لە ڕۆما لە ساڵی ١٠٥٦ز، تا لەو کاتەوە بووە بزوێنەری ڕۆحیی یەکەمی هەڵمەتی چاکسازیی کڵێسایی دژی دیاردە عەلمانییەکان تێیدا. هیلدبراند بە یەکێک لەو کەسایەتیانە دادەنرێت کە تەمومژ دەوری دابوو. مشتومڕی زۆر لەسەر ئەوە هەبوو کە ئایا خێزانەکەی جوولەکە بوون و بوونەتە مەسیحی. وتراوە: لە خێزانێکی جوولەکە بووە بە ناوی (البیرلیونی)، کە توانیبووی چەندین جار لە سەدەی یازدەهەمدا دەست بەسەر تەختی پاپاییدا بگرێت، و دوا کەس کە ئەو خێزانە پێشکەشی کردبێت پاپا ئۆربانی دووەم بوو کە بانگەوازی بۆ جەنگە خاچپەرستییەکانی کرد.
ململانێکە بە ئاشکرا تەقییەوە کاتێک هیلدبراند پاپایەتیی وەرگرت بە ناوی پاپا «گریگۆری حەوتەم» لە ساڵی ١٠٧٣ز. ئەم پاپا نوێیە گرنگیی بە بەهێزکردنی دەسەڵاتی پاپایەتی بەسەر ئیمپراتۆریەتدا دا، کە ئیمپراتۆر هێنری چوارەم لەسەر تەختەکەی بوو کە مەیلی سەروەریخوازییەکی بێ وێنەی هەبوو. سەرەڕای ئەمە، پاپا «گریگۆری حەوتەم» کە لە پێناو بەهێزکردنی دەسەڵاتی پاپاییدا دەستی پێکردبوو، سڵی نەکردەوە لەوەی داوا لە ئیمپراتۆری ئەڵمانی بکات کە دەستبەجێ سیستەمی دامەزراندنی عەلمانی (Investiture) ڕابگرێت کە ڕێگەی پێ دەدا و بە فەرمانڕەوا عەلمانییەکان کە کۆنترۆڵی دامەزراندنی گەورە پیاوانی کلێسا بکەن لە کاهین و قەشە باڵاکان لە پۆستەکانیاندا. چونکە پێی وابوو سەرپەرشتیی دەوڵەت بەسەر کلێسادا ڕەتکراوەیە، و وای دادەنا کە گەیشتن بە سەربەخۆیی پێویستی بە چاکسازییەکی بوێرانە هەیە، کە بە توندی هەوڵی بۆ دا کاتێک ئەوەی داڕشت کە بە «ڕاگەیاندنی پاپایی» (Dictatus Papae) ناسرا لە ساڵی ١٠٧٥ز. ئەم ڕاگەیاندنە چەندین بنەمای لەخۆگرتبوو کە هانیان دەدا بۆ چڕکردنەوەی هەردوو دەسەڵاتی ئایینی و سیاسی لە دەستی پاپادا، لەوانە: دانان و لابردنی قەشە باڵاکان تەنها بە بڕیاری ئەو بێت، بەبێ گەڕانەوە بۆ بەستنی کۆمەڵەکان، و تەنها پاپا بێت کە میرەکان پێویستە پێیەکانی ماچ بکەن، و تەنها ئەو مافی لابردنی ئیمپراتۆرەکانی هەبێت، و لە دەسەڵاتیدا بێت ڕەعییەت لە ملکەچبوون بۆ میرەکان ئازاد بکات. بەم شێوەیە پاپا بۆ یەکەم جار دەرفەتی دامەزراندنی پایەکانی دەوڵەتی تیۆکراتیی داهاتووی بەدەست هێنا، کە هیچ جۆرە ملکەچبوونێک بۆ ئیمپراتۆری جێرمەنی قبووڵ ناکات. لەم کاتەوە دەست کرا بە هەڕەشەکردن بە بەکارهێنانی شمشێری تەکفیر وەک چەکێکی سیاسی، کە فەرمانڕەوای لە وەفاداریی ڕەعییەتەکەی بێبەش دەکرد.
ئەم فەرمانەی کە گریگۆری دەری کرد، ئەنگوستیلە و گۆچانی لە دەستی پاپادا دانا نەک کەسی تر، یان بە واتایەکی تر، هەژموونی پاپای بەسەر پیاوانی ئایینیدا سەپاند لە هەر شوێنێک بن. هەروەها ئەم فەرمانە لێدانێکی قورس بوو بۆ هێنری چوارەم بە تایبەتی، چونکە، پاپایەتی لە ڕووی ڕۆحییەوە زیاتر لە دوو لەسەر سێی کلێساکانی ئەڵمانیای لەژێر دەستدا بوو. ئەگەر گەورە پیاوانی ئایینیی ئەم کلێسانە لە شوێنکەوتووە دڵسۆز و ملکەچەکانی هێنری چوارەم بن و وەک بەڕێوەبەر لە دامەزراوە سیاسی و دارایی و ئیدارییەکەیدا کار بکەن و زۆربەی داهاتی پێ ببەخشن و قەڵایەکی بەهێز بن بۆی دژی دوژمنە هەمیشەییەکانی لە بارۆنە شۆڕشگێڕەکان، ئەوا گۆڕینیان بەپێی فەرمانی پاپا و دامەزراندنی ئەم ژمارە زۆرە لە پیاوانی ئایینی لە دەزگای دەوڵەتدا لەلایەن پاپایەتییەوە، مانای لەدەستچوونی حکومەت یان پشێویی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوو. هێنری چوارەم پێی وابوو پاپا شێت بووە، بەڵام هیچ ڕێکارێکی دژی فەرمانی پاپا نەگرتەبەر. چونکە سەرقاڵی دامرکاندنەوەی شۆڕش بوو لە هەرێمی ساکسۆنیا.
پاپا گریگۆری حەوتەم کاری دەکرد بۆ زیندووکردنەوەی تیۆریی «بڵندیی پاپایەتی لە پەیوەندیدا لەگەڵ ئیمپراتۆرەکان» کە دەگەڕایەوە بۆ سەردەمی گریگۆری یەکەم (٥٩٠-٦٠٤ز). زۆر پاپای تر هەوڵیان دابوو ئەو تیۆرییە جێبەجێ بکەن. ئەگەر تیۆریی بڵندیی پاپایەتی لە خودی خۆیدا لەدایکبووی بیرۆکەکانی گریگۆری حەوتەم نەبێت، بەڵام ئەو یەکەم کەس بوو کە بە سووربوون و سەرسەختییەوە جێبەجێی کرد لە ڕێگەی باوەڕی بە گەورەیی ئەرکی پاپایەتی و مەزنیی پەیامەکەی. لەو بارەیەوە وتی: «من قبووڵ ناکەم یەک ڕۆژ لە ڕۆمادا بمێنمەوە ئەگەر بزانم لە کلێسادا بێسوودم.» شایەنی سەرنجە لەو چاکسازییەی پاپا گریگۆری حەوتەم دەستی پێکرد، چەسپاندنی چەندین بنەما بوو لەناو کلێسادا کە تا ئەمڕۆش بەردەوامن، وەک:
یەکەم: پێویستیی هەڵبژاردنی پاپا لەلایەن کاردیناڵەکانەوە، بەبێ دەستوەردانی ئیمپراتۆر یان قەشە باڵاکان (کە ژمارەیەکی زۆریان لەلایەن ئیمپراتۆرەکانەوە دادەمزران) بڕیارەکانی «کۆمەڵی کاردیناڵەکان» لەنێوان کەمینەیەک لە قەشە باڵاکاندا دەدران کە متمانەی پاپایان هەبوو و لەلایەن خۆیەوە دادەمزران.
دووەم: هەڵبژاردنی هەموو توخمەکانی ئیکلیرۆس (پیاوانی ئایینی) لەلایەن گەورە پیاوانی ئایینییەوە دەبێت، بەبێ ڕێککەوتنی کڵێسایی لەگەڵ هیچ کەسێک لە دەرەوەی کلێسا.
سێیەم: پابەندکردنی هەموو توخمەکانی ئیکلیرۆس بە سەڵتییەوە (واتا ڕەهبانیەت). لە حاڵەتی مردنی پیاوێکی ئایینیدا (هەر پلەیەکی هەبێت)، سامانەکەی دەگوازرێتەوە بۆ گەنجینەی کلێسا. سەرەڕای قەبارەی چاکسازییەکانی ئەم پاپایە، بەڵام ئێستا مەترسییەکی ڕاستەقینەی لەسەر بەهێزترین ئیمپراتۆریەتی ڕۆژئاوای ئەوروپا دروست دەکرد.
میرە ئەڵمانەکانی دەرباری هێنری چوارەم لە مەترسیی دۆخەکە تێگەیشتن و توانییان پاشاکەیان ڕازی بکەن کە تاکە چارەسەر ئەوەیە داوای لێخۆشبوونی پاپایی بکات تا تەختەکەی ڕزگار بکات. حیکمەت ئەوە بوو پاشا خۆی بچەمێنێتەوە تا زریانەکە بە سەلامەتی تێپەڕێت. بەڕاستی هێنری گەشتی کرد بۆ ئیتاڵیا، و لەسەر لووتکەی شاخێک لە نزیک پارنا، قەڵای کانۆسا بوو کە موڵکی ماتیلدای هاوڕێی پاپا بوو. لەژێر بەفری کانوونی دووەمدا، پاپا و هێنری یەکتریان بینی. کارەکە بووە سەرکەوتنێکی سیاسی بۆ پاپا، بەڵام کاتی بوو. کاتێک ئیمپراتۆر گەڕایەوە بۆ ئەڵمانیا، توانی حیساباتی خۆی لەگەڵ میرە یاخیبووەکاندا یەکلایی بکاتەوە، پاشان ڕووی کردە پاپا و ویستی تۆڵەی لێ بکاتەوە. پاپایەکی دژبەری دامەزراند. کاتێک پاپا گریگۆری حەوتەم داوای یارمەتیی سەربازیی لە پاشای نۆرمانەکان ڕۆبێرت جویسکارد کرد لە باشووری ئیتاڵیا، سوپاکەی هات و ڕۆمای تاڵان کرد و هەزاران پیاو و ژنی بە دیل گرت کە لە بازاڕەکانی کۆیلەفرۆشیدا فرۆشران (بەس گەوادی بۆماوە). گریگۆری نەیتوانی لە شارە تاڵانکراوەکەدا بمێنێتەوە، بۆیە لەگەڵ سوپای نۆرمانەکاندا بەجێی هێشت تا دوای ماوەیەکی کورت لە دوورخراوەییدا لەناو ئیتاڵیادا بمرێت. سەرەڕای مردنی پاپا گریگۆری حەوتەم لە ساڵی ١٠٨٥ز، بەڵام ململانێی عەلمانی-ئایینی بەردەوام بوو، ئەو ململانێیەی لەسەر نفوز و سەروەری لەنێوان دەوڵەت و کلێسادا.
تەماحە سیاسییەکانی پاپایەتی لە سەدەی یازدەهەمدا بە هاتنی ئەم پاپا بەهێزانەی وەک گریگۆری حەوتەم بەهێزتر بوون. چاکسازییەکانی پاپاکان لەناو کلێسادا، بەشداریی کرد لە بەهێزکردنیدا. کێبڕکێی ئیمپراتۆریەتی کرد لە هەژموون بەسەر کاروباری ڕۆژئاوای ئەوروپادا، تا گەیشتە ئەوەی سوپای بۆ جەنگی موسڵمانان کۆکردەوە، شتێک کە ڕێگەی بۆ پاپا ئۆربانی دووەم خۆش کرد تا هەوڵە کاریگەرەکانی پاپایەتیی خۆی بەرەو جەنگە خاچپەرستییەکان ئاڕاستە بکات. کاتێک جەنگە خاچپەرستییەکان لە شیکاریی کۆتاییدا، بەرهەمی کارلێکی نێوان کلێسا و دەرەبەگایەتی بوون، هەوڵیان دەدا ئەو ئامانجە کڵێساییانە بەدی بهێنن کە پاپایەتی لە ڕێگەی ململانێی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتدا داڕشتبووی.. ئامانجگەلێک بوون کە لەسەر سەروەریی ڕەهای پاپا بەسەر جیهانی مەسیحیدا چڕ ببوونەوە. هەروەها بزووتنەوەی خاچپەرستی لە لایەکی ترەوە، هەوڵێک بوو بۆ بەدیهێنانی ئامانجەکانی خەڵکە عەلمانییەکان کە ملکەچی ڕێکخستنی دەرەبەگایەتی بوون، جا لە خانەدانەکان و سوارچاکەکانیان بن یان لە جوتیاران. سوارچاکەکان تامەزرۆی فراوانکردنی دەسەڵات و موڵکەکانیان بوون، و ئەمە بەبێ پێکدادان لەگەڵ پاشایەتیی کلاسیکی لە ئەوروپا ممکن نەبوو. لە کاتێکدا پاپایەتی دژی ئەم پاشایەتیانە دەجەنگا بۆ سەروەری و بڵندی، خانەدانە دەرەبەگەکان چاویان لە بنیاتنانی دەسەڵاتی هەرێمیی خۆیان بوو لەسەر حیسابی پاشایەتیی کلاسیکی. لەوانەیە ئەمە بێت کە وای لە پاپا ئۆربانی دووەم کرد وتارەکەی ئاڕاستەی سوارچاکە فەڕەنسییەکان بە تایبەتی بکات، چونکە فەڕەنسا ئەو کاتە هێشتا تاکە دەوڵەتی دەرەبەگایەتی بوو. بەڵام بۆرژوازیەتی تازەپێگەیشتوو، کە لە هێزە بازرگانییە ئیتاڵییەکاندا بە تایبەتی نوێنەرایەتی دەکرا، لە پڕۆژەی خاچپەرستیدا دەرفەتێکی بۆ کۆنترۆڵکردنی بازرگانیی دەریای ناوەڕاست و بازرگانیی جیهان بینی.
قایمکردنی دەوڵەتی تیۆکراتی بۆ خۆی بەردەوام بوو. پاپا ئینۆسنتی سێیەم (Innocent III) (١١٩٨-١٢١٦ز) سوور بوو لەسەر دەستپێکردنەوەی ئەو پڕۆگرامەی پاپا گریگۆری حەوتەم دەستی پێکردبوو، بەو پێیەی کە دەسەڵاتی سیاسیی فەرمانڕەوا کاتۆلیکەکان لە خوداوە وەرگیراوە و سپێردراوە بە پیاوانی کلێسا، واتە هیچ شەرعییەتێک بۆ هیچ دەسەڵاتێکی دنیایی نییە ئەگەر ڕەزامەندیی ئەو دامەزراوەیەی بەدەست نەهێنێت کە بە فەرمانی خودا لەسەر زەوی دانراوە. دەسەڵاتی پاپایەتی لەم قۆناغە مێژووییەدا بە تایبەتی بەهێزتر و یەکگرتووتر بوو. بەپێی بۆچوونی زۆرێک لە مێژوونووسان، پاپایەتی بەهێزترین پێکهاتەی سیاسی بوو لە ڕۆژئاوای ئەوروپا، بەتایبەتی لە سەردەمی ئینۆسنتی سێیەمدا، کە بەهۆی زیرەکی و لێهاتوویییەوە نفوزی پاپایەتی زۆربەی ناوچەکانی جیهانی مەسیحیی گرتەوە، ئینۆسنتی سێیەم لەو بارەیەوە تێڕوانینێکی داڕشت کە «ئیمپراتۆریەت مانگە» و ڕووناکییەکەی لە «کلێسا کە خۆرە» وەردەگرێت. دەستی کرد بە جێبەجێکردنی ئەمە لە ڕۆمادا، کە دەسەڵاتی سیاسی لە دەستی سەرۆکی هەرێمدا بێت، نوێنەری ئیمپراتۆر، کە ئەنجومەنی پیران ئامرازی فەرمانڕەوایی ویلایەتەکە بێت. مەرجی بۆ ئەمە دانا کە سەرۆکی هەرێم لەبەردەم ئەودا سوێند بخوات، لە کاتێکدا هەرێمەکە دەستوورێک قبووڵ دەکات کە دەسەڵاتی دامەزراندنی ئەندامی ئەنجومەنی پیران بە پاپا دەبەخشێت. ئەم سەرپەرشتییە تەنها لەسەر دامەزراوەی بڕیار لە شاری ڕۆمادا نەمایەوە، بەڵکو بازنەکەی فراوان بوو بۆ هەرێمەکانی تری ئۆمبرییا و مارکی و هەرێمی ڕۆمانیا، کە ئەمەش دواتر پشتیوانیی لە بەهێزکردنی پایەکانی دەوڵەتی کلێسا کرد. بەڵێ، پاپایەتی لەسەر دامەزراوەگەلێک بوو کە یارمەتیی بەڕێوەبردنی کاروباری گشتییان دەدا، جگە لەوەی داهاتێکی گرنگ و بەتوانای هەبوو کە ڕێگەی پێ دەدا پڕۆژەی جیاواز جێبەجێ بکات. لەوانە بوو پاپایەتی سەروەریی بەسەر شانشینەکانی تردا پەیڕەو بکات ئەگەر چاکسازییە گریگۆرییەکان، کە پێشتر باسمان کرد، داوای جیاکردنەوەی هەردوو دەسەڵاتی ئایینی و دنیاییان نەکردایە. سەرەڕای ئەوە، پاپایەتی جۆرێک لە کاریگەریی لەسەر سیاسەتی هەندێک لە پاشاکاندا هەبوو.
لەوەتەی ئیمپراتۆر فرێدریکی دووەم (١١٩٤-١٢٥٠ز) کۆچی دوایی کرد، کە ململانێیەکی توندی دژی پاپایەتی بەرپاکردبوو، لە هەوڵێکی چالاکانەدا بۆ سەلماندنی مافی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی پیرۆز لە سەرکردایەتیکردنی جیهانی مەسیحیدا، ئەو ئیمپراتۆرەی کە پابەند بوو بە بیرۆکەی بڵندیی ئیمپراتۆریەت و سروشتە جیهانییەکەی، گۆڕەپانەکە بە تەواوی بۆ پاپایەتی چۆڵ بوو. بە درێژایی بیست ساڵی دوای مردنی، ئەڵمانیا بووە گۆڕەپانی ناکۆکی و جەنگی ناوخۆیی، شتێک کە وایکرد ئەم ماوەیە بە سەردەمی بۆشایی (Interregnum) لە مێژووی ئەڵمانیادا بناسرێت. ئەم بۆشاییە لە جیهانی سیاسەتی ڕۆژئاواییدا دەرگای بە ڕووی پاپایەتیدا کردەوە تا بە تەنها فەرمانڕەوایی جیهانی مەسیحی بکات، بەڵام بارەکە لە توانای گەورەتر بوو. ئەم بۆشاییە بە تەنها باری بەڕێوەبردنی کاروباری زەمینیی جیهانی مەسیحیی خستە سەر شانی پاپاکان. ئەم بارە قورستر بوو لەوەی بە ئامرازە هەبووەکانی هەڵیبگرێت، و مەترسیدارتریش بوو لەوەی کاردانەوەی دەسەڵاتی عەلمانی نەوروژێنێت، کە یاساناسانی پاشا (فیلیپی جوانی پاشای فەڕەنسا) بە پەلە یارمەتییان دا و بە مافی ڕۆمانی بەڵگەیان هێنایەوە، بۆ پشتیوانیکردنی داواکاریی گەورەکەیان بۆ ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی گشتگیر.
بوونی پاپایەکی بەهێز لەسەر سەری دەسەڵاتی ڕۆحی، و لەسەر سەری پێکهاتەیەکی بەهێز لە ئەوروپا، ڕێگر بوو لە باسکردنی دابەشبوونێکی ڕەها. هەروەها بەردەوامبوونی فەرمانڕەوایەک کە ناوی ئیمپراتۆری هەڵگرتبوو، ڕێگر بوو لەوەش. چونکە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی پیرۆز لە قۆناغێکدا بەردەوام بوو لە بوون کە دابەشبوونی سیاسی لە ئەوروپا دواتر تێیدا پەرەی سەندبوو. ڕاستییەکە ئەوەیە کە دەسەڵاتی ئیمپراتۆرەکانی دوای سەدەی دوازدەهەم لاواز بوو بە بەراورد لەگەڵ سەردەمی ئۆتۆنییەکانی یەکەم. سەرەڕای ئەوە، هەندێک لە پاشاکانی شانشینە فیوداڵییە تازەپێگەیشتووەکان وەفادارییان، هەرچەندە بە تیۆری، بۆ کەسایەتیی ئیمپراتۆر هەبوو، لە کاتێکدا هەندێکی تر دوودڵ نەبوون لەوەی خۆیان بە ئیمپراتۆر دابنێن لەو شانشینانەی کە فەرمانڕەواییان دەکردن بەبێ ئەوەی بوێریی هەڵگرتنی نازناوی ئیمپراتۆریان هەبێت.
٣. ڕووخانی تیۆریی دەوڵەتی ئایینیی پیرۆز
دەسەڵاتی ڕۆحی ڕۆڵێکی گرنگی لە یەکخستنی کیشوەری ئەوروپادا هەبوو، بەتایبەتی لە کاتی جەنگە خاچپەرستییەکاندا. بەڵام لە سەدەی چواردەهەمەوە، سەدەی جیابوونەوەکان، کە دژایەتی و ناکۆکییەکانی خۆی گواستەوە بۆ ئاستی فیکر خۆی، بەرهەمەکانی سەدەکانی پێشوو بەهۆی بێماناییانەوە پشتگوێ خران و ئاسۆی نوێ کرانەوە کە مرۆڤەکان دوای ئەوە چوونە ناو ڕێڕەوە دوورەکانییەوە. ڕێگەی فەلسەفەیان گرتەبەر کە ئامانجی سەربەخۆیی بوو لە لاهوت و دەیانتوانی مرۆڤ بەرەو چۆڵەوانییەکانی گومان و دوودڵی بەرن، یان ڕۆحێکی زانستی کە بە دەسەڵاتی لۆژیک هەنگاوە سەرەتاییەکانی بەرەو وردبینی و ڕوونی دەنا، یان ئیمانێک کە هەندێک جار لەبەردەم ستەمی کۆمەڵایەتی و کارەساتە جۆراوجۆرەکاندا دەلەرزی و زۆربەی کات لەگەڵ خۆشەویستیی خودایی و ترسی گەورە لە مردندا تێکەڵ دەبوو، و دەبووە هۆی کرانەوەی جۆرەها سۆفیگەری و جووڵاندنی هەستەکان. بەم شێوەیە، لە هەموو شوێنێک، تەنانەت لە کۆشکی ژیاندا کە چاکە و خراپە لێک نزیک دەکاتەوە و جیاوازییان ناکات، هەمان ئەو ناکۆکی و جیاوازییە لە ڕەفتار و هەڵسوکەوتدا دەبینین. ئاسان بوو ئاڵۆزی و گێلی و زیادەڕۆیی و لادانەکانی سەدەکە ئاشکرا بکرێن و ڕەوشتزانان لە کاتی خۆیدا درەنگیان نەکرد لەوە.
ڕووداوێکی تر، کە لە تاعون و ڕاپەڕینەکان کەمتر گرنگ نەبوو، بەشداریی کرد لە دروستکردنی پشێوی و نائارامی لە ئەوروپای مەسیحیدا، ئەم ڕووداوە بریتی بوو لەو پێشهاتانەی کە پاپایەتی بەخۆیەوە بینی. پاپا لەو کاتەدا بووە فەرمانڕەوایەکی دنیایی. جگە لە سیفەتە ئایینییەکەی وەک سەری کلێسای مەسیحیی کاتۆلیکیی ڕۆژئاوایی، جیاواز نەبوو لە پاشا و میر و فەرمانڕەوا دنیاییەکانی تری هاوچەرخی. هەرێمی هەبوو کە بەهۆی دەزگای حکومیی گەندەڵەوە فەرمانڕەوایی دەکردن، و دەربارێکی هەبوو پڕ بوو لە شوێنکەوتوو و فەرمانبەر کە بۆنی بەدڕەوشتی و گوناهیان لێ دەهات. دەربارەکەی خاڵی نەبوو لە گەندەڵی و ئابڕووچوونی بێ وێنە لە دەرباری باقیی پاشا و میرە عەلمانییەکانی ئەوروپادا، لە کاتێکدا مەسیحییەکانی باکووری کیشوەرەکە دەستیان کرد بە قێزکردنەوە لەم دۆخەی پاپایەتی و دەربارەکەی، و شەرمەزارکردنی ئەو ناشرینیانەی کە پاپایەتی تێیدا دەژیا، تا گەیشتە ڕەخنەگرتن لە خودی کەسایەتیی پاپا، کە زۆربەی کات بە «مەسیحی دەججال» ناودەبرا. توندیی ئەم ڕەخنەیە گەیشتە ئاستێک کە لە داهاتوودا جیاوازیی نەدەکرد جا خراپە یان چاکەی پاپاکان هەرچییەک بووایە. کاتێک هەنگاوی یەکەم سەرکەوتنی بەدەست هێنا، خەڵک دەستیان کرد بە ڕەخنەگرتن لە دەستوپێوەند و کەسایەتی و دەسەڵاتی پاپا. لەنێو هەموو پاپاکانی سەدەی چواردەهەمدا، تەنها ئۆربانۆسی پێنجەم ڕێزی لای گشتی هەبوو، ئەو پیاوە پیرۆزەی کە لەبەردەم پێترارکدا خۆی چەماندەوە. بەڵام ئەوانی تر، ئەو حوکمانەی هاوچەرخەکانیان لەسەریان دابوو، زۆربەی کات دەبوونە قسە و قسەڵۆک، وەک گێڕانەوە خراپەکانی ڤیلانی یان ڕقە نادادپەروەرانەکانی پێترارک، و ئەمەی دواییان یەکەم کەس بوو کە سوودی لە بەخششە پاپاییەکان وەردەگرت و یەکەم کەسیش بوو کە ڕەخنەی لێ دەگرتن ئەگەر بە کەسێکی تر بدرایە.
جیابوونەوەی گەورە (١٣٧٨-١٤١٧ز) سەرەتای وەرچەرخانێکی یەکلاکەرەوە بوو لە مێژووی کلێسادا، کە توندییەکەی لەگەڵ بزووتنەوەی ناڕازیی پرۆتستانتەکاندا قووڵتر دەبووەوە کە ئەوەی لێ دەکەوتەوە کە لە مێژووی ئایینیی ڕۆژئاواییدا بە (بزووتنەوەی چاکسازی) و (چاکسازیی دژ) ناسرا. ئەمەش قۆناغێکی نوێی دەست پێدەکرد کە ڕۆڵ و قەبارەی کلێسای لە کۆمەڵگەدا دووبارە دادەڕشتەوە. لەگەڵ هەڵبژاردنی پاپا ئۆربانی شەشەم کە لەلایەن فەڕەنساوە پشتیوانی دەکرا لە ساڵی ١٣٧٨ز، کۆمەڵی کاردیناڵەکان، کە زۆربەی ئەندامەکانی لە پیاوانی ئایینیی فەڕەنسی پێکدەهاتن، ناڕەزاییان دەربڕی و پرۆسەی هەڵبژاردنەکەیان بە ساختە دانا بەهۆی ئەوەی لە کەشێکی هەڕەشەئامێزدا ڕوویدابوو، دوای سووربوونی جەماوەرێکی فراوان لەسەر ئەوەی پاپا خەڵکی ڕۆما بێت یان لانیکەم خەڵکی ئیتاڵیا. ئەمەش وای لە کاردیناڵە دژبەرەکان کرد کە پاپا کلیمانی حەوتەم هەڵبژێرن کە لەلایەن ئینگلتەرا و زۆربەی میرەکانی ئەڵمانیا و ئیتاڵیا و شانشینەکانی ڕۆژهەڵات و باکووری ئەوروپاوە پشتیوانی دەکرا. بەڵام ئۆربان سوور بوو لەسەر مافی خۆی لە وەرگرتنی پۆستەکە، بە پشتیوانیی مەسیحییەکانی فەڕەنسا و کاستیل و ئاراگۆن و سکۆتلەندا. بەم شێوەیە کاتۆلیکییەت دابەش بوو بۆ دوو بەرە: دوو پیاو لەسەر سەری پاپایەتیدا بوون: ئیتاڵییەکە ئۆربان لە ڕۆما، و سویسرییەکە کلیمۆن لە ئەڤینیۆن. ئەم ڕووداوە سەرەتای ئەو قەیرانە بوو کە بە جیابوونەوەی گەورە ناسرا. شایەنی تێبینییە، شتێک لەم ماوەیەدا ڕوویدا و لە سەدەی شازدەهەمدا لە چوارچێوەی چاکسازیی ئایینیدا جەختی لێ دەکرایەوە، ئەویش ئەوە بوو کە کلێسا نیشتمانییەکان فەرمانیان لە پاشا و سیاسییە ناوخۆییەکان (نیشتمانییەکان) وەردەگرت، و ئەم پرسە تووڕەیی زۆرێک لە مەسیحییەکانی سەر بەو کلێسانە و مەسیحییەکانی گشتیی کۆمەڵگەی وروژاند.
لە هەوڵێکدا بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەو بارودۆخە، کۆمەڵێک لە کاردیناڵەکانی هەردوو لا لە کۆمەڵەی پیزا لە ساڵی ١٤٠٩ز ڕێککەوتن لەسەر لابردنی هەردوو پاپاکە و هەڵبژاردنی سێیەم، کە شاری بۆلۆنیای ئیتاڵیی کردە بارەگای خۆی، ئەویش پاپا ئەسکەندەری پێنجەم بوو. بەڵام دوو پاپاکەی تر ڕەتیان کردەوە دان بە شەرعییەتی کۆمەڵەکەدا بنێن، کە دەبوو لەلایەن پاپای گەورەی کلێساوە بانگهێشت بکرایە بەپێی یاسا کارپێکراوەکان و سەرۆکایەتیی بکردایە. ئاژاوەکە دانەمرکایەوە تا بەستنی کۆمەڵەی کۆنستانس (١٤١٤-١٤١٨ز)، کە لەلایەن ئیمپراتۆر سیگیسمۆندەوە و بە ڕەزامەندیی هەرسێ پاپاکە بانگهێشت کرا. ئەو کاتە بڕیار درا هەموویان لاببرێن و مارتنی پێنجەم لەسەر سەری کلێسادا هەڵبژێردرێت.
حەوتەم: گۆڕانکاری بەرەو تیۆریی دەوڵەتی نەتەوەیی لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاستدا
سەدەی یازدەهەم بۆ ڕۆژئاوای ئەوروپا سەدەی گۆڕانکارییەکی گرنگ بوو. ئەو دامەزراوانەی کە لە سەدەی شەشەمی زایینییەوە دەستیان بە پێکهاتن کردبوو، لە سەدەی یازدەهەمدا چەسپان. ئەمەش وایکردووە هەندێک لە مێژوونووسانی پسپۆڕ لە مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ئەو قۆناغە بە سەدەکانی ناوەڕاستی پێگەیشتوو ناو ببەن. سەدەی یازدەهەم ژمارەیەک سەرکردەی بە ئاواتی گەورەوە بەخۆیەوە بینی، وەک ویلیامی داگیرکەر پاشای ئینگلتەرا، ئیمپراتۆر هێنری سێیەم و کوڕەکەی هێنری چوارەم، ڕۆجەری یەکەمی نۆرمانی فەرمانڕەوای سیسیلیا، ڕۆبێرت جویسکارد کە کوڕەکەی بۆهیمۆند یەکێک بوو لە دیارترین سەرکردەکانی هەڵمەتی خاچپەرستیی یەکەم، و ئەلفۆنسۆی شەشەم پاشای کاستیل. هەموو ئەمانە فەرمانڕەوای سەرباز بوون کە بەدوای دەسەڵات و پاشایەتی و لێهاتووییدا دەگەڕان، و نوێنەرایەتیی فێڵ و ئاوات و توندڕەوییان دەکرد. لە کاتێکدا ڕۆژئاوای ئەوروپا بەرەو بنەمای دەوڵەتی نەتەوەیی دەڕۆیشت، مۆدێلی ئیمپراتۆریەتی مەسیحیی تاکانە کە لە بیزەنتەدا نوێنەرایەتی دەکرا، لە پاشەکشەدا بوو. لەم سەدەیەوە، بیزەنتە دەستی کرد بە تووشبوون بە دیاردەکانی داخورانی هێواش و لاوازیی دەرئەنجامی ململانێی ناوخۆیی و شکستی دەرەکیی گەورە لەسەر دەستی سوپای موسڵمانان لە شەڕی مەلازگرد لە ساڵی ١٠٧١ز. بەم شێوەیە چەمکی دەوڵەتی ئیمپراتۆری دەستی بە ڕووخان کرد لە بەرژەوەندیی دەوڵەتی نەتەوەیی.
بەڵام ئەم دەوڵەتە نەتەوەییە پێویستی بە زۆر شت بوو تا چەمکەکانی دەرکەون. گەلانی ئەوروپی تازە لە قۆناغی شارستانیەتی سەرەتایی دەرچووبوون و هێشتا دابەش نەببوون بۆ چەندین بەرەی چەکداری (بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە سوپای نیشتمانی یەکێکە لە گرنگترین پایەکانی دەوڵەت). کۆمەڵە دەرەبەگایەتییەکان قورس بوو لە سوپایەکی نیشتمانیدا کۆبکرێنەوە، بەڵکو قورستر بوو لە مەیداندا بهێڵرێنەوە. ئەگەر بە باشترین شێوە سەیریان بکەین، چەکێکی سەخت بوون بۆ کۆنترۆڵکردن. هەروەها چەمکی باو لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاستدا ئەوە بوو کە سوپایەکی هەمیشەیی لە سەربازانی بەکرێگیراو، پێویستی بە باری باجێکی قورستر و ڕێکخراوتر بوو لەوەی کە هیچ فەرمانڕەوایەک بوێریی سەپاندنی هەبێت یان هیچ گەلێک بتوانێت دابینی بکات. لەبەرئەوە، جەنگەکانی سەدەکانی ناوەڕاست -جگە لە هەندێکیان- سروشتێکی بێ بەرهەم و بێ بایەخیان هەبوو. ئەو یاسایانەی کە لە ئاواتی دەسەڵاتەوە سەرچاوەیان گرتبوو، چارەنووسیان شکست بوو. ئەو هێزانەی کە لە ڕواڵەتدا لەلایەن سوپایەکی داگیرکەرەوە لەناوبرابوون، هەر کە سوپاکە دوورکەوتبایەوە، هێزی خۆیان کۆدەکردەوە. بە کورتی: سیاسەت لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لەسەر هەردوو شانۆی ئەوروپی و ناوخۆیی، مانای دووبارەبوونەوەی هەمان کێشە و ناکۆکی بوو، و مانای دووبارەبوونەوەی هەمان شێوازی هێورکردنەوە و چارەسەر بوو.
بێ گومان، کاریگەریی ئەو مەیالنەی کە بوونە هۆی دابەشبوونی جیهانی مەسیحی بۆ یەکەی پاشایەتیی نەتەوەیی، بەپێی پلەی گەشەسەندنی ئەو دەوڵەت و گەلانە لەسەر ئاستی سیاسی یان کۆمەڵایەتی یان ئابووری یان فیکری جیاواز بوو. بەڵام لە هەموو شوێنێک زەمینەیەکی بەپیتیان دۆزییەوە بەهۆی نەبوونی دەسەڵاتی ڕێکخراوەوە. لەوکاتەوەی ئەو سێ هێزەی کە هیوای هێورکردنەوە و ڕێکخستن و بەڕێوەبردنی جیهانی ڕۆژئاوایان لەسەر هەڵچنرابوو، لەرزۆک بوون، دابەشبوون بووە شتێکی حەتمی. ئیمپراتۆریەت لەوەتەی مردنی فرێدریکی دووەمەوە تێکشکابوو و هەرگیز چاک نەبووەوە. تەنانەت ئیمپراتۆر ڕودۆلفی هابسبۆرگ (١٢٧٣-١٢٩١ز) وازی لە هەموو مافەکانی ئیمپراتۆریەت لە ئیتاڵیادا هێنا بۆ پاپایەتی. لە کاتێکدا ئۆدۆلفی هابسبۆرگ (١٢٩١-١٢٩٨ز) ئیمپراتۆریەتی خستە ناو جەنگێکی دۆڕاوەوە لەگەڵ فەڕەنسا، کە ئەنجامەکەی هەڵوەشانەوە و لاوازبوونی ئیمپراتۆریەت بوو. هەوڵەکانی هێنری چوارەم و لویسی باڤاریا بۆ گەڕاندنەوەی شکۆی ئیمپراتۆریەت کە بووبووە سەراب، بێسوود بوون، ئەو نفوز و هێزەی کە دەبوو پشتیوانیی لە داواکارییەکەی بکردایە بۆ بەڕێوەبردنی میرە ئەڵمانەکان، سوودی نەمابوو دوای ئەوەی تاج بە زیادکردنی ئاشکرا دەفرۆشرا. هەروەها چەمکی ئیمپراتۆریەت بە ڕۆحە جوگرافییەکەیەوە، لەوەتەی هەرێمە فەڕەنسی و ئیتاڵییەکانی لێ دابڕابوو و شانشینە سلاڤییەکان دراوسێی بوون و پشێویی ناوخۆیی تێیدا بڵاوبووبووەوە، چیتر ئیمپراتۆریەت جگە لە خەونێکی بێهوودە هیچی تر نەبوو.
بەڵام پاپایەتی کە لەسەر ئاستی زەمینی بووبووە بەهێزترین پاشایەتیی ناوەندیی ڕێکخراو، و هیچ کەسێک هەرگیز کێبڕکێی لەسەر پەیامە ئایینییەکەی و ڕۆڵە عەقیدەییەکەی نەکردبوو، بەڵام بانگەشە تیۆکراتییە کۆنەکانی هەبوو کاتێک لە پەناگە ئەڤینیۆنییەکەیدا وەک ملکەچی خواستی پاشای فەڕەنسا دیار بوو، لە کاتێکدا جیابوونەوەکان دایدەبڕی و بەرژەوەندییە نەتەوەییە جیاوازەکان پارچە پارچەیان دەکرد. نەک تەنها ڕۆڵی لە بەڕێوەبردنی سیاسەتدا لەدەست دا، بەڵکو ڕۆڵی ناوبژیوانیشی لەدەست دەدا. هەوڵە زۆرەکانی بۆ ئاشتبوونەوەی نێوان فەڕەنسا و ئینگلتەرا بێ ئەنجام بوون. لە کاتێکدا شانشینی فەڕەنسا، کە بە نفوزە مێژووییەکەی ئامادە بوو، تاکە شایستە بوو لەلایەن یاساناسانی دەوری پاشا فیلیپی جوانەوە بۆ بەڕێوەبردنی سیاسەتی جیهانی مەسیحی و جێگرتنەوەی ئیمپراتۆریەت و پاپایەتی کە بێتوانایی خۆیان سەلماندبوو. بەڵام شانشینی فەڕەنسا لە خەونەکانیدا تەنها پشتی بە یادەوەری دەبەست، لەو کاتەی کە گۆڕەپانی ڕۆژئاوای ئەوروپا چۆڵ بوو، نفوزی فەڕەنسا لە ڕووی ماددی و ڕۆحییەوە بەرەو دابەزین دەچوو، پاشان جەنگ هات و ئەم دابەزینەی خێراتر کرد. ڕووداوەکان قسەی تیۆریزانەکانیان بەدرۆخستەوە. بۆیە زۆرێک لە بیرمەندان دوای ئەوەی لە تێگەیشتنی چارەنووسی دابەشبوونی جیهانی مەسیحی و ناکۆکییەکانی ماندوو بوون، بێدەنگی و چاوەڕوانییان هەڵبژارد. ئەم هەڵوێستی چاوەڕوانییە لە خاڵە هەستیارەکانی ململانێی فەڕەنسی-ئینگلیزیدا، واتە لە بەریتانیا و ناوچەی باسک و بەتایبەتی لە هۆڵەندا، شێوەی بێلایەنیی وەرگرت. کاتێک شانشینە ئیسپانییەکان نەیانتوانی خۆیان و هەڵوێستی خۆیان لەسەر ئاستی ئایینی دیاری بکەن، بۆ ماوەی ساڵانی دوای جیابوونەوەی ئایینی، بێباک بوون لە بارودۆخی سیاسیی ئەوروپای ڕۆژئاوا. بەم شێوەیە، هیچ تروسکاییەکی هیوایەک بۆ یەکگرتنەوەی ڕۆژئاوای ئەوروپا لە دەوڵەتێکی ئیمپراتۆریی یەکگرتوودا نەمابوو، جا زەمینی بێت یان تیۆکراتی.
بۆیە مەیلی هەندێک لە وڵاتانی ئەوروپا بەرەو نەتەوەییبوون وردە وردە و بە خێراییەکی زیاتر گەشەی دەکرد. ئەو مەیالنە لە سەدەی یازدەهەم و دوازدەهەمەوە دەستیان پێکرد وەک پێشتر باسمان کرد. ئەو مەیالنە پشتیان بە چینی ناوەڕاست دەبەست کە چووبوونە ناو بواری بازرگانی و پیشەسازییەوە، و چیتر زەوی و خاوەندارێتییەکەی تاکە سەرچاوەی ئابووری نەبوون؛ شتێک کە بووە هۆی نەمانی سیستەمی دەرەبەگایەتی و سەرەتای دەرکەوتنی دەوڵەتی نیشتمانیی نوێ (Nation State). بەم شێوەیە ئەم چینە ڕۆڵێکی گرنگی لە لەدایکبوونی دەوڵەتی نوێی نیشتمانیدا هەبوو. هەستی نەتەوەیی لەگەڵ گۆڕانی زاراوە ئەوروپییە ناوخۆییەکان بۆ زمانی نەتەوەیی بەهێزتر بوو، و تا ڕادەیەک لە ڕەگەز و ئاییندا هاوبەش بوون. بۆیە هەستی نەتەوەیی (Nationalism) سەری هەڵدا و پاشان وڵاتانی ئەوروپا دابەش بوون بۆ کۆمەڵێک نەتەوە (Nations). فەڕەنسا پێشەنگ بوو لەم ئاڕاستەیەدا، تەنانەت لەسەرووی هەموو وڵاتانەوە بوو، نزیکەی کۆتایی سەدەی دوازدەهەم زمانی فەڕەنسی لە هەموو دەرباری میرەکانیدا قسەی پێ دەکرا و زمانی فەرمی بوو لەو میرنشینانەی کە خاچپەرستەکان لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستدا دایانمەزراندبوون. ژیانی فەرمیی خانەدانە فەڕەنسییەکان نموونەیەک بوو کە چاوی لێ دەکرا و لە هەموو شوێنێکی ڕۆژئاوای ئەوروپا لاسایی دەکراوە.
گۆڕانکارییە گرنگترەکە بریتی بوو لە گواستنەوەی دەستپێشخەری لە بواری سیاسیدا لە کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاستدا لە ئەرستۆکراتیای خانەدانەکانەوە بۆ چینێک لە تاکەکان، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە تاکگەرایی یەکێک بوو لە گرنگترین پایەکانی ڕێنیسانسی ئەوروپی، سەرکردەی بەکرێگیراوەکان و میر و پاشاکان ئەوانە بوون کە لەم قۆناغەدا سەرکردایەتیی ئەوروپایان دەکرد، و ئەوان بوون کە کاروباری ڕەعییەت و دادپەروەری و جەنگە بەکرێگیراوەکانیان بەڕێوە دەبرد. ئەوان هاوپەیمانی و پەیماننامەیان دەبەست و کاروباری بازرگانی و بەرهەمهێنانیان ڕێکدەخست، واتە هەموو ئەو ئەرکانەیان جێبەجێ دەکرد کە پێشتر بە کۆمەڵە و سەندیکا و یەکێتیی پیشەوەران یان ئەنجومەنی شارەکان سپێردرابوون کە پێشتر ئەرستۆکراتەکان کۆنترۆڵیان دەکردن. بەم شێوەیە دەبینین کە ڕێنیسانسی ئەوروپی لە لایەنی یەکەمەوە لە ڕووی سیاسییەوە بەشداریی کرد لە لەدایکبوونی دەوڵەتی نوێدا، لەوانە ئینگلتەرا و فەڕەنسا و ئیسپانیا. ئەم دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیە چینی ناوەڕاستی (بۆرژوازی) کە لەگەڵیدا سەری هەڵدا، بەکارهێنا، ئەو چینەی کە لەگەڵ بازرگانیدا گەشەی کردبوو لە بەهێزکردنی حکومەتەکانی ئەم نەتەوانەدا.
هەروەها دەبینین کە ڕێنیسانسی ئەوروپی لە لایەنی دووەمەوە لە ڕووی سیاسییەوە بەشداریی کرد لە دەرکەوتنی مەیلی تاکگەرایی و توندڕەویی نەتەوەیی لەنێوان کوڕانی کیشوەری ئەوروپای یەکگرتوودا لەسەر بنەمای هەستی نەتەوەیی کە کوڕانی یەک نەتەوەی پێکەوە دەبەستەوە. نەتەوە نوێیەکانی وەک نەتەوەی ئیسپانی یان ئینگلیزی یان ئیتاڵی، تەنها لە سەردەمی ڕێنیسانسدا لەسەر بنەمای یەکگرتن لەنێوان کوڕانیاندا و هەستکردن بە جیاوازیی نێوانیان و نێوان کوڕانی نەتەوەکانی تر پێک هاتن. لە کاتێکدا بیرمەندانی سیاسی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لەژێر کاریگەریی دابونەریتەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی جیهانی و بیرۆکەی کلێسای جیهانیشدا بوون. لەبەرئەوە، تەواوی جیهانی مەسیحییان بە یەک دەوڵەت دادەنا کە دوو سەرکردەی لەسەر بوو، پاپا و ئیمپراتۆر، یەکەمیان دەربڕی دەسەڵاتی ئایینی و دووەمیان دەربڕی دەسەڵاتی دنیایی بوو. بەم شێوەیە ڕێنیسانس بەشداریی کرد لە نکۆڵیکردن و ڕووخاندنی هەموو ئەم بنەمایانەدا. یەکەم، بانگەوازی بۆ تاکگەرایی کرد، و دووەم، بانگەوازی بۆ ئەوە کرد کە هەر دەوڵەتێک پێکهاتەیەکی سیاسیی سەربەخۆی هەیە کە پشتی بە هەستی نەتەوەیی دەبەستێت کە کوڕەکانی پێکەوە دەبەستێتەوە کە لە تاکگەرایی و ئازادی و سەربەخۆیی بەهرەمەندن، شتێک کە وای لێکردن توندڕەو بن بۆ یەکتر و بۆ نیشتمانە نوێیەکانیان. بەم شێوەیە ئەوروپا لە کۆتاییدا دابەش بوو بۆ چەندین دەوڵەت، هەر یەکێکیان بەرژەوەندیی جیاوازی لەوی تر هەبوو و سیستەمی سیاسیی تایبەت بە خۆی. زۆربەی کات ناوچەیەکی فراوانی ناکۆکی لەسەر، دەوڵەتەکانی لە یەکتر جیا دەکردەوە، کە بووە هۆی هەڵگیرسانی جەنگی خوێناوی و توند لەنێوان ئەم دەوڵەتە ئەوروپییە نەتەوەییە نوێیانەدا لەسەر پرسی دیاریکردنی سنوور، لە ئەنجامی تەماحی هەر دەوڵەتێک لە سامانەکانی دەوڵەتەکانی تردا.
چەمکی نەتەوە لە کاتی دیاریکراودا هات بۆ پشتیوانیکردن لە بنەمای دەسەڵاتی ناوەندی یان سەروەریی ڕۆمانی کە پاشا و میرە ڕۆژئاواییەکان هەوڵیان دەدا دەسەڵاتی خۆیانی لەسەر دابمەزرێنن. بنەماکانی بە دابونەریتی قبووڵکردنی ئەندامانی ئەنجومەنی باڵا لە فەڕەنسا و «یەکێتیی شانشین» لە ئینگلتەرا چەسپێنران. لێرە «سەروەری و هێز» و لەوێ «دەسەڵاتی ڕەها» بوو کە هەموویان دەسەڵاتی پاشایەتییان دیاری دەکرد. پاشا لە سوێندخواردنیدا بۆ خودا و بۆ ڕەعییەت لەبەردەم خودادا، دانی پێدا نا کە تەنها پارێزەری گەلەکەی دەبێت. لە خودی فەڕەنساشدا، نووسەری «خەونی باخچەکە» بە فەرمانی پاشا شارلی پێنجەم نووسی: «پاشایەتی دادەمەزرێت... بە ویست و حوکمی گەل». پاشاکان لە هەموو شوێنێک بەدوای خاڵێکدا دەگەڕان تا پشتی پێ ببەستن لە ڕاوێژکارییە نەتەوەییەکاندا: کۆمەڵەی ئەنجومەنی چینەکان، پەرلەمانەکان، کۆمەڵەکان، و ئەنجومەنی نوێنەران، کە داوایان لێ دەکردن پەیماننامەکان پەسەند بکەن یان ڕەتی بکەنەوە و پشتیان بە بۆچوونەکانیان دەبەست، وەک ئەوەی بۆچوونی یاساناسان بن، بۆ پاساودانی مەترسیدارترین بڕیارەکانیان لە بواری سیاسەتی ناوخۆیی یان نێودەوڵەتیدا. دەتوانین لەم بارەیەوە بڵێین کە ئەو نەتەوەیەی کە ڕێککەوتنی میر و نوێنەرانی کۆمەڵەکان هێمای بۆ دەکرد، بە سروشتی بانگهێشت کرابوو تا ببێتە خودی بنەمای سەروەری. ئەگەر لەم گۆشەنیگایەوە سەیری ململانێی درێژخایەنی فەڕەنسی-ئینگلیزی بکەین، کە لە ڕواڵەتدا دەرەبەگایەتی و لە هۆکارە ڕاگەیەنراوەکانیدا بنەماڵەیی بوو، دەبینین کە لە جەوهەردا پاشایەتی و نەتەوەیی بوو، چونکە ڕووخانی سیستەمە دەرەبەگایەتییەکانی خێراتر کرد و لە هەمان کاتدا سەلماندی کە هەوڵێک بوو بۆ دیاریکردنی چوارچێوەی هەرێمی و مرۆیی، کە هەر میرێک دەیتوانی و دەبوو سەروەریی تەواوی خۆی تێدا پەیڕەو بکات.
سەرهەڵدانی دەوڵەتە ئەوروپییە نەتەوەییە نوێیەکان کۆتایی بە سیستەمە ئیمپراتۆری و تیۆکراتییەکان هێنا، ئەو سیستەمانەی کە بە درێژایی سەدەکانی ناوەڕاست بەردەوام بوون و تایبەتمەندییەکی دیاریان بوون. دەوڵەتی ئیمپراتۆری و کلێسا بەردەوام بوون لە یاریکردن بە تاڵەکانی ژیانی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاستدا تا لاواز بوون و ڕێگەیان بۆ دەرکەوتنی سیستەمێکی سیاسیی نوێ خۆش کرد. بەم شێوەیە هەندێک لە تیۆرییە سیاسییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، وەک ئەو تیۆرییەی کە دەیگوت کلێسا هەژموونی بەسەر ژیانی ڕۆحیدا هەیە، لە کاتێکدا ئیمپراتۆر لەسەر زەوی بە فەرمانی خودا فەرمانڕەوایی دەکات و هیچ کەسێک مافی لێپرسینەوەی لە ئیمپراتۆر نییە، چونکە دەسەڵاتەکانی لە خوداوە وەردەگرێت، لەناوچوون. تیۆریی سیاسیی نوێ دەستیان بە دەرکەوتن کرد کە زیاتر لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی چینی ناوەڕاست و ئەو سیستەمە سیاسییەی کە ڕازی بوون هاوپەیمانیی لەگەڵدا بکەن (سیستەمی پاشایەتیی ڕەها)، دەگونجان. لەوانە ئەو تیۆرییەی کە باوەڕی وابوو پاشا مافی بەکارهێنانی هەموو ئەو شێوازانەی هەیە کە بە گونجاوی دەزانێت بۆ گەشە و پێشکەوتنی نەتەوە، و هەروەها ئەو تیۆرییەی تریان کە دەیگوت حکومەت تەنها بۆ ئامانجێکی ڕوون دامەزراوە، ئەویش بەدیهێنانی بەرژەوەندیی هاوڵاتیان یان فەرمانڕەواییلێکراوانە.
کۆتایی
لێکۆڵینەوە لە مێژووی پێکهاتنی تیۆریی دەوڵەت لە ئەوروپا، ئاماژە بەوە دەکات کە یەک هێڵی گەشەسەندنی یەک ئاڕاستەیی نەناسیوە. ئەم تیۆرییە لە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستدا بەرەو ناوەندێتییەکی توند ڕۆیشت، لە هەوڵێکدا بۆ لاساییکردنەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی کۆن، لەگەڵ تێکەڵکردنی سیستەمی فەرمانڕەوایی ڕۆمای سەدەکانی ناوەڕاست بە تامی سیستەمەکانی گۆتەکان. بەڵام ئەم سیستەمە ناوەندییە زوو لەناوچوو و ون بوو. سەرەڕای ئەوەی هۆزە جێرمەنییەکان، کە لە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستدا لە ڕۆژئاوای ئەوروپا نیشتەجێ بوون، سیستەمی پاشایەتیی ستەمکارییان بۆ خۆیان هەڵگرت کە لە میراتی هۆزایەتییانەوە وەرگیرابوو و بەپێی آن پاشا خاوەنی دەسەڵاتی ڕەها بوو، مافی مامەڵەکردنی لە زەوی و سامان و دانیشتوانەکەیدا هەبوو بەپێی بەرژەوەندیی خۆی، بەڵام ئەم سیستەمە ناوەندییەش زوو لەناوچوو و ون بوو. ئەوروپا بەرەو جیابوونەوە و دابەشبوون ڕۆیشت لەژێر سێبەری سیستەمێکی دەرەبەگایەتیدا کە خۆی بەسەر بارودۆخی گشتیی ئابووری و سیاسیی ئەوروپادا سەپاندبوو. لەبەردەم بێتوانایی سیستەمە ناوەندییەکان لە بەردەوامبوون لە سیاسەتی ئیدارییان لە ئەنجامی ئەو مەترسیانەی کە هەڕەشەیان لە ئەوروپا دەکرد، پاشاکان پەنایان بۆ دابەشکردنی زەوییەکانی شانشینەکەیان برد بە شێوەی هەرێم بۆ کەسایەتییە کاریگەرەکان کە نازناوی کۆنتیان هەبوو. زوو ئەم کۆنتە بووە خاوەنی دەسەڵاتی سیاسی و دەرەبەگایەتی لە شانشینەکەیدا. بەم شێوەیە ئەوروپا تا سەدەی یازدەیەمی زایینی وەک ناوچەیەکی گوندنشینی داخراو لەسەر خۆی مایەوە، لەسەر ئاستی سیاسی پێک نەهاتبوو، و تەنها ناوچەیەکی دواکەوتوو بوو بە بەراورد لەگەڵ هەردوو جیهانی بیزەنتی و شارستانیەتی عەرەبی-ئیسلامی. دوای تێکەڵبوون لەگەڵ شارستانیەتی عەرەبیدا لە ڕێگەی سێ پردەوە، کە ئەندەلوس و سیسیلیا و شام بوون لە سەردەمی جەنگە خاچپەرستییەکان و سەرەتاکانی سەردەمی ڕێنیسانسدا، ئەوروپا دەستی کرد بە مەیلی بەرەو دەوڵەتی نیشتمانی، و نیشانەکانی مەیلی نەتەوەیی توندڕەوانە لەنێوان دانیشتووانی ئەوروپادا دەستیان بە دەرکەوتن کرد. توندیی ئەم مەیالنە بەپێی پلەی گەشەسەندنی ئەو وڵات و گەلانە لەسەر ئاستی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری و فیکری جیاواز بوو. بەڵام فەڕەنسا پێشەنگ بوو لەم ئاڕاستەیەدا و لەسەرووی هەموو وڵاتانەوە دێت. لە کۆتایی سەدەی دوازدەیەمی زایینیدا، زمانی فەڕەنسی لە هەموو دەرباری میرەکانیدا قسەی پێ دەکرا. ئەوانەی پشتیوانییان لەم مەیالنە نەتەوەییانە کرد و هەڵیانگرت، ئەندامانی چینی ناوەڕاست بوون لە سەرانسەری ئەوروپادا، و ئەو سیستەمە سیاسییەی کە ڕازی بوون هاوپەیمانیی لەگەڵدا بکەن، بریتی بوو لە (سیستەمی پاشایەتیی ڕەها)، و باوەڕیان بەو تیۆرییە هەبوو کە دەڵێت پاشا مافی بەکارهێنانی هەموو شێوازەکانی هەیە کە بە گونجاوی دەزانێت بۆ گەشە و پێشکەوتنی نەتەوە.
ئەمە لەسەر ئاستی تیۆریی دەوڵەتی سیاسیی پەتی. بەڵام لەسەر ئاستی تیۆریی دەوڵەتی تیۆکراتی، ئەوەی بەدواداچوون بۆ مێژووی ئەوروپا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بکات، دەبینێت کە ناونانی بە سەردەمانی ئیمان باشترین وەسفە بۆی. بەڵام ململانێکانی نێوان پاپایەتی و ئەو پاشایانەی کە لە بڕیارە سیاسییەکانیاندا سەربەخۆ بوون لێی، لە پاشاکانی سەدەی یازدەهەمەوە، کە کۆمەڵێک سەرکردەی بە ئاواتی گەورەوە بوون وەک ویلیامی داگیرکەر پاشای ئینگلتەرا، ئیمپراتۆر هێنری سێیەم و کوڕەکەی هێنری چوارەم، ڕۆجەری یەکەمی نۆرمانی فەرمانڕەوای سیسیلیا، ڕۆبێرت جویسکارد کە کوڕەکەی بۆهیمۆند یەکێک بوو لە دیارترین سەرکردەکانی هەڵمەتی خاچپەرستیی یەکەم، و ئەلفۆنسۆی شەشەم پاشای کاستیل، دەسەڵاتی ڕۆحیی ڕەهای پاپای بەسەر ئەوروپادا و دەسەڵاتی زەمینیی لە هەندێک قۆناغدا دەبینێت کە دەستی بە لەرزین کردووە. بەڵام لێدانە کوشندەکە بۆی لە ململانێی درێژخایەنی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی پیرۆزدا بوو، کە لەنێوان کلێسا و دەوڵەتدا لەسەر پرسی دانان یان دامەزراندن، یان پێدانی پلە کڵێساییەکان، توند بووەوە. شتێک کە بەشداریی کرد لە گۆڕینی دیمەنی سیاسی لە ئەوروپا و ئەوروپای کردە گۆڕەپانی ململانێی نێوان پاپا و ئیمپراتۆر لە ماوەی ساڵانی نێوان (١٠٥٠-١١٢٢ز). سەرەڕای توندیی ململانێیانە بنەمای هاوسەنگی لەنێوان دوو هێزەکەدا بۆ ماوەیەک بەردەوام بوو، پێش ئەوەی پاپایەتی بتوانێت ئەو ململانێ درێژخایەنەی نێوان کلێسا و دەوڵەت لە بەرژەوەندیی خۆی بباتەوە.
لیستی سەرچاوەکان
ئیدوار پرۆی، مێژووی شارستانیەتە گشتییەکان، سەدەکانی ناوەڕاست، بەرگی ٣، چاپی ٢، وەرگێڕانی بۆ عەرەبی: یوسف داغر و فەرید داغر، بڵاوکراوەکانی عوەیدات، بەیروت - پاریس ١٩٨٦م.
ئەشرەف ساڵح سەید، مێژوو و شارستانیەتی ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست، کۆمپانیای کتێبی ئەلیکترۆنی عەرەبی، لوبنان ٢٠٠٨م.
ئینهایرد، ژیاننامەی شارلمان، وەرگێڕان: عادل زەیتوون، چاپخانەی حەسان بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، دیمەشق ١٩٨٩م.
تۆبی ئەی. هەف، بەرەبەیانی زانستی نوێ (ئیسلام، چین، ڕۆژئاوا)، وەرگێڕان: محەمەد عەسفوور، گۆڤاری جیهانی مەعریفە، دەرچوو لە ئەنجومەنی نیشتمانی بۆ ڕۆشنبیری و هونەر و ئەدەب - کوەیت، ژمارە ٢٦٠، ئابی ٢٠٠٢م.
ژاک لۆ گۆف، ئایا ئەوروپا لە سەدەی ناوەڕاستدا لەدایک بوو؟ وەرگێڕان و پێشەکی: محەمەد حەنناوی و یوسف نەکادی، چاپی ١، چاپخانەی موفەکیر زەنقە ئەلسەنەغال، ڕەبات ٢٠١٥م.
سەعید عاشوور، ئەوروپا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، بەرگی ٢، سیستەم و شارستانیەت، کتێبخانەی نەهزەی میسری، قاهیرە ١٩٥٩م.
سەمیر ساڵح ئەلعومەر، جەنگە خاچپەرستییەکان گەشەسەندنی زاراوە و چەمک، زانکۆی کوفە، کۆلێژی ئاداب، ب.ب.
عەبدولعەزیز ئەلسودەیس، گەشەسەندنی سیستەمە ئابوورییەکان، گۆڕانی ئەوروپا لە سیستەمی دەرەبەگایەتییەوە بۆ سیستەمی سەرمایەداری بە بەکارهێنانی تیۆریی کۆڤالیێڤ، زانکۆی مەلیک سعود، ڕیاز، ب.ب.
عیزەدین عەنایە، دەوڵەتی ئایینیی مەسیحی لە سەدەکانی ناوەڕاست و پرسی جیاکردنەوەی دەوڵەت لە کلێسا، گۆڤاری تەفاهوم، ب.ب.
قاسم عەبدە قاسم، چییەتیی جەنگە خاچپەرستییەکان، گۆڤاری جیهانی مەعریفە، دەرچوو لە ئەنجومەنی نیشتمانی بۆ ڕۆشنبیری و هونەر و ئەدەب - کوەیت، ژمارە ١٤٩، مایسی ١٩٩٠م.
کانتۆر، سەدەکانی ناوەڕاستی سەرەتایی، سەدەی سێیەم - سەدەی نۆیەمی زایینی، وەرگێڕان: قاسم عەبدە قاسم، عەین بۆ لێکۆڵینەوەی مرۆیی و کۆمەڵایەتی، قاهیرە ١٩٩٣م.
ماریا لویز برنێری، شاری نموونەیی بە درێژایی مێژوو، وەرگێڕان: عەتیات ئەبو ئەلسعود، پێداچوونەوە: عەبدولغەفار مەکاوی، گۆڤاری جیهانی مەعریفە، دەرچوو لە ئەنجومەنی نیشتمانی بۆ ڕۆشنبیری و هونەر و ئەدەب - کوەیت، ژمارە ٢٢٥، ئەیلولی ١٩٩٧م.
مەحمود عومران، شارستانیەتی ئەوروپا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، خانەی مەعریفەی زانکۆیی، ئەسکەندەرییە ١٩٩٨م.
مەحمود جەمالەدین و عەبدولعەزیز نەوار، مێژووی ئەوروپیی نوێ لە سەردەمی ڕێنیسانسەوە تا کۆتایی جەنگی جیهانیی یەکەم، خانەی فیکری عەرەبی، قاهیرە ١٩٩٩م.
مۆریس بیشۆپ، مێژووی ئەوروپا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، وەرگێڕان: عەلی ئەلسەید عەلی، پڕۆژەی نەتەوەیی بۆ وەرگێڕان، ئەنجومەنی باڵای ڕۆشنبیری، قاهیرە ٢٠٠٤م.
نوعەیم فەرەح، مێژووی سیاسیی ئەوروپا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، چاپی ٦، بڵاوکراوەکانی زانکۆی دیمەشق، دیمەشق ٢٠٠٥م.
نورەدین حاتوم، مێژووی سەدەی ناوەڕاست لە ئەوروپا، بەرگی ١، لە کۆتاییەکانی سەردەمی ڕۆمانییەوە تا سەدەی دوازدەهەم، ئینسایکلۆپیدیای مێژوویی نوێ، خانەی فیکر، دیمەشق ١٩٨٢م.
نیڤین زافیر ئەلکوردی، بارودۆخی ئایینی و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی لە ڕۆژئاوای ئەوروپا لە سەدەی نۆهەمەوە تا سەدەی یازدەهەم، نامەی ماستەر لە مێژوو، زانکۆی ئیسلامی، غەزە ٢٠١١م.
هێنری کارلس دەیڤز، ئەوروپا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، وەرگێڕان: عەبدولمەجید مەحمود، خانەی مەعاریف، ئەسکەندەرییە ١٩٥٨م.
هێنری کارلس دەیڤز، شارلمان، وەرگێڕان: ئەلسەید ئەلباز ئەلعەرینی، کتێبخانەی نەهزەی میسری، قاهیرە ١٩٥٩م.
ویل. دیورانت، چیرۆکی شارستانیەت، سەردەمی ئیمان، سەردەمە تاریکەکان، بەرگی ٣، موجەلەدی ٤، وەرگێڕان: محەمەد بەدران، بەیروت ١٩٨٨م.
[22]- نعيم فرح، تاريخ أوروبا السياسي في العصور الوسطى، م.س، ص50.
[23]- محمود عمران، حضارة أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص37.
[24]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى ومسألة فصل الدولة عن الكنيسة، مجلّة التفاهم، ص36.
[25]- هنري كارلس ديفز، أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص49.
[26]- موريس بيشوب، تاريخ أوروبا في العصور الوسطى، ترجمة: علي السيّد علي، المشروع القومي للترجمة، المجلس الأعلى للقافة، القاهرة 2004م، ص29.
[27]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص36.
[28]- عبد العزيز السديس، تطوّر النظم الاقتصاديّة، تحوّل أوروبا من نظام الإقطاع إلى النظام الرأسمالي باستخدام نظريّة كوفالييف، جامعة الملك سعود، الرياض د.ت، ص13.
[29]- كانتور، العصور الوسطى الباكرة، القرن الثالث – القرن التاسع الميلادي، ترجمة: قاسم عبده قاسم، عين للدراسات والبحوث الإنسانيّة والاجتماعيّة، القاهرة 1993م، ص193.
[30]- عبد العزيز السديس، تطوّر النظم الاقتصاديّة، م.س، ص13.
[31]- سعيد عاشور، النظم والحضارة، م.س، ص45.
[32]- ول. ديورانت، قصّة الحضارة، عصر الإيمان، العصور المظلمة، ج3، مج4، ترجمة: محمّد بدران، بيروت 1988م، ص406.
[33]- قاسم عبده قاسم، ماهية الحروب الصليبيّة، مجلّة عالم المعرفة، الصادرة عن المجلس الوطني للثقافة والفنون والآداب- الكويت، العدد 149، مايو 1990م، ص54.
[34]- عبد العزيز السديس، تطوّر النظم الاقتصاديّة، م.س، ص32.
[35]- سعيد عاشور، النظم والحضارة، م.س، ص47.
[36]- محمود عمران، حضارة أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص76-77.
[37]- محمود جمال الدين وعبد العزيز نوّار، التاريخ الأوروبي الحديث مِن عصر النهضة حتّى نهاية الحرب العالميّة الأولى، دار الفكر العربي، القاهرة 1999م، ص33.
[38]- محمود جمال الدين وعبد العزيز نوار، التاريخ الأوروبي الحديث، م.س، ص33.
[39]- قاسم عبده قاسم، ماهية الحروب الصليبيّة، م.س، ص48.
[40]- نعيم فرح، تاريخ أوروبا السياسي في العصور الوسطى، م.س، ص46.
[41]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص36.
[42]- موريس بيشوب، تاريخ أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص31.
[43]- نعيم فرح، تاريخ أوروبا السياسي في العصور الوسطى، م.س، ص55.
[44]- موريس بيشوب، تاريخ أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص31.
[45]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص36.
[46]- موريس بيشوب، تاريخ أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص32.
[47]- م.ن، ص33.
[48]- م.ن، ص62.
[49]- م.ن، ص34.
[50]- هنري كارلس ديفز، شارلمان، ترجمة: السيّد الباز العريني، مكتبة النهضة المصريّة، القاهرة 1959م، ص211- 213.
[51]- موريس بيشوب، تاريخ أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص32.
[52]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص31.
[53]- وهي مدينة آخن الألمانيّة، والواقعة على الحدود مع بلجيكا.
[54]- نعيم فرح، تاريخ أوروبا السياسي في العصور الوسطى، م.س، ص61.
[55]- نعيم فرح، تاريخ أوروبا السياسي في العصور الوسطى، م.س، ص61، 62.
[56]- محمود عمران، حضارة أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص38، 39.
[57]- جاك لو كوف، هل ولدت أوروبا في العصر الوسيط؟ م.س، ص38.
[58]- نعيم فرح، تاريخ أوروبا السياسي في العصور الوسطى، م.س، ص62.
[59]- جاك لو كوف، هل ولدت أوروبا في العصر الوسيط؟ م.س، ص38.
[60]- نعيم فرح، تاريخ أوروبا السياسي في العصور الوسطى، م.س، ص63.
[61]- محمود عمران، حضارة أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص40.
[62]- محمود عمران، حضارة أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص40.
[63]- نعيم فرح، تاريخ أوروبا السياسي في العصور الوسطى، م.س، ص75.
[64]- محمود جمال الدين وعبد العزيز نوار، التاريخ الأوروبي الحديث، م.س، ص43.
[65]- نور الدين حاطوم، تاريخ العصر الوسيط في أوروبا، م.س، ص248.
[66]- محمود عمران، حضارة أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص41
[67]- نور الدين حاطوم، تاريخ العصر الوسيط في أوروبا، م.س، ص188.
[68]- قاسم عبده قاسم، ماهية الحروب الصليبيّة، م.س، ص55.
[69]- جاك لو كوف، هل ولدت أوروبا في العصر الوسيط؟ م.س، ص39.
[70]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص31، 32.
[71]- جاك لو كوف، هل ولدت أوروبا في العصر الوسيط؟ م.س، ص28.
[72]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص30.
[73]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص37.
[74]- نور الدين حاطوم، تاريخ العصر الوسيط في أوروبا، م.س، ص184.
[75]- محمود عمران، حضارة أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص39، 40.
[76]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص35.
[77]- محمود عمران، حضارة أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص39.
[78]- اينهارد، سيرة شارلمان، م.س، ص57- 67.
[79]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص33.
[80]- موريس بيشوب، تاريخ أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص52.
[81]- م.ن، ص53.
[82]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص37.
[83]- م.ن، ص41-42.
[84]- جاك لو كوف، هل ولدت أوروبا في العصر الوسيط؟ م.س، ص71.
[85]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص33.
[86]- توبي أ. هف، فجر العلم الحديث ، م.س، ص141.
[87]- موريس بيشوب، تاريخ أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص52
[88]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص33، 34
[89]- موريس بيشوب، تاريخ أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص52.
[90]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص34.
[91]- نيفين ظافر الكردي، الأوضاع في الغرب الأوروبي، م.س، ص36.
[92]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص39.
[93]- نيفين ظافر الكردي، الأوضاع في الغرب الأوروبي، م.س، ص36.
[94]- قاسم عبده قاسم، ماهية الحروب الصليبيّة، م.س، ص67.
[95]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص39، 40.
[96]- موريس بيشوب، تاريخ أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص54.
[97]- نيفين ظافر الكردي، الأوضاع في الغرب الأوروبي، م.س، ص38.
[98]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص40.
[99]- قاسم عبده قاسم، ماهية الحروب الصليبيّة، م.س، ص68.
[100]- سمير صالح العمر، الحروب الصليبيّة تطوّر المصطلح والمفهوم، جامعة الكوفة، كليّة الآداب، د.ت، ص114.
[101]- قاسم عبده قاسم، ماهية الحروب الصليبيّة، م.س، ص48.
[102]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص40.
[103]- جاك لو كوف، هل ولدت أوروبا في العصر الوسيط؟ م.س، ص79.
[104]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص41
[105]- جاك لو كوف، هل ولدت أوروبا في العصر الوسيط؟ م.س، ص79.
[106]- نعيم فرح، تاريخ أوروبا السياسي في العصور الوسطى، ص140.
[107]- إدوار بروي، تاريخ الحضارات العام، القرون الوسطى، ج3، ط2، نقله إلى العربيّة: يوسف داغر وفريد داغر، منشورات عويدات، بيروت – باريس 1986م، ص457.
[108]- جاك لو كوف، هل ولدت أوروبا في العصر الوسيط؟ م.س، ص79.
[109]- إدوار بروي، تاريخ الحضارات العام، ج3، م.س، ص456.
[110]- جاك لو كوف، هل ولدت أوروبا في العصر الوسيط؟ م.س، ص185.
[111]- سعيد عاشور، أوروبا في العصور الوسطى، ج2، م.س، ص291.
[112]- إدوار بروي، تاريخ الحضارات العام، ج3، م.س، ص456-457.
[113]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص42.
[114]- جاك لو كوف، هل ولدت أوروبا في العصر الوسيط؟ م.س، ص186.
[115]- عز الدين عناية، الدولة الدينيّة المسيحيّة في العصور الوسطى، م.س، ص42-43.
[116]- قاسم عبده قاسم، ماهية الحروب الصليبيّة، م.س، ص49.
[117]- هنري كارلس ديفز، أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص154-155.
[118]- إدوار بروي، تاريخ الحضارات العام، ج3، م.س، ص455.
[119]- نعيم فرح، تاريخ أوروبا السياسي في العصور الوسطى، ص140-141.
[120]- إدوار بروي، تاريخ الحضارات العام، ج3، م.س، ص455.
[121]- إدوار بروي، تاريخ الحضارات العام، ج3، م.س، ص455-456.
[122]- محمود جمال الدين وعبد العزيز نوار، التاريخ الأوروبي الحديث، م.س، ص36.
[123]- موريس بيشوب، تاريخ أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص51.
[124]- ماريا لويز برنيري، المدينة الفاضلة عبر التاريخ، ترجمة: عطيّات أبو السعود، مراجعة: عبد الغفار مكّاوي، مجلّة عالم المعرفة، الصادرة عن المجلس الوطني للثقافة والفنون والآداب- الكويت، العدد 225، سبتمبر 1997م، ص82.
[125]- محمود جمال الدين وعبد العزيز نوّار، التاريخ الأوروبي الحديث، م.س، ص10.
[126]- سعيد عاشور، أوروبا في العصور الوسطى، ج2، م.س، ص286.
[127]- هنري كارلس ديفز، أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص157.
[128]- سعيد عاشور، أوروبا في العصور الوسطى، ج2، م.س، ص286.
[129]- إدوار بروي، تاريخ الحضارات العام، ج3، م.س، ص454-455.
[130]- محمود جمال الدين وعبد العزيز نوّار، التاريخ الأوروبي الحديث، م.س، ص10.
[131]- هنري كارلس ديفز، أوروبا في العصور الوسطى، م.س، ص156.
© جميع الحقوق محفوظة للمركز الإسلامي للدراسات