کاتێک عەقڵ دەیەوێت ببێتە حاکم بەسەر خودادا

یەکێک لە مەترسیدارترین باسە فیکرییەکانی ناو مێژووی ئیسلام، کە دەروازەی بۆ هەزاران گومان و شوبھە و تەنانەت لادان لە بنەماکانی ئیمان کردۆتەوە، پرسی "باشی و خراپیی عەقڵی"یە (التحسين والتقبيح العقليان). ئەم پرسە لە ڕواڵەتدا بابەتێکی فیکریی وشک و ئەکادیمی دێتە بەرچاو، بەڵام لە جەوهەردا پەیوەستە بە خودی تێگەیشتنمان لە چییەتی خودا، سروشتی پەیوەندیی نێوان بەدیهێنەر و بەدیهێنراو، هەروەها سنووری تواناکانی عەقڵی مرۆڤ. کاتێک عەقڵ لە ئامرازێکەوە بۆ تێگەیشتن لە فەرمانەکانی خودا، دەگۆڕێت بۆ دادوەرێک کە حوکم بەسەر فەرمان و کردارەکانی خودادا دەدات، ئەو کاتە مرۆڤ لەسەر لێواری هەڵدێرێکی مەترسیدار وەستاوە.

زانای گەورە، ئیمام ئەبو عەبدوڵڵا سنوسی، لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا "المقدمات"، حەوت بنەما و ڕیشەی بۆ سەرجەم کوفر و بیدعەکان دیاری کردووە، کە جێگەی سەرنجە دووەم خاڵ تیایاندا ڕاستەوخۆ پەیوەندی بەم باسەوە هەیە. یەکێک لە ڕیشەکانی لادان، باوەڕبوونە بە "باشی و خراپیی عەقڵی"؛ واتە پێناسەکردنی کردار و حوکمەکانی خودا تەنها لە چوارچێوەی "هێنانی بەرژەوەندی و دوورخستنەوەی زیان"دا. ئەم دیدگایە، هەرچەندە لە ڕواڵەتدا جوان و لۆژیکی دێتە بەرچاو، بەڵام لە بنەڕەتدا دەرگایەک بە ڕووی گومانەکاندا دەکاتەوە و دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ بە عەقڵی سنوورداری خۆی پێوانەی کارەکانی خودای سنووردار بکات. ئەمە ئەو دەروازەیەیە کە زۆرێک لە گەنجانی ئەم سەردەمەی بەرەو گێژاوی گومان لە ڕاستی و دروستیی ئیسلام بردووە

دووڕیانێکی فەلسەفیی دێرین: کێ سەرچاوەی ئەخلاقە؟

پێش هەزاران ساڵ، فەیلەسووفی یۆنانی، ئەفلاتوون، لە ڕێگەی دیالۆگێکی بەناوبانگی "یوثیفرۆ"وە، پرسیارێکی بنەڕەتیی ورووژاند کە هەتا ئەمڕۆش فەلسەفەی ئەخلاق بەدوای وەڵامەکەیدا وێڵە: "ئایا کردارێک چاکە چونکە خوداوەندەکان فەرمانی پێدەکەن، یان خوداوەندەکان فەرمانی پێدەکەن چونکە کردارەکە لە خۆیدا چاکە؟"

ئەم دووڕیانە، جەوهەری ناکۆکیی نێوان دوو قوتابخانە فیکرییە گەورەکەی ناو جیهانی ئیسلامییە. هەر وەڵامێک بۆ ئەم پرسیارە، تێڕوانینێکی تەواو جیاواز بۆ خودا، ئەخلاق و عەقڵ دادەڕێژێت:

 * ئەگەر بڵێین خودا فەرمان بە شتێک دەکات چونکە شتەکە "لە خۆیدا" چاکە: ئەمە دیدگای موعتەزیلە (عەدلییەکان)ە. لێرەدا، ئەخلاق و بەهاکان بوونێکی سەربەخۆ و زاتییان هەیە. عەقڵی مرۆڤ دەتوانێت ئەم بەها نەگۆڕانە بدۆزێتەوە. خوداش، لەبەر کامڵیی دادپەروەرییەکەی، پابەندە بەم بەهایانەوە. بەڵام ئەمە چەندین پرسیاری مەترسیدار دروست دەکات: ئایا ئەمە بەو مانایە نییە کە سەرچاوەیەکی ئەخلاقی لە دەرەوەی خودا، یان تەنانەت لە سەرووی خوداوە هەیە؟ ئایا ئەمە سەروەری و ویستی ڕەهای خودا سنووردار ناکات؟

 * ئەگەر بڵێین شتێک چاکە "چونکە" خودا فەرمانی پێکردووە: ئەمە دیدگای ئەهلی سوننە (ئەشعەرییەکان)ە. لێرەدا، خودا خۆی سەرچاوەی ئەخلاقە. هیچ پێوەرێکی پێشوەختە بۆ "باشی" و "خراپی" لە دەرەوەی فەرمانی ئەودا بوونی نییە. کردارێک "باشە" تەنها لەبەر ئەوەی ئەو فەرمانی پێکردووە. ئەم دیدگایە سەروەریی ڕەهای خودا دەپارێزێت، بەڵام ڕووبەڕووی ڕەخنەیەک دەبێتەوە: ئایا ئەمە ئەخلاق ناکاتە بابەتێکی "هەڕەمەکی" (arbitrary) کە دەکرێت خودا فەرمان بە پێچەوانەکەشی بکات؟

ئێمە لێرەدا هەوڵ دەدەین لە قووڵایی ئەم دوو دیدگایە ورد ببینەوە و بزانین کامیان تێڕوانینێکی پتەوتر و گونجاوتر بۆ پەیوەندیی نێوان خودا و مرۆڤ پێشکەش دەکات.

قوتابخانەی بەها زاتییەکان (موعتەزیلە): کاتێک عەقڵ پێشەنگە

موعتەزیلە، کە بە "عەدلییەکان"یش ناسراون، لەسەر ئەو باوەڕەن کە باشی و خراپی سیفەتێکی زاتی و ناوەکیی کردارەکانن. واتە، ڕاستگۆیی لە خودی خۆیدا باشە، و درۆ لە خودی خۆیدا خراپە، تەنانەت ئەگەر هیچ ئایین و پێغەمبەرێکیش نەهاتبن. بە بڕوای ئەوان، عەقڵ توانای دۆزینەوەی ئەم سیفەتە زاتیانەی هەیە.

لەسەر ئەم بنەمایە، ئەوان پێیان وایە کە خودا "پێویستە" لەسەری کە کاری باش و چاک بۆ بەندەکانی بکات (وجوب الصلاح والأصلح)، چونکە ئەگەر وا نەکات، ئەوا کارێکی کردووە کە عەقڵ بە خراپی دادەنێت، ئەمەش لە دادپەروەریی خودا ناوەشێتەوە. لای ئەوان، شەریعەت و پێغەمبەران تەنها "دەرخەر" (کاشف) و وردەکاریی ئەو حوکمە عەقڵییانەن کە پێشتر لە عەقڵدا چەسپاون، نەک "دامەزرێنەر" (مُنشئ)ی بن.

بەڵام ئەم دیدگایە، وەک ئاماژەمان پێدا، خودا دەخاتە ژێر یاسایەکی ئەخلاقیی دەرەکییەوە. وا دەکات خودا ببێتە جێبەجێکارێکی کامڵی یاسایەکی ئەخلاقی کە پێشتر بوونی هەبووە، نەک خۆی دانەری ئەو یاسایە بێت. ئەمەش لەگەڵ چەمکی سەروەری و ویستی ڕەهای خودادا نایەتەوە. ئەگەر خودا "ناچار" بێت بە ئەنجامدانی کاری چاک، ئایا چیتر "بەخشندە" و "خاوەن فەزڵ"ە؟ یان تەنها مافێک جێبەجێ دەکات کە بەندەکان هەیانە؟ ئەمە فەزڵ و منەتی خودا لەق دەکات و دەیکاتە هاوشێوەی دادوەرێک کە تەنها یاسا جێبەجێ دەکات.

قوتابخانەی فەرمانی خودایی (ئەهلی سوننە و تیۆری فەرمانی خودایی)

لە بەرامبەردا، دیدگای ئەهلی حەق (ئەشعەرییەکان) لەسەر بنەمای شکۆمەندی و سەروەریی ڕەهای خودا دامەزراوە. لای ئەوان، عەقڵ ئامرازێکی گرنگە، بەڵام سەرچاوەی ناسینی باشی و خراپیی پەیوەست بە پاداشت و سزا نییە. تاکە سەرچاوە بۆ ئەمە، فەرمانی خودایە.

 * باش: ئەو کردارەیە کە شەریعەت ستایشی بکەری کردووە، یان فەرمانی "بیکەن"ی لەسەرە.

 * خراپ: ئەو کردارەیە کە شەریعەت لۆمەی بکەری کردووە، یان فەرمانی "مەیکەن"ی لەسەرە.

هۆکاری باشبوونی کردارێک، خودی فەرمانی خودایە کە دەڵێت "بیکە". باشی و خراپی شوێنکەوتەی فەرمان و قەدەغەکردنەکەن؛ ئەگەر ئەوان نەبوونایە، ئەم چەمکانە (بە مانای شەرعی) بوونیان نەدەبوو. ئەم دیدگایە لە فەلسەفەی ڕۆژئاواییدا بە "تیۆری فەرمانی خودایی" (Divine Command Theory) ناسراوە، کە پێی وایە ئەخلاق بە شێوەیەک لە شێوەکان پشتی بە خودا بەستووە و پابەندبوونی ئەخلاقی بریتییە لە گوێڕایەڵیکردنی فەرمانەکانی خودا.

ئەم تێڕوانینە چەندین خاڵی بەهێزی هەیە:

 * بناغەیەکی بابەتی (Objective) بۆ ئەخلاق: ئەخلاق لەسەر بنەمای ئارەزووی مرۆڤ یان ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی دانامەزرێت، بەڵکو لەسەر فەرمانێکی خودایی نەگۆڕ و جیهانی. ئەمە مرۆڤ لە ڕێژەگەریی ئەخلاقی (moral relativism) ڕزگار دەکات.

 * گونجان لەگەڵ سیفەتەکانی خودادا: ئەم دیدگایە لەگەڵ باوەڕبوون بە خودایەکی خاوەن توانا و ویستی ڕەها (omnipotent) و بەدیهێنەری هەموو شتێکدا بە تەواوی دەگونجێت.

 * پاڵنەرێکی بەهێز بۆ پابەندبوون: وەڵامێکی ڕوون بۆ پرسیاری "بۆچی دەبێت ئەخلاقی بین؟" دەداتەوە، چونکە لێپرسینەوە و پاداشت و سزای خودایی هەیە، کە پاڵنەرێکی بەهێزە بۆ تێپەڕاندنی بەرژەوەندیی خودی.

بەڵام دەگەڕێینەوە سەر ڕەخنە سەرەکییەکە: ئایا ئەمە ئەخلاق ناکاتە بابەتێکی "هەڕەمەکی"؟ وەڵامی زانایان بۆ ئەم پرسە زۆر ورد و قووڵە. ئەوان ناڵێن فەرمانەکانی خودا بێ حیکمەتن، بەڵگو دەڵێن ئەخلاق و فەرمانەکان لە "سروشتی کامڵ و نەگۆڕی" خوداوە سەرچاوە دەگرن. فەیلەسووفی وەک ڕۆبێرت ئادەمز، "تیۆری فەرمانی خودایی هەموارکراو" پێشکەش دەکات و دەڵێت: کردارێک هەڵەیە ئەگەر و تەنها ئەگەر دژی فەرمانەکانی خودایەکی خۆشەویست بێت. لێرەدا، ئەخلاق لە سروشتی چاک و نەگۆڕی خودادا ڕەگی داکوتاوە، نەک لە ئارەزوویەکی کاتی. بۆیە، فەرمانەکان هەڕەمەکی نین، چونکە لە خودی زاتی کامڵی خوداوە هەڵدەقوڵێن.

هەروەها، پرسیاری ئەوەی کە "ئایا خودا دەتوانێت درۆ بکات؟" بە هەمان شێوە وەڵام دەدرێتەوە. نەخێر، نەک لەبەر ئەوەی درۆکردن بەپێی پێوەرێکی دەرەکی "خراپە"، بەڵکو لەبەر ئەوەی درۆکردن "کەموکوڕی"یە (نقص)، و کەموکوڕی لە زاتی کامڵی خودادا مەحاڵە. قسەکردنی خودا (کلام)، سیفەتێکی ئەزەلی و کامڵە، و ناشێت سیفەتی کامڵ بە پێچەوانەکەی خۆی (کەموکوڕی) وەسف بکرێت.

دیدگای فەیلەسووفان و مەترسیی فیکری مۆدێرن

جێگەی سەرنجە کە تەنانەت فەیلەسووفە گەورەکانیش، وەک ئیبن سینا، لەم باسەدا نزیکترن لە دیدگای ئەهلی سوننە. ئیبن سینا و زۆرێک لە فەیلەسووفانی تر پێیان وایە کە حوکمە ئەخلاقییەکانی وەک "دادپەروەری باشە" و "ستەم خراپە"، لە "ئەووەلیاتی عەقڵی" (حەقیقەتی بەدیهی و نەگۆڕ) نین، بەڵکو لە "مەشھورات"ن (بۆچوونی پەسەندکراو) کە عەقڵمەندان بۆ پاراستنی سیستمی کۆمەڵایەتی لەسەری ڕێککەوتوون. ئەمەش پشتگیری لەو بۆچوونە دەکات کە ئەم بەهایانە پێویستیان بە سەرچاوەیەکی باڵاتر هەیە کە ئەویش شەریعەتە.

ئەم باسە دێرینە، ئەمڕۆ ڕەهەندێکی زۆر مەترسیداری وەرگرتووە. فیکری عەلمانی و مۆدێرن، هەمان بنەمای موعتەزیلەی وەرگرتووە بەڵام بە شێوەیەکی ڕادیکاڵتر. ئەوان نەک هەر دەڵێن عەقڵ دەتوانێت باش و خراپ دیاری بکات، بەڵکو عەقڵ (کە زۆرجار تێکەڵ بە ئارەزووی گشتیی ڕۆژئاوایی دەکرێت) دەکەنە تاکە سەرچاوە و دادوەری کۆتایی. هەر حوکمێکی شەرعی کە لەگەڵ "بەهاکانی سەردەم" (وەک ئازادیی ڕەها، یەکسانیی ڕواڵەتی) نەگونجێت، ڕەت دەکرێتەوە یان هەوڵی شیکردنەوەی چەوتی بۆ دەدرێت. هەوڵی "نوێگەرەکان" بۆ گۆڕینی حوکمەکانی وەک فرەژنی، سەرپەرشتیاریی پیاو، و سزاکان، لەم تێڕوانینەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەوان دەیانەوێت شەریعەت ملکەچی ئەو بەهایانە بکەن کە فەلسەفەی ڕۆژئاوایی بە "عەقڵانی" و "مرۆیی"یان دادەنێت

ئیبلیس: یەکەم بەکارهێنەری "باشی و خراپیی عەقڵی"

ڕەنگە ترسناکترین نموونە بۆ مەترسیی ئەم دیدگایە، لە چیرۆکی سەرپێچیی ئیبلیسدا بەرجەستە ببێت. کاتێک خودای گەورە فەرمانی بە ئیبلیس کرد کە کڕنۆش بۆ ئادەم بەرێت، بیانووەکەی بەکارهێنانی "عەقڵ" بوو بۆ هەڵسەنگاندنی فەرمانی خودا. ئەو بە لۆژیکی خۆی گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە کڕنۆشبردنی بوونەوەرێکی دروستکراو لە ئاگر بۆ بوونەوەرێکی دروستکراو لە قوڕ، "باش" نییە. ﴿أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ﴾.

ئیبلیس فەرمانی ڕاستەوخۆی خودای خستە ژێر پێوەری عەقڵی خۆی. ئەو باشی و خراپیی لە تێگەیشتنی خۆیەوە وەرگرت، نەک لە فەرمانی خوداوە. ئەمە یەکەم و گەورەترین وانەیە لە مێژوودا کە نیشانی دەدات کاتێک عەقڵ لە سنووری خۆی دەردەچێت و دەیەوێت ببێتە حاکم، ئاکامەکەی لەعنەت و دەرکرانە.

سەردەمی مۆدێرن: تێکەڵکردنی "فیترەت" لەگەڵ "ئارەزووی گشتی"

لەم سەردەمەی ئێمەدا، زۆرێک لە خەڵکی تووشی تێکەڵییەکی گەورە بوون لەنێوان "فیترەتی پاک" (سروشتی نەگۆڕی مرۆڤ) و "مەزاجی گشتی" (باوی سەردەم). هەر شتێک لەگەڵ ئارەزووی سەردەمی مۆدێرن نەگونجێت، بە "دژی فیترەت" و "نامرۆیی" ناوی دەبەن. بۆ نموونە، سزاکانی شەریعەت بە "وەحشیگەری" دادەنرێن، لە کاتێکدا زۆرینەی شارستانییەتەکانی مرۆڤایەتی سزای لەوشێوەیان پەیڕەو کردووە. ئایا دەکرێت هەموو مرۆڤایەتی بۆ هەزاران ساڵ لە "فیترەت" لایان دابێت و تەنها مرۆڤی مۆدێرنی ڕۆژئاوایی فیترەتی ڕاستەقینەی دۆزیبێتەوە؟

پێغەمبەری ئیسلام (صلى الله عليه وسلم) جوانترین نموونەی بۆ جیاکردنەوەی ئارەزووی شەخسی لە حوکمی شەرعی پیشان داین کاتێک گۆشتی "ضب"ی نەخوارد، بەڵام فەرمووی "حەڵاڵە". ئەو حەزنەکردنی خۆی نەکردە بنەما بۆ حەرامکردن. بە هەمان شێوە، نابێت حەزنەکردن و ئارەزووی سەردەمی ئێمە ببێتە پێوەرێک بۆ هەڵسەنگاندنی حوکمە نەگۆڕەکانی خودا.

دەرەنجام

پرسى "باشی و خراپیی عەقڵی" تەنها کێشەیەکی تیۆری نییە، بەڵکو کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر ئیمان و تەسلیمبوونی مرۆڤ هەیە. کاتێک مرۆڤ باوەڕی بەوە هێنا کە عەقڵی خۆی پێوەری کۆتاییە، ئیتر بەبێ ئەوەی هەست بکات، خۆی لە پێگەی خودادا دادەنێت.

ڕێگای ڕاست ئەو ڕێگایەیە کە دان بە شکۆ و گەورەیی خودا و سنوورداریی عەقڵی مرۆڤدا دەنێت. عەقڵ نیعمەتێکی گەورەیە، بەڵام بۆ تێگەیشتن لە فەرمانی خودا، نەک بۆ دادوەریکردن بەسەریدا. باشی و خراپیی ڕاستەقینە لە فەرمان و سروشتی کامڵی ئەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە خاوەنی هەموو بوونەوەرە. تەسلیمبوون بە فەرمانی ئەو، لوتکەی عەقڵمەندییە، و هەوڵدان بۆ حاکمبوون بەسەریدا، سەرەتای هەڵدێرانە. ئەمە هەڵبژاردنە لەنێوان سیستمێکدا کە ئەخلاق لەسەر بنەمایەکی خودایی پتەو و نەگۆڕ دامەزراوە، و سیستمێکدا کە ئەخلاق یان بەرهەمی ئارەزووی مرۆڤە یان یاسایەکی دەرەکیی نادیارە کە تەنانەت خوداش ملکەچییەتی. یەکەمیان بەرەو دڵنیایی و تەسلیمبوون دەڕوات، دووەمیان دەرگای گومان و یاخیبوون دەکاتەوە.