هەموو سمێڵ سوورێک هەمزە ئاغا نییە.

پێشەکی :

لێکچوونەکان وایان کردووە جیاوازیەکان لەبیر ببردرێنەوە. بێگومان دیاردەی (باوەڕبوون بە هەندێکی و لابردنی هەندێکی تر)، قێزەونترین دیاردەی فکری سەردەمە.ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە دەکرێت ناوی بنێین سەردەمی شێرپەنجەی وێنەکان، سەردەمێک کە تێیدا حەقیقەت لەژێر کەڵەکەبوونی چینە ئەستوورەکانی ڕواڵەتدا خنکێنراوە و مرۆڤ تووشی جۆرێک لە کوێریی ڕۆحی بووە کە وای لێ دەکات تەنها توێکڵەکان ببینێت. لەم زەمەنەدا کە پێی دەوترێت "کۆتایی زەمان" (Kali Yuga)، گەورەترین چەکی شەیتان و سیستمە مۆدێرنەکان بریتی نییە لە دژایەتیکردنی ڕاستەوخۆی حەق، چونکە حەق وەک خۆر وایە و بە دەست پەنجەوەر نادرێت، بەڵکو ستراتیژییەکە بریتییە لە "دروستکردنی لێکچوون" (Simulacra) و بەرهەمهێنانی کۆپییەکی ساختە لە حەقیقەت، کۆپییەک کە هێندە لە ئەسڵەکە دەچێت کە تەنانەت ژیرەکانیش تووشی گومان دەکات، ئەمەش ئەو دۆخە ترسناکەیە کە تێیدا سێبەر شوێنی خاوەن سێبەر دەگرێتەوە و وێنە دەبێتە جێگرەوەی واقیع.

​ئەم وتارەی کە لەبەر دەستدایە، هەوڵێکی فیکری و ڕۆحییە بۆ ئەنجامدانی نەشتەرگەرییەکی وردی "جیاکاری" لەسەر جەستەی نەخۆشی شارستانیەتی مۆدێرن، بە بەکارهێنانی کۆدێکی نهێنیی دێرین کە لە حیکمەتی کوردییەوە وەرگیراوە: "هەموو سمێڵ سوورێک هەمزە ئاغا نییە". 

 ئەم ڕستەیە تەنها پەندێکی فۆلکلۆری نییە، بەڵکو کلیلێکی ئۆنتۆلۆجییە بۆ کردنەوەی گرێکوێرەکانی مێژوو و عەقیدە و سیاسەت، ئێمە لێرەدا دەمانەوێت بیسەلمێنین کە گەورەترین هەڵەی عەقڵی مرۆڤی سەردەم بریتییە لە پەرستنی سمێڵە سوورەکان (واتە ڕواڵەت، تەکنەلۆژیا، یاسا، دەوڵەت) بەبێ ئەوەی پرسیار لە بوونی هەمزە ئاغا (واتە ڕۆح، حەق، پیرۆزی) بکەن لە پشت ئەو سمێڵانەوە.

​لەم گەشتەدا، کە لە یاساکانی مەنتیقەوە دەست پێ دەکات و بە بەرزاییەکانی عیرفان کۆتایی دێت، ئێمە ڕووبەڕووی ئەو موسیبەتە لۆجیکییە دەبینەوە کە وای کردووە مرۆڤ جوزئیات بکاتە پێوەر بۆ گشت، و تێدەگەین کە چۆن لێکچوون لە فۆڕمدا زۆرجار پەردەیەکە بۆ شاردنەوەی دژایەتی لە ناوەڕۆکدا؛ ئێمە پێکەوە دەچینە ناو جەنگی ئەسڵ و فەرع، و دەبینین کە چۆن چەمکەکانی وەک پێغەمبەرایەتی، جەنگ، ئازادی، و تەوحید، لەلایەن ئایدۆلۆژیا مۆدێرنەکانەوە دزراون و توێکڵەکانیان بۆیە کراوەتەوە، تا وای لێ بێت لە بازاڕی جیهانیدا وەک کاڵایەکی ڕەسەن بفرۆشرێنەوە، لەکاتێکدا لە ناوەوە بۆشن و بێ ڕۆح.

​ئەم نوسینانە بانگەوازێک نین بۆ گەڕانەوە بۆ ڕابردوو وەک زەمەن، بەڵکو بانگەوازێکن بۆ گەڕانەوە بۆ هەقی نەگۆڕ وەک سەرچاوە، بانگەوازێکن بۆ ئەوەی فێری هونەری بینینی ئەودیو ڕەنگەکان بین. لە جیهانێکدا کە دەرجال تێیدا بانگەشەی چاکسازی دەکات و دیکتاتۆرەکان باسی ئازادی دەکەن و ئامێرەکان لاسایی هۆشمەندی دەکەنەوە، تاکە ڕێگای ڕزگاربوون بریتییە لەوەی کە فێر بین بڵێین: "ئەمە تەنها بۆیەیە، ئەمە تەنها سمێڵێکی دەستکردە، من بەدوای خوێنی ئاغایەتیدا دەگەڕێم". با ئەم وتارانە ببنە چرایەک بۆ ڕووناککردنەوەی ئەو ڕێگا تاریکەی کە دەکەوێتە "وەهمی لێکچوون". 

بەشی یەکەم: سروشتی لێکچوون

​بۆ ئەوەی لەم نهێنییە تێبگەین، دەبێت سەرەتا لە سروشتی "لێکچوون" خۆی بکۆڵینەوە، چونکە لێکچوون لە بنەڕەتدا پەیوەندییەکی دوو سەرەیە و شمشێرێکی دوو دەمە، لە لایەکەوە لێکچوون تاکە ڕێگایە بۆ ناسینی خودا و حەقیقەت، چونکە گەردوون هەمووی بریتییە لە "ئاوێنە" و "مەزهەر" (Theophany) کە ناو و سیفەتەکانی خودا نیشان دەدات، و ئەگەر ئەم لێکچوونە نەبوایە واتە ئەگەر مرۆڤ خاوەنی "زانیاری" نەبوایە کە وێنەیەک بێت لە عەلیمـی خودا، یان خاوەنی دەسەڵات نەبوایە کە سێبەرێک بێت لە قەدیریی خودا  ئەوا هەرگیز نەماندەتوانی لە حەقیقەتی ڕەها تێبگەین، کەواتە لێکچوون لە بنەڕەتدا "ڕەمز" (Symbol)ـە، و ڕەمزیش بریتییە لە پردێک کە لە "خوارەوە" دەست پێ دەکات و بەرەو "سەرەوە" دەڕوات، سمێڵی هەمزە ئاغا لەم سیاقەدا پیرۆزە، چونکە ڕەمزە بۆ "پیاوەتی"، "پارێزگاری"، و "هێزی ڕێکخەر"، و کاتێک خەڵک سەیری ئەو سمێڵەیان دەکرد، زەینیان نەدەوەستا لەسەر ڕەنگی مووەکە، بەڵکو ڕاستەوخۆ دەگوێزرانەوە بۆ ئەو مانایانەی کە لە پشت مووەکەوەن، واتە سمێڵەکە "پەنجەرە" بوو نەک "دیوار"، و ئەمە حاڵەتی مرۆڤی نەریتی و ساغڵەمە کە لە هەموو دیاردەیەکی سروشتی و مرۆییدا "ئیمزا"ی خودا دەبینێت.

​بەڵام کارەساتەکە (کە ناوی دەنێین کارەساتی مۆدێرنیتە) لەو ساتەوە دەست پێ دەکات کە شەیتان یان "نەفسی ئەممارە" هەڵدەستێت بە بڕینی ئەو پەتەی کە وێنەکەی بەستووەتەوە بە "خاوەن وێنەکە"وە، لێرەدا لێکچوون لە "ڕەمز"ـەوە دەگۆڕێت بۆ "بت" و لە پەنجەرەوە دەگۆڕێت بۆ دیوار، کاتێک پەیوەندییەکە دەپچڕێت، سمێڵە سوورەکە چیتر ئاماژە نییە بۆ هەمزە ئاغا، بەڵکو دەبێتە شتێکی سەربەخۆ، دەبێتە "فێتیش" (Fetish) کە خۆی لە خۆیدا دەپەرسترێت، و مۆدێرنیتە بریتییە لەو پرۆسە پیشەسازییە گەورەیەی کە هەڵدەستێت بە بەرهەمهێنانی ملیۆنان "سمێڵی سوور" بەبێ بوونی یەک "هەمزە ئاغا"، ئەمڕۆ ئێمە دەبینین کە "زانیاری" (Information) پڕی دونیا بووە و هەموو کەسێک دەستی دەگات بە کتێبخانەکانی دونیا، ئەمە لە ڕواڵەتدا زۆر لە "مەعریفە" و "حیکمەت" دەچێت (لێکچوون)، بەڵام لەبەر ئەوەی پچڕاوە لە سەرچاوەی نور و تەزکیەی دەروون، ئەم زانیارییە نابێتە هۆی ڕۆشنبوونەوەی دڵ، بەڵکو دەبێتە هۆی تاریکبوونی، دەبێتە هۆی دروستبوونی وەهمی "من دەزانم"، لەکاتێکدا زانای ڕاستەقینە کاتێک دەزانێت، دەڵێت "من نازانم" و لەبەردەم عەزەمەتی حەقدا دەتوێتەوە. 

کەواتە مۆدێرنیتە هونەری دروستکردنی "تەرمی حەقیقەتەکانە"، توێکڵەکەی دەهێڵێتەوە، بۆیەی دەکات، ئارایشی بۆ دەکات، تا ڕادەیەک کە لە ئەسڵەکە جوانتر دەردەکەوێت، بەڵام کاتێک دەستت بەردەکەوێت ساردیی مەرگی لێ دەچۆڕێت. ​ئەم دیاردەیە دەمانباتە ناو قوڵایی تیۆری "لاساییکردنەوەی شەیتانی" (The Satanic Parody/Simia Dei)، لە تیۆلۆجیای دێریندا هەمیشە وتراوە کە "شەیتان مەیموونەکەی خودایە"، مەیموون چی دەکات؟ مەیموون کاتێک دەبینێت مرۆڤێک دەنووسێت، قەڵەمەکە دەگرێت و هەمان جوڵە دەکات، بەڵام ئایا دەنووسێت؟ نەخێر، تەنها هێڵ دەکێشێت، کاتێک دەبینێت مرۆڤێک نوێژ دەکات، هەڵدەستێت و دادەنیشێت، بەڵام ئایا عیبادەت دەکات؟ نەخێر، تەنها وەرزش دەکات؛ مۆدێرنیتەش بە هەمان شێوە "مەیموونێکی زیرەکە" کە تەکنەلۆژیای خستووەتە خزمەت ئەم لاساییکردنەوەیە، خودا "خالیقە" و شت لە نەبوونەوە دروست دەکات، مۆدێرنیتەش دێت و بانگەشەی "داهێنان" دەکات و پیشەسازی دروست دەکات، بەڵام جیاوازییەکە لەوەدایە کە دروستکراوەکانی خودا "زیندوون" و ڕوویان لەو کردووە، بەڵام دروستکراوەکانی مۆدێرنیتە "مردوون" و ڕوویان لە زیادکردنی قازانج و هەڵئاوسانی نەفسە. ئەم "سمێڵە سوورە تەکنەلۆژییە" وای لە مرۆڤ کردووە کە باوەڕ بەو وەهمە بکات کە ئەویش ئاغایە، ئەویش "خودایەکی بچووکە" لەسەر زەوی، چونکە دەتوانێت بە یەک کلیک وێنەیەک بنێرێت بۆ ئەوەری دونیا (وەک سیفەتی ئامادەیی لە هەموو شوێنێک)، یان دەتوانێت هەموو زانیارییەک ببینێت (وەک سیفەتی بەسیر)، بەڵام ئەمە هەمزە ئاغا نییە. 

نمونەی ئەمە تەنها منداڵێکە یاری بە دەمانچەی باوکە ڕاستەقینەکە دەکات و وادەزانێت بووە بە جەنگاوەر، و مەترسییەکە لەوەدایە کە ئەم دەمانچەیە لە دەستی منداڵدا دەتوانێت ماڵەکە وێران بکات.

​یەکێک لە دەرکەوتە هەرە ترسناکەکانی ئەم "لێکچوونە پێچەوانەیە" (Inverse Analogy) لە چەمکی ئازادیدا دەردەکەوێت، لە فەلسەفەی نەریتی و لای هەمزە ئاغا ڕاستەقینەکان (واتە پیاوانی حەق)، "ئازادی" بریتی بوو لە توانای مرۆڤ بۆ ئەوەی بڵێت "نەخێر" بۆ ئارەزووە نزمەکانی خۆی، ئازادی بریتی بوو لەوەی کە مرۆڤ دەستبەسەری غەریزەکانی نەبێت، بەڵکو "ئاغا" و سەرداری جەستەی خۆی بێت، واتە ئازادییەک بوو بۆ "بەرزبوونەوە"؛ بەڵام لە جیهانی سمێڵ سوورە ساختەکاندا، "ئازادی" بریتییە لە توانای مرۆڤ بۆ ئەوەی بڵێت "بەڵێ" بۆ هەموو ئارەزوویەک، بریتییە لە لابردنی هەموو بەربەستێک لە بەردەم نەفسدا، لێرەدا وشەکە هەمان وشەیە: "ئازادی"، بەڵام ئاراستەکەی ١٨٠ پلە پێچەوانە بووەتەوە، یەکەمیان بەرەو ئاسمان دەفڕێت، دووەمیان بەرەو زێراب دادەگەڕێت، بەڵام لەبەر ئەوەی هەردووکیان بریتیین لە "شکاندنی زنجیر" (یەکێکیان زنجیری نەفس دەشکێنێت، ئەوی تریان زنجیری شەریعەت و ئەخلاق دەشکێنێت)، خەڵکی کەمبین وادەزانن هەردووکیان یەکن، و ئەمەیە خودی "تەڵەی لێکچوون"، شەیتان دێت و دەڵێت: "تۆ دەبێت ئازاد بیت"، و تۆ وادەزانیت بانگت دەکات بۆ ئازادیی ڕۆحی، لەکاتێکدا بانگت دەکات بۆ کۆیلایەتیی ماددی.

​هەروەها، ئەم شێواندنە دەگاتە لووتکەی خۆی لە چەمکی "یەکێتی" و "جیهانگیری"دا، عیرفانی ئەکبەری و فەلسەفەی نەریتی هەمیشە بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە "بوون یەکە" و مرۆڤایەتی لە بنەڕەتدا یەک خێزانن و جیاوازییەکان تەنها ڕووکەشن، ئەمە حەقیقەتی "هەمزە ئاغا"یە کە هەموو خێڵەکەی لەژێر باڵی خۆیدا کۆدەکاتەوە بە دادپەروەری. مۆدێرنیتە دێت و ئەم "یەکێتییە پیرۆزە" دەدزێت و دەیکاتە "جیهانگیری" (Globalization) و "سیستەمی جیهانیی نوێ"، لەم سیستەمە نوێیەدا هەموو سنوورەکان لادەبرێن، هەموو کەلتوورەکان تێکەڵ دەکرێن، و هەموو مرۆڤەکان دەبنە یەک، بەڵام ئایا ئەمە یەکێتیی ڕۆحەکانە لە نوری خودادا؟ نەخێر، ئەمە یەکێتیی "بەکاربەرانە" (Consumers) لە بازاڕی سەرمایەداریدا، ئەمە یەکێتیی مێگەلێکە کە هەموویان یەک جۆر خواردن دەخۆن، یەک جۆر جل دەپۆشن، و یەک جۆر بیر دەکەنەوە، ئەمە "وەحدەتی وجوود" نییە، بەڵکو "وەحدەتی مەعیدە" (Unity of the Stomach)ـە، لێرەدا دەبینین کە چۆن دەجال—کە گەورەترین ساختەچییە—هەوڵ دەدات "بەهەشت" لەسەر زەوی دروست بکات، بەهەشتێک کە تێیدا جیاوازی نییە، ناکۆکی نییە، هەمووان یەکسانن، بەڵام یەکسانییەکەیان وەک یەکسانیی دەنکە لمەکانی بیابانە: مردوو و بێ ڕۆح و بێ مانای تایبەت، لەکاتێکدا یەکسانییەکەی هەمزە ئاغا وەک یەکسانیی ئەندامەکانی جەستەیە: جیاوازن لە فۆڕمدا بەڵام یەکن لە ژیاندا.

​ئەو کەسەی کە ئەمڕۆ بە دوای حەقیقەتدا دەگەڕێت، دەبێت فێری هونەری "خوێندنەوەی پێچەوانە" بێت، دەبێت تێبگات کە لەم سەردەمی تاریکییەدا (Kali Yuga)، زۆرجار ڕاستییەکان لەناو پێچەوانەکانیاندا شاردراونەتەوە، کاتێک دەبیستیت باسی "مافی مرۆڤ" دەکرێت، دەبێت بپرسیت: "کام مرۆڤ؟"، ئایا مەبەستیان ئەو مرۆڤەیە کە جێنشینی خودایە (خليفة)، یان ئەو مرۆڤەیە کە ئاژەڵێکی پێشکەوتووە؟ ئەگەر مەبەست دووەمیان بێت، ئەوا "مافی مرۆڤ" بریتییە لە "مافی ئاژەڵ" بۆ تێرکردنی ئارەزووەکانی، و ئەمەش سووکایەتییە بە مرۆڤ نەک ڕێز لێنان، سمێڵە سوورەکەی "مافی مرۆڤ" زۆر جوان و سەرنجڕاکێشە، بەڵام لە ژێریدا دەمێک هەیە کە دەیەوێت ڕۆحی مرۆڤ بگەزێت و بیکاتە کۆیلەی سیستمە ئابوورییەکان. 

کەواتە ئێمە لەبەردەم جیهانێکداین کە هەموو شتێک تێیدا "بێ جێ" بووە (Displaced)، ناوەکان لە شوێنی خۆیانن بەڵام مانا نین، پەیکەرەکان لە جێی خۆیانن بەڵام ڕۆحەکان ڕۆیشتوون.

​بۆیە، گەڕانەوە بۆ ئەو داناییە کوردییە دەبێتە پێویستییەکی ژیانی، "هەموو سمێڵ سوورێک هەمزە ئاغا نییە" واتە: ئەی مرۆڤ، متمانە بە چاوەکانت مەکە، چونکە چاو تەنها ڕەنگ دەبینێت، تەنها "عەرەز" دەبینێت، متمانە بە عەقڵی ڕووکەش مەکە چونکە عەقڵ تەنها لۆژیکی ژمارەکان دەزانێت، بەڵکو متمانە بە "بەسیرەت" و "نوری دڵ" بکە، چونکە تەنها دڵە کە دەتوانێت لە پشت سمێڵە سوورەکانەوە بۆنی "خوێن" و "ڕەچەڵەک" بکات، تەنها دڵە کە دەتوانێت جیاوازی بکات لە نێوان ئەو دەستەی کە بۆ یارمەتیدان درێژ دەکرێت و ئەو دەستەی کە بۆ دزین درێژ دەکرێت هەرچەندە جوڵەی هەردووکیان وەک یەکە؛ لەم زەمانەدا، زۆرترین "پێغەمبەری ساختە" و "ڕزگارکەری ساختە" دەردەکەون کە هەموویان سمێڵیان سوورە و قسەی باق و برقیان پێیە، باسی زانست و پێشکەوتن و داهاتوو دەکەن، بەڵام ئەگەر تۆ هەمزە ئاغای ڕاستەقینە نەناسیت (کە بریتییە لە حەقیقەتی نەگۆڕ و نەزمی پیرۆز) ئەوا بە دڵنیاییەوە دەبیتە نێچیری یەکێک لەم ساختەچییانە.

 جیهانی مۆدێرن جیهانی "تەزویر"ـە، و تەزویر. تەنها کاتێک سەرکەوتوو دەبێت کە زۆرترین لێکچوونی هەبێت لەگەڵ ئەسڵەکەدا، باشترین پارەی ساختە ئەو پارەیەیە کە پسپۆڕەکانیش بە زەحمەت دەیناسنەوە، بۆیە مەترسیی مۆدێرنیتە لە ناشرینیدا نییە، بەڵکو لە "جوانيیە ساختەکەیدایە"، لەوەدایە کە توانیویەتی وێنەیەکی ئەوەندە ورد و ڕێک لە "بەهەشت" دروست بکات کە خەڵکی وا لێ کردووە بیری بەهەشتی ڕاستەقینە نەماوێت، ئەوان سمێڵێکی سووریان دروست کردووە کە هەرگیز سپی نابێت و پیر نابێت (تەکنەلۆژیا و نەشتەرگەری جوانکاری)، بەڵام ئەم سمێڵە لەسەر دەموچاوێکی مردوو دانراوە؛ ئەرکی ئێمە، وەک شوێنکەوتوانی حیکمەت، ئەوە نییە کە سمێڵەکە ببڕین، بەڵکو ئەوەیە کە هاوار بکەین و بڵێین: "ئەم پیاوە مردووە! فێڵی ڕەنگەکان مەخۆن!"، و ئەم هاوارە سەرەتای ڕزگاربوونە لە سیحری فیرعەونەکانی سەردەم.

​ئەمە سەرەتای دابەزینە بۆ ناو ئەشکەوتەکە، لە بەشەکانی داهاتوودا دەبێت وردتر بین و پەنجە بخەینە سەر برینە دیاریکراوەکانی وەک زانست، سیاسەت، و هونەر، تا بیسەلمێنین کە چۆن هەموویان بوونەتە قوربانیی ئەم "تەڵەی لێکچوونە".

بەشی دووەم: لێکچوون وەکو بەڵگەی جیاوازی

​لە کاتێکدا کە عەقڵی مۆدێرن بە سەرخۆشییەکی بێ وێنەوە خەریکی ئاهەنگگێڕانە بۆ دۆزینەوەی "لێکچوونەکان" و "هاوکێشە گشتگیرەکان"، ئێمە لێرەدا دەبێت وەک پاسەوانانی مەعریفەی پیرۆز بوەستین و پەردە لەسەر یەکێک لە نهێنییە هەرە ئاڵۆزەکانی بوون لابدەین، ئەویش بریتییە لە "پارادۆکسی لێکچوون"، چونکە ئەو گریمانە باوەی کە دەڵێت "لێکچوون مانای نزیکبوونەوەیە" یان "لێکچوون مانای یەکبوونە"، لە ڕاستیدا یەکێکە لە گەورەترین هەڵە سۆفیستی و لۆژیکییەکان کە مرۆڤی تووشی کوێریی ئۆنتۆلۆجی کردووە؛ بۆیە دەبێت بنەمایەک دابڕێژین کە وەک یاسایەکی حەتمی کار دەکات:

 "هیچ لێکچوونێک بەبێ جیاوازی بوونی نییە، و خودی بوونی لێکچوون گەورەترین بەڵگەیە لەسەر بوونی جیاوازییەکی ڕیشەیی". 

ئەم ڕستەیە تەنها یارییەکی وشەسازی نییە، بەڵکو بناغەی تێگەیشتنە لە هەموو ئەو ساختەکارییانەی کە لەژێر ناوی "پێشکەوتن" و "یەکسانی"دا دەفرۆشرێنەوە، چونکە کاتێک تۆ دەڵێیت "ئەم شتە لەو شتە دەچێت"، تۆ بە ناچار و بە شێوەیەکی پێشوەختە دانیت بەوەدا ناوە کە "ئەم شتە ئەو شتە نییە"، چونکە ئەگەر جیاوازییەکە بە تەواوی لاببەیت و هەموو سیفەت و ڕەهەندەکان یەکسان بکەیتەوە، ئیتر شتەکە "لێکچوو" نابێت، بەڵکو دەبێتە "هەمان شت" (Identical)، و لەو ساتەدا لێکچوون دەمرێت و "یەکێتی" (Identity) لەدایک دەبێت.

​بۆ ئەوەی لەم قوڵاییە تێبگەین، دەبێت سەرنج بدەینە یاسای "نەگونجانی دوو شتی تەواو یەکسان" لە میتافیزیکدا، ئەگەر دوو دەنکە بەفر بهێنین کە لە هەموو شتێکدا (قەبارە، کێش، شێوە، پێکهاتەی ئەتۆمی) وەک یەک بن، هێشتا جیاوازییەک لە نێوانیاندا هەیە کە بوونی دوو دەنکە بەفر دەپارێزێت، ئەویش شوێن و کاتە، ئەگەر ئێمە بتوانین شوێن و کاتەکەشیان یەکسان بکەینەوە، ئەوا ئیتر دوو دەنکە بەفرمان نابێت، بەڵکو دەبینە خاوەنی یەک دەنکە بەفر. 

کەواتە "لێکچوون" بریتییە لە پردێک کە لەسەر دۆڵێکی "جیاوازی" دروست کراوە، و هەرچەندە لێکچوونەکە زیاتر بێت، مەترسییەکە گەورەترە، چونکە زەینی مرۆڤ مەیلی ئەوەی هەیە کە لە کاتی بینینی لێکچوونی زۆردا، چاوپۆشی لەو جیاوازییە بچووکە بکات کە لە بنەڕەتدا هەموو شتێکە. شەیتان (کە مامۆستای ئەم هونەرەیە) هەرگیز نایەت شتێک دروست بکات کە ١٠٠٪ پێچەوانەی حەق بێت، چونکە ئەوکاتە هەمووان دەیناسنەوە و ڕەتی دەکەنەوە، بەڵکو ئەو دێت شتێک دروست دەکات کە ٩٩٪ لە حەق دەچێت، و تەنها لە ١٪دا جیاوازە، بەڵام ئەو ١٪ـە بریتییە لە "ئاڕاستەی قیبلەکە"، یان بریتییە لە "سەرچاوەی شەرعییەتەکە"، و لابردنی ئەم جیاوازییە بچووکە (کە ئێمە پێی دەڵێین جیاوازیی جەوهەری) دەبێتە هۆی ئەوەی کە ژەهر لەناو هەنگوینی لێکچووندا بە خەڵک بدرێت.

​ئەم "شاردنەوەی جیاوازییە" لە سەردەمی مۆدێرندا گەیشتووەتە ئاستێکی پیشەسازی، با سەرنج بدەینە نموونەی "دڵ"؛ لە زانستی پزیشکیی مۆدێرندا، دڵ وەکو "پەمپێک" سەیر دەکرێت کە خوێن دەجوڵێنێت، کاتێک ئەندازیارێک پەمپێکی میکانیکی دروست دەکات کە هەمان فشاری خوێن و هەمان لێدان دروست دەکات، زانست دەڵێت:

 "ئەمە وەک دڵ وایە" (لێکچوون)، و وردە وردە ئەم لێکچوونە دەبێتە هۆی ئەوەی بڵێن "ئەمە دڵە". لێرەدا جیاوازییە ئۆنتۆلۆجییەکە لابراوە، کە ئەویش ئەوەیە: دڵی سروشتی بەشێکە لە جەستەیەکی زیندوو کە پەیوەستە بە ڕۆح و هەست و سۆزەوە (وەک لە نەریتدا دەوترێت دڵ شوێنی ئیمانە)، بەڵام پەمپە میکانیکییەکە تەنها پارچە ئاسنێکە کە لاسایی جوڵەیەک دەکاتەوە، کاتێک ئێمە تەنها سەرنج دەخەینە سەر "فەنکشن" یان "کردار"، ئێمە دەکەوینە تەڵەی لێکچوونەوە و "ماهیەت" (Quiddity) لەبیر دەکەین. 

مۆدێرنیتە جیهانی چەندێتییەکانە و هەموو شتێک بە ژمارە دەپێوێت، و مادام دوو شت لە ژمارەدا لێک دەچن (هەمان بەرهەم، هەمان خێرایی)، ئیتر حوکم دەدات کە ئەوانە یەکن، ئەمەش کوشتنی ڕۆحە بە چەکی ماتماتیک.

​هەروەها، ئەم یاسایە ڕاستەوخۆ دەمانباتەوە بۆ پەیوەندی نێوان "خودا" و "گەردوون"، لە عیرفاندا دەوترێت گەردوون "لێکچوو"ـە لەگەڵ خودا لە ڕووی سیفەتەکانەوە (خودا هەبووە و ئێمەش هەین، خودا دەزانێت و ئێمەش دەزانین)، بەڵام ئەم لێکچوونە تەنها بۆ ئەوەیە کە ئێمە بتوانین تێبگەین، نەک بۆ ئەوەی ببینە هاوبەشی خودا، چونکە جیاوازییەکە لێرەدا جیاوازییەکی بێکۆتایە: بوونی خودا "واجب"ـە (Necessary) و بوونی ئێمە "مومکین"ـە (Contingent)، خودا سەرچاوەیە و ئێمە وێنەدانەوەین؛ کارەساتی فیرعەونەکان (چ فیرعەونی میسر بێت چ فیرعەونی تەکنەلۆژیای ئەمڕۆ) لەوێوە سەرچاوە دەگرێت کە سەیری ئەم لێکچوونە دەکەن و "جیاوازییە پلەبەندییەکە" (Hierarchical Difference) ڕەت دەکەنەوە، مرۆڤی مۆدێرن دەڵێت:

 "مادام من دەتوانم ژیان دروست بکەم (لێکچوون بە خالقیەت)، مادام من دەتوانم هەموو شتێک ببینم، کەواتە من خودام". 

لێرەدا لێکچوون نەبووە هۆی ناسینی خودا، بەڵکو بووە هۆی "شوێنگرتنەوەی خودا". چونکە ئەو جیاوازییە وردەی کە دەڵێت "تۆ وێنەیت نەک خاوەن وێنە"، بە ئەنقەست سڕدراوەتەوە.

​بۆیە، دەبێت تێبگەین کە ناسینی جیاوازییەکان (The Knowledge of Differentiation) پلەیەکی باڵاترە لە دۆزینەوەی لێکچوونەکان، منداڵێکیش دەتوانێت ببینێت کە پڕۆفیسۆرێک و نەزانێک هەردووکیان سەر و دوو دەستیان هەیە (لێکچوون)، بەڵام تەنها کەسی ژیر دەتوانێت جیاوازیی نێوان "عەقڵی پڕ" و "عەقڵی بەتاڵ" ببینێت کە لەژێر ئەو کەللەسەرە لێکچووانەدا شاردراوەتەوە. 

لە جیهانی ئەمڕۆدا، هەموو ئایدۆلۆژیاکان هەوڵ دەدەن خۆیان وەک "ڕزگارکەر" نیشان بدەن (لێکچوون لەگەڵ مەسیح یان مەهدی)، هەموویان باسی دادپەروەری و خۆشگوزەرانی دەکەن، بەڵام حەکیمی نەریتی ئەو کەسەیە کە پرسیار دەکات: "ئەم دادپەروەرییە لە کوێوە دێت؟ ئایا لە یاسای زەوییەوە دێت کە دەگۆڕێت، یان لە یاسای ئاسمانەوە کە نەگۆڕە؟"، هەرچەندە لە ڕواڵەتدا (لێکچوون) ئەنجامەکە یەک بێت (بۆ نموونە هەردووکیان سکی خەڵک تێر دەکەن) بەڵام جیاوازییەکە لە غایەتدایە: یەکێکیان سکت تێر دەکات بۆ ئەوەی خزمەتی خودا بکەیت، ئەوی تریان سکت تێر دەکات بۆ ئەوەی بتکاتە بەکاربەرێکی گوێڕایەڵ. 

کەواتە لابردنی جیاوازی لەناو لێکچووندا، بریتییە لە پرۆسەی سڕینەوەی "مانا" و هێشتنەوەی "ماددە"، وەک ئەوەی جیاوازی نێوان "شەراب" و "خوێنی شەهید" لاببەیت تەنها لەبەر ئەوەی هەردووکیان شلەی سوورن، ئەمەش لووتکەی کوێرییە.

​لە کۆتاییدا، ئەم باسە دەمانباتە سەر ئەو ڕاستییە تاڵەی کە "تەواو لێکچوو، لێکچوو نین یەکێکن"، کاتێک مۆدێرنیتە هەوڵ دەدات جیاوازی نێوان "نێر و مێ"، "شەو و ڕۆژ"، "حەق و بەتاڵ" لاببێت و هەموویان لەژێر ناوی "یەکسانی" یان "ڕێژەیی" (Relativism) تێکەڵ بکات، ئەوە خەریکی دروستکردنی جیهانێک نییە کە پڕ بێت لە لێکچوون و ئاشتی، بەڵکو خەریکی دروستکردنی "هیچ"ـە، خەریکی دروستکردنی "شۆربایەکی گەردوونی"ـیە (Cosmic Soup) کە تێیدا هیچ شتێک تامی خۆی نەماوە چونکە هیچ "جیاوازییەک" نەماوە کە ناسنامەی شتەکان دیاری بکات؛ ناسنامەی هەر شتێک لە "جیاوازییەکەیدایە" نەک لە لێکچوونەکەی، تۆ بەوە تۆیت کە جیاوازیت لە خەڵکی تر، نەک بەوەی کە لێیان دەچیت، بۆیە پاراستنی جیاوازییەکان—پاراستنی جیاوازیی نێوان خالق و مەخلووق، نێوان پیرۆز و پیس، نێوان ڕەسەن و ساختە—تەنها ئەرکێکی فیکری نییە، بەڵکو ئەرکێکی "بوونی" (Existential)ـە بۆ ڕێگریکردن لەوەی گەردوون ببێتە تەنێکەی خۆڵەمێشیی بێ مانای یەکسان.

  

بەشی سێیەم: کارەساتی مەنتیقی دەربارەی لێکچوون

ئەگەر لە بەشی پێشوودا باسی ئەوەمان کرد کە چۆن لێکچوون دەبێتە پەردەیەک بۆ شاردنەوەی جیاوازییەکان، ئەوا لێرەدا دەبێت بچینە ناو ژووری کۆنترۆڵی مێشک و دەست لەسەر ئەو "موسیبەتە لۆجیکییە" دابنێین کە وای کردووە عەقڵی مرۆڤ تووشی جۆرێک لە کورتبینیی مەعریفی بێت. 

لە مێژووی فەلسەفە و زانستی کەلامدا، هەمیشە جیاکارییەکی ڕیشەیی هەبووە لە نێوان "کوللیات" (Universals) و "جوزئیات"، و تەندروستیی عەقڵ بەوە پێوراوە کە تا چەند دەتوانێت حوکم لەسەر شتەکان بدات بەپێی "کوللیات" و ماهییەتی گشتییان، نەک بەپێی "جوزئیات" و وردەکارییە لاوەکییەکان، بەڵام نەخۆشیی کوشندەی سەردەم، یان ئەوەی پێی دەڵێین "پەتای مۆدێرنیتە"، بریتییە لە هەڵگەڕانەوەی ئەم هەرەمە عەقڵییە:

 مرۆڤی ئەمڕۆ وادەزانێت کە لێکچوونی نێوان دوو شت لەسەر بنەمای "کوللیات" دروست بووە، لەکاتێکدا لە واقیعدا ئەو لێکچوونە تەنها لەسەر بنەمای جوزئیاتێکی بچووک و بێ بایەخ وەستاوە، و ئەم تێکەڵکردنە وای کردووە کە یاساکانی مەنتێق تێکبشکێن و دەرگای سەفسەتە (Sophistry) بەسەر جیهاندا بکرێتەوە.

​بۆ ئەوەی لە قوڵایی ئەم کارەساتە تێبگەین، دەبێت سەرنج بدەینە ئەو هەڵە مەنتێقییە باوەی کە زۆرینەی خەڵکی "سادە" و تەنانەت "ئەکادیمییەکان"یش تێی دەکەون، ئەویش بریتییە لە هەڵە تێگەیشتن لە یاسای "هەڵگەڕانەوەی بەڵگەکان" (Conversion of Propositions)؛ لە زانستی مەنتێقدا، کاتێک دەڵێین "محەمەد (ﷺ) پێغەمبەرە"، ئەمە ڕستەیەکی "موجیبەی جوزئییە" (Particular Affirmative) یان دیاریکردنی حەقیقەتێکە لە شەخسێکدا، بەڵام عەقڵی نەخۆش و پێنەگەیشتوو بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی و هەڵە ئەم ڕستەیە هەڵدەگەڕێنێتەوە بۆ "موجیبەی کوللیە" (Universal Affirmative) و وادەزانێت کە هاوکێشەکە بەو مانایە دێت: "هەموو پێغەمبەرێک محەمەدە" یان ترسناکتر لەوە: "هەموو کەسێک کە سیفەتێکی محەمەدی تێدایە، پێغەمبەرە"؛ ئەم هەڵەیە (کە ڕەنگە لەم نموونەیەدا زەق دیار بێت) لە دیاردەکانی تردا بە شێوەیەکی شاراوە کار دەکات: 

کاتێک خەڵک دەبینن کە "زانست" (Science) دەتوانێت دەردێک چارەسەر بکات (کە ئەمە مەفهومێکی جوزئیی مرۆڤە بۆ خودا وەک "الشافي")، عەقڵیان یەکسەر باز دەدات بۆ ئەو ئەنجامە ترسناکەی کە دەڵێت: "کەواتە زانست خودایە"، لێرەدا لێکچوونەکە تەنها لە جوزئییەتێکدا بوو (کە توانای چارەسەرە)، بەڵام ئەوان کردیانە لێکچوونی "کوللی" (کە واسیفەتی ئولوهیەتە)، و ئەم بازدانە نایاساییە لە بەشەوە بۆ گشت، ڕیشەی هەموو بتپەرستییەکی مۆدێرنە.

​ئەم "موسیبەتە لۆجیکییە" دەمانباتەوە سەر پەندە قووڵەکەی "سمێڵ سوور و هەمزە ئاغا"؛ لە ڕووی مەنتێقییەوە، "سووربوونی سمێڵ" بریتییە لە "جوزئی" (Particular) یان "عەرەز"، واتە سیفەتێکە کە دەکرێت هەبێت و دەکرێت نەبێت بێ ئەوەی ماهییەتی پیاوەتییەکە بگۆڕێت، بەڵام "هەمزە ئاغا بوون" (واتە خاوەندارێتی و سەرکردایەتی) بریتییە لە "کوللی" (Universal) یان "جەوهەر" (Substance). کاتێک مرۆڤ تووشی ئەو کوێرییە دەبێت، دێت "جوزئییەکە" (سمێڵ) دەکاتە پێوەر بۆ "کوللییەکە" (ئاغایەتی)، و وادەزانێت کە هەموو ئەوانەی لەم وردەکارییە بچووکەدا هاوبەشن، دەبێت لە جەوهەرە گەورەکەشدا هاوبەش بن. 

ئەمە وەک ئەوە وایە بڵێین: "سوکراتی فەیلەسوف دەمی هەبووە و نانی خواردووە، و ئەم کەرەش دەمی هەیە و نان دەخوات، کەواتە ئەم کەرە فەیلەسوفە!". 

ڕەنگە ئەم نموونەیە پێکەنیناوی دیار بێت، بەڵام ئایا جیهانی سیاسەت و فیکری ئەمڕۆ پڕ نییە لەم جۆرە حوکمانە؟ کاتێک دەڵێن "ئیسلام یاسای هەیە، و فاشیزمیش یاسای هەیە، کەواتە ئیسلام فاشیزمە"، ئایا ئەمە هەمان لۆژیکی کەر و سوکراتەکە نییە؟ ئەوان لێکچوونیان لە "جوزئییەتێکدا" (بوونی یاسا) بینیوە، و بەو هۆیەوە حوکمی "کوللی"یان داوە کە ماهییەتی هەردووکیان یەکە، بێئاگا لەوەی کە هەموو سیستەمێک یاسای هەیە، بەڵام جیاوازییەکە لە "سەرچاوەی یاساکە" و ئامانجی یاساکەدایە.

​ئەم باڵادەستییەی "جوزئیات" بەسەر "کوللیات"دا دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی فەلسەفەی "نۆمینالیزم" (Nominalism)ـە کە باوەڕی وایە "کوللیات" بوونیان نییە و تەنها ناون، و تەنها "جوزئیات" و تاکەکان بوونیان هەیە؛ کاتێک عەقڵ باوەڕی بە بوونی حەقیقەتی گشتگیر نەما، ناچارە پەنا بۆ "کۆکردنەوەی داتا" ببات، و وادەزانێت ئەگەر ملیۆنێک لێکچوونی وردەکاری (جوزئی) کۆبکاتەوە، دەتوانێت حەقیقەت دروست بکات،  بەڵام:

 "کۆکردنەوەی سفرەکان هەرگیز نابێتە یەک"

تەکنەلۆژیا و ژیری دەستکرد (AI) باشترین نموونەی ئەم موسیبەتەن، ژیری دەستکرد ملیارەها "جوزئیات" (وشە، ڕستە، وێنە) کۆدەکاتەوە و لێکیان دەدات، و بەرهەمێک دروست دەکات کە لە "شاکارێکی ئەدەبی" دەچێت، خەڵکی سادە دەڵێن: "سەیری بکە، ئەمە لە مرۆڤ دەچێت، کەواتە هۆشمەندی هەیە" بەڵام حەکیمی خاوەن مەنتیق دەڵێت: 

"نەخێر، ئەمە تەنها کەڵەکەبوونی جوزئیاتە، و لێکچوون لە ڕووکەشدا (Output) مانای لێکچوون نییە لە جەوهەردا (Source)، چونکە ئەم ئامێرە خاوەنی (ڕۆح) نییە کە ئەو کوللیەتەیە مانای بەخشیوە بە وشەکان"

 لێرەدا دەبینین کە چۆن لێکچوونی جوزئی (توانای نوسین) بووەتە هۆی دروستبوونی وەهمێکی کوللی (بوونی هۆشمەندی)، و ئەمە مەترسیدارترین جۆری "خەڵەتاندنی ئۆنتۆلۆجی"یە.

​بۆیە "لێکچوون لە فەرع"  هەرگیز بەڵگە نییە بۆ "لێکچوون لە ئەسڵ"، و گەورەترین هەڵەی شارستانیەتی ڕۆژئاوا ئەوەیە کە شارستانیەتی "فەرعەکانە"؛ ئەوان فەرعی "ئازادی"یان لە ئەسڵی "بەندایەتی بۆ خودا" دابڕیوە و کردوویانەتە بتێک، فەرعی "زانست"یان لە ئەسڵی "مەعریفە" دابڕیوە و کردوویانەتە ئایینێک، و ئێستا خەریکی پێوانەکردنی دونیا و قیامەتن بە پێوەری ئەم فەرعە بچووکانە. 

کاتێک کەسێک دێت و دەڵێت "منیش وەک پێغەمبەر باسی دادپەروەری دەکەم"، ئێمە پێی دەڵێین: "ڕاستە، لەم جوزئییەتەدا لێک دەچن (هەردووکتان دەڵێن دادپەروەری)، بەڵام ئەم لێکچوونە هیچ نییە جگە لە (اشتراک اللفظي) یان هاوبەشی لە وشەدا، چونکە دادپەروەرییەکەی تۆ بریتییە لە دابەشکردنی پارە (ماددە)، بەڵام دادپەروەرییەکەی ئەو بریتییە لە گەڕاندنەوەی هەموو شتێک بۆ لای خودا (حەق)". 

کەواتە لێکچوونی وشەکان و دروشمەکان تەنها "تەڵەیەکە" بۆ ڕاوکردنی ئەو عەقڵانەی کە توانای بینینی "کوللیات"یان لەدەست داوە.

​لێرەوە دەگەینە ئەو دەرەنجامە مەنتێقییە کە "عەکسی موجیبەی جوزئی" (The converse of a particular affirmative) مەرج نییە ڕاست بێت، و باوەڕبوون بە ڕاستییەکەی نیشانەی نەخۆشیی عەقڵە؛ ئەوەی کە "هەمزە ئاغا سمێڵی سوورە" (ڕاستییەکی جوزئییە)، بەو مانایە نایەت کە "هەر سمێڵ سوورێک هەمزە ئاغایە"، و ئەوەی کە "حەق جوانە"، بەو مانایە نایەت کە "هەر شتێکی جوان حەقە" (چونکە جوانی دەکرێت هی مار بێت)؛ مۆدێرنیتە هەوڵ دەدات بە بەکارهێنانی "جوانیی تەکنەلۆژی" و "ڕێکخستنی ئیداری" و "سمێڵی سووری یاسا"، خۆی وەک "حەق" نیشان بدات، بەڵام ئێمە بە چەکی مەنتێق ئەو دەمامکە دەدڕێنین و دەڵێین: ئەم لێکچوونانە تەنها لە "عەرەز"دان، تەنها لە "ڕواڵەت"دان، و کۆکردنەوەی هەموو سمێڵە سوورەکانی دونیا ناتوانێت یەک "دڵ"ی پڕ لە ئیمان دروست بکات کە جەوهەری ئاغایەتییە؛ بۆیە گەڕانەوە بۆ لۆژیکی دروست، گەڕانەوە نییە بۆ یاری وشە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ "پاراستنی سنوورەکان" (الحدود) لە نێوان خالق و مەخلووق، و لە نێوان ئەسڵ و لاساییکردنەوەدا.

بەشی چوارەم: لێکچوون و جیاوازی لەنێوان مەزهەبەکان

دوای ئەوەی پەردەمان لەسەر ئەو هەڵە لۆژیکییە کوشندەیە هەڵدایەوە کە وا دەکات عەقڵ بەندبێت لەناو تۆڕی وردەکارییەکاندا، دەبێت ئێستا خاکەنازەکانمان هەڵگرین و بەرەو قوڵایی زەوی شۆڕببینەوە، بەرەو ئەو شوێنەی کە حەقیقەتی شتەکانی لێ دروست دەبێت، واتە بەرەو جیهانی "ئەسڵ و فەرع"، چونکە لە یاسای نەگۆڕی بووندا، حوکمی لقەکان هەمیشە تابع و ملکەچی حوکمی ڕیشەکانە، و مەحاڵە دوو درەخت کە لە دوو خاکی جیاوازدا ڕوێنرابن (یەکێکیان لە خاکی "وەحی" و ئەوی تریان لە خاکی "عەقڵی پەتی")، هەمان میوە بەرهەم بهێنن، تەنانەت ئەگەر لە ڕووکەش و شێوە و ڕەنگیشدا میوەکانیان لێک بچن. 

گەورەترین کێشەی خوێندنەوەی مۆدێرن بۆ دیاردەکان ئەوەیە کە تووشی جۆرێک لە "کورتبینیی ئاسۆیی" بووە، تەنها سەیری "ئەنجامەکان"  دەکات و پرسیار لە "سەرچاوەکان" ناکات، وا دەزانێت ئەگەر دوو سیستەم هەمان ئەنجامی ماددییان هەبوو(بۆ نموونە هەردووکیان کۆمەڵگا ڕێکبخەن) کەواتە هەمان شتن، بێئاگا لەوەی کە مانای هەر کردارێک لە نیەت و سەرچاوەکەیەوە وەردەگیرێت نەک لە جوڵە فیزیکییەکەی؛ نوێژکردن لە جوڵەدا بریتییە لە دانەواندن و چەمانەوە، وەرزشکردنیش هەمان جوڵەی تێدایە، بەڵام یەکێکیان "پەرستن"ـە چونکە ڕیشەکەی "ملکەچییە بۆ خودا"، و ئەوی تریان "جوڵەی فیزیکییە" چونکە ڕیشەکەی "بەهێزکردنی جەستەیە". 

لێرەدا دەبینین کە "ئوسوڵی جیاواز" (Different Foundations) تەفسیرێکی تەواو جیاواز دەبەخشن بە "جوزئیەتە لێکچووەکان"، و ئەوەی کە تەنها سەیری جوڵەکان دەکات، هەرگیز لە ڕۆحی پەرستن تێناگات.

​بۆ ئەوەی ئەم جیاکارییە لە ئاستێکی باڵای مەعریفیدا بەرجەستە بکەین، هیچ نموونەیەک ڕوونتر و قوڵتر نییە لەو مشتومڕە مێژوویی و کەلامییە گەورەیەی کە لە نێوان "فەیلەسوفەکان" (The Philosophers - وەک فارابی و ئیبن سینا) و "موتەکەلیمین" (The Theologians - وەک غەزالی و ئەشعەرییەکان) ڕوویدا دەربارەی ماهییەتی "پێغەمبەرایەتی". لێرەدا ئێمە لەبەردەم دوو گرووپداین کە هەردووکیان دان بە بوونی پێغەمبەردا دەنێن، هەردووکیان محەمەد (ﷺ) بە ڕێبەر دەزانن، و هەردووکیان باوەڕیان وایە کە پێغەمبەر یاسا و شەریعەت دەهێنێت (لێکچوونی ڕووکەش و جوزئی)، بەڵام کاتێک دەچینە سەر "ئوسوڵ" و ڕیشەی ئەم باوەڕە، دەبینین کە ئێمە لەبەردەم دوو جیهانبینیی تەواو دژ بەیەکداین کە تەنها لە ناوەکەدا هاوبەشن.

​لای فەیلەسوفانی وەک ئیبن سینا و فارابی، کە کاریگەریی فەلسەفەی یۆنانییان لەسەر بوو، پێغەمبەرایەتی دیاردەیەکی "سروشتی" و "زاتی" بوو، ئەوان پێیان وابوو کە پێغەمبەر مرۆڤێکە خاوەنی "هێزی خەیاڵ" و "هێزی عەقڵ"ی زۆر باڵایە، هێندە پاک و بەرزە کە دەتوانێت پەیوەندی بە "عەقڵی دەیەم" (Active Intellect)ـەوە بکات و زانیارییەکانی لێ وەربگرێت، واتە لای ئەوان پێغەمبەرایەتی جۆرێکە لە "بلیمەتی" و کەماڵی مرۆڤایەتی کە لە "خوارەوە بۆ سەرەوە" دەجۆشێت. 

بەپێی ئەم تەفسیرە، پێغەمبەر وەک "هەمزە ئاغا"یەک وایە کە بەهۆی زیرەکی و ئازایەتیی خۆیەوە بووە بە ئاغا، سمێڵە سوورەکەی نیشانەی هێزی زاتیی خۆیەتی. بەڵام لای موتەکەلیمین و ئەهلی سوننە، ئەم تەفسیرە کوفرێکی شاراوەیە، چونکە پێغەمبەرایەتی لای ئەوان دیاردەیەکی "سروشتی" نییە، بەڵکو "هەڵبژاردنی ئیلاهی"یە، پێغەمبەر کەسێک نییە کە بەهۆی زیرەکیی خۆیەوە گەیشتبێتە حەقیقەت، بەڵکو کەسێکە—تەنانەت ئەگەر نەخوێندەوار (الأمي)ـیش بێت—کە خودا "لە دەرەوەی یاساکانی سروشت" هەڵیبژاردووە و وەحیی بەسەردا باراندووە، واتە پرۆسەکە لە "سەرەوە بۆ خوارەوەیە" و شکاندنی عادەتەکانە نەک کەماڵی عادەتەکان.

​لێرەدا ترسناکیی "لێکچوون" دەردەکەوێت: ئەگەر تۆ تەنها سەیری "ئەنجام" بکەیت، دەبینیت هەردوو پێغەمبەرەکە (هی فەیلەسوف و هی موتەکەلیم) کتێبیان هەیە، یاسایان هەیە، و خەڵک ڕێنمایی دەکەن، بەڵام جیاوازییەکە لەوەدایە: پێغەمبەری فەیلەسوفەکان لە کۆتاییدا تەنها "فەیلەسوفێکی کامڵە" و قسەکانی بەرھەمی عەقڵن، بەڵام پێغەمبەری موتەکەلیمین "نێردراوی ئاسمانە" و قسەکانی "کەلامی خودان"، بۆیە پیرۆز و نەگۆڕن؛ مۆدێرنیتە و عەقڵانیەتی سەردەم، زۆر بە فێڵبازییەوە، مۆدێلە فەلسەفییەکەیان وەرگرت (چونکە لەگەڵ عەقڵی ماددی دەگونجێت) و ناوی "پێغەمبەر"یان لەسەری هێشتەوە، ئەوان دەڵێن: "بەڵێ محەمەد بلیمەت بوو، چاکسازێکی گەورە بوو، یاسادانەرێکی بێوێنە بوو"، ئەمە مەدحێکە کە ژەهری تێدایە، چونکە ئەمە داننانە بە "سمێڵە سوورەکە"دا (توانا مرۆییەکان) بەڵام نکۆڵیکردنە لە "سەرچاوەی ئاغایەتییەکە" (وەحیی ئیلاهی). 

کاتێک پێغەمبەر دەکەیتە بلیمەت، تۆ بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دەڵێیت: "هەر کەسێکی تر کە بلیمەت بێت، دەتوانێت هەمان کار بکات"، و لێرەوە دەرگایان کردەوە بۆ ئەوەی کەسانێکی وەک "مارکس" و "کانت" و "نیتچە" بخەنە تەنیشت پێغەمبەرانەوە، تەنها لەبەر ئەوەی ئەوانیش "کتێبیان نووسی" و "یاسایان دانا"، ئەمە ئەو تەفسیرە جیاوازەیە بۆ جوزئیەتەکان کە لە ئەسڵێکی جیاوازەوە سەرچاوەی گرتووە.

​

کەواتە، کاتێک دەگەڕێینەوە بۆ مەسەلەی "هەموو سمێڵ سوورێک هەمزە ئاغا نییە"، لە ڕۆشنایی ئەم نموونەیەدا تێدەگەین کە: بوونی "کتێب و یاسا و دەوڵەت" (کە سمێڵە سوورەکەن) مەرج نین بۆ سەلماندنی "حەقانیەت و پیرۆزی" (کە هەمزە ئاغایەتییەکەیە). 

ستالین و هیتلەریش خاوەنی کتێب و یاسا و دەوڵەت بوون، ئەوانیش وەک "پێغەمبەری سەردەم" دەردەکەوتن و جەماوەر بە دوایان دەکەوت، بەڵام جیاوازییەکە لە "ئەسڵ"ـەکەدا بوو:

 یاسای پێغەمبەر بۆ ئەوە بوو کە مرۆڤ "لە زیندانی سروشت ڕزگار بکات" (Transcendence)، بەڵام یاسای ستالین بۆ ئەوە بوو کە مرۆڤ "لە ناو سروشت و ماددەدا زیندانی بکات" (Immanence)؛ هەردووکیان "ڕێسا" بوون، بەڵام یەکێکیان پەیژە بوو بۆ سەرکەوتن، ئەوی تریان پەت بوو بۆ خنکاندن، و ئەوەی کە نەیتوانی ئەم جیاوازییە لە "ئوسوڵ"دا ببینێت، بوو بە قوربانیی لێکچوونی "فروع".

​ئەم ڕاستییە ئەمڕۆش بە زەقی دەبینرێت، کاتێک دەبینین بزووتنەوەی "نیۆ-ئیسلامی" یان "ئیسلامی لیبڕاڵ" هەوڵ دەدەن چەمکەکان بە مۆدێرنیتە بگونجێنن، ئەوان دەڵێن: "دیموکراسی هەمان شوورایە"، بۆچی؟ "چونکە لە هەردووکیاندا دەنگ وەردەگیرێت" (لێکچوونی جوزئی)، بەڵام ئەگەر سەیری "ئەسڵ" بکەین، دەبینین جیاوازییەکە ئاسمان و ڕێسمانە: لە دیموکراسیدا "سەروەری بۆ گەلە" و حەق و بەتاڵ بە ژمارە دیاری دەکرێت، بەڵام لە شوورادا "سەروەری بۆ شەریعەتە" و ڕاوێژ تەنها بۆ جێبەجێکردنی حەقە نەک بۆ دروستکردنی حەق؛ لێرەدا دەبینین کە چۆن پشتگوێخستنی "ئەسڵ" و گرنگیدان بە "لێکچوونی فەرعی"، دەبێتە هۆی ئەوەی کە "هەمزە ئاغا" (شوورا) بگۆڕدرێتەوە بە "کەسێکی ساختەچی" (دیموکراسیی لیبڕاڵ) کە تەنها سمێڵێکی سووری دەستکردی بۆ خۆی داناوە. 

بۆیە فەیلەسوفی نەریتی ئەو کەسەیە کە هەرگیز فریوی ڕواڵەتی لق و گەڵاکان ناخوات، بەڵکو هەمیشە خاکەکە هەڵدەداتەوە تا بزانێت ئەم درەختە لە "ئاوی وەحی" دەخواتەوە یان لە "ئاوی ئارەزوو".

بەشی پێنجەم: لێکچوونی دوورەکان

کاتێک گەشتەکەمان بەناو تونێلە تاریکەکانی لۆژیک و مێژوودا دەگاتە ئەم قۆناغە هەستیارە، دەبێت بەوپەڕی وریا‌ی و ئاگاییەوە هەڵوێستە لەسەر خودی پەندە کوردییەکە بکەینەوە و دیوە شاراوەکەی بخوێنینەوە، چونکە مەترسییەکە تەنها لەوەدا نییە کە خەڵکی باوەڕ بە "سمێڵە سوورە ساختەکە" دەکەن، بەڵکو مەترسییەکی تریش هەیە کە بریتییە لە ڕەتکردنەوەی خودی "سمێڵە سوورەکە" وەک نیشانەیەک بۆ هێز؛ لێرەدا یاسای زێڕینی جیاکاری دێتە پێشەوە: "هەموو سمێڵ سوورێک هەمزە ئاغا نییە، بەڵام هەمزە ئاغا سمێڵی سوورە"، ئەم هاوکێشەیە زۆر وردە: بەشی یەکەمی (هەموو سمێڵ سوورێک...) ئاگادارکردنەوەیە لە "تەزویر" و ڕەتکردنەوەی ئەوەیە کە ڕواڵەت بکرێتە پێوەر بۆ حەقیقەت، بەڵام بەشی دووەمی (...بەڵام هەمزە ئاغا سمێڵی سوورە) جەختکردنەوەیە لەسەر ئەوەی کە "حەق" پێویستی بە هێز و شکۆ و دەرکەوتن هەیە، و ناکرێت هەمزە ئاغا کەسێکی بێ سمێڵ و ترسنۆک و بێ دەسەڵات بێت.

کێشەی جیهانی مۆدێرن لەوەدایە کە تووشی دوو جەمسەریی نەخۆش بووە: یان دەکەوێتە دوای ساختەچییەکان (سمێڵ سوورە بێ ئاغاکان) وەک دیکتاتۆرەکان و تەکنۆکراتەکان، یان دەکەوێتە داوی لاوازی و بانگەشەی ئاشتیخوازیی پوچ دەکات و هێز و پیاوەتی ڕەت دەکاتەوە (ئاغای بێ سمێڵ)، لەکاتێکدا حیکمەتی نەریتی داوای "یەکگرتنی هێز و حەق" دەکات.

​باشترین نموونە بۆ تێگەیشتن لەم لێکچوونە فریودەرە بریتییە لە فەلسەفەی فریدریک نیتچە و چەمکی "ویست بۆ دەسەڵات" (Will to Power) لە بەرامبەر چەمکی نەریتیی "جەنگی پیرۆز" (Holy War). 

نیتچە، کە دەکرێت بە زیرەکترین شێت یان پێغەمبەری بێ خودا ناوی بەرین، بە وردی هەستی بەوە کردبوو کە جیهانی مۆدێرن بووەتە جیهانی لاوازەکان و کۆیلەکان، بۆیە هەستا بە وەسفکردنی "جەنگ" و "هێز" و "سەرو-مرۆڤ" (Ubermensch)، وێنەکەی نیتچە پیاوێکە شمشێری بەدەستە، ئازایە، لە مەرگ ناترسێت و بەزەیی بە لاوازیدا نایەت، ئەم وێنەیە لە ڕواڵەتدا (سمێڵە سوورەکە) تەواو لە وێنەی "موجاهید" یان "شوڕشگێڕی عارف" (Kshatriya) دەچێت لە نەریتدا، هەردووکیان دژی ملکەچی و زەلەتن، هەردووکیان خوێن دەڕێژن و خوێنیان دەڕێژرێت. 

بەڵام لێرەدا دەبێت بپرسین: ئەم شمشێرە بۆ کێ دەوەشێندرێت؟ نیتچە دەڵێت: شمشێرەکە بۆ ئەوەیە کە مرۆڤ "خۆی" بسەپێنێت، یاسای خۆی دابنێت و ببێتە خودای خۆی، واتە جوڵەکە لە "ئیگۆ"وە (Ego) دەست پێ دەکات و بۆ "ئیگۆ" دەگەڕێتەوە، بۆیە ئەمە "سمێڵی سوورە بەڵام هەمزە ئاغا نییە"، چونکە ئەمە هێزێکی "ئیبلیس ئاسا"یە کە دەیەوێت ئاسمان داگیر بکات.

​بە پێچەوانەوە، لە چەمکی "جەنگی پیرۆز"دا (Holy War)، جەنگاوەرەکە هەمان شمشێری بەدەستەوەیە و هەمان هێزی هەیە، بەڵام ئامانجەکەی تەواو پێچەوانەیە: ئەو شەڕ دەکات نەک بۆ ئەوەی "من" گەورە بکات، بەڵکو بۆ ئەوەی "من" لەناو ببات و "حەق" سەربخات، ئەو شمشێر دەوەشێنێت بۆ ئەوەی نەزمی ئیلاهی بپارێزێت نەک ئارەزووی شەخسی، بۆیە لە عیرفاندا دەڵێن "جیهادی بچووک" (شەڕی دەرەکی) تەنها ڕواڵەتێکە بۆ "جیهادی گەورە" (شەڕی دژی نەفس). 

لێرەدا دەبینین کە چۆن لێکچوونێکی تەواو لە ڕواڵەتی "جەنگ و هێز"دا هەیە، بەڵام جیاوازییەکی ڕەها لە "غایەت"دا هەیە: هێزەکەی نیتچە وەک "ئاگر" وایە کە دەسوتێنێت و وێران دەکات (هێزی دۆزەخی)، بەڵام هێزەکەی جەنگی پیرۆز وەک "نور" وایە کە تاریکی ڕادەماڵێت (هێزی بەهەشتی). 

مۆدێرنیتە و فاشیزم عاشقی نیتچە بوون چونکە تەنها "سمێڵە سوورەکە"یان بینی، تەنها "هێز"یان دەویست بەبێ "پیرۆزی"، و ئەنجامەکەی ئەوە بوو کە جیهانیان کردە سەربازگەیەکی بێ ڕۆح، لەکاتێکدا هەمزە ئاغای ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە شمشێرەکەی تەنها کاتێک لە کالان دەردەهێنێت کە فەرمانی ئاسمانی هەبێت، نەک کاتێک کە توڕەیی دەیگرێت.

​ئەم یاسایە (واتە لێکچوونی ڕواڵەت و پێچەوانەبوونی ناوەڕۆک) تەنها لە مەسەلەی جەنگدا قەتیس نابێت، بەڵکو دەتوانین نموونەی تری زۆر ترسناک و ورد ببینینەوە کە بە تەواوی تەفسیرەکانیان لە یەکتر جیاوازن. 

با سەیرێکی دیاردەی "بێدەنگی" بکەین، لە جیهاندا دوو جۆر بێدەنگی هەیە کە لە دەرەوە هەمان شتن: بێدەنگیی "گەمژە" (The Idiot) و بێدەنگیی "عاریف"، گەمژەکە بێدەنگە چونکە "لە خوارەوەی زمانە" و هیچ بیرۆکەیەکی نییە کە دەریببڕێت (Pre-rational)، عاریفەکەش بێدەنگە بەڵام لەبەر ئەوەی "لە سەرووی زمانەوەیە" و ئەو حەقیقەتانەی دەیانبینێت وشەکان بەرگەی ناگرن (Supra-rational)؛ لێرەدا هەردووکیان قسە ناکەن (لێکچوون)، بەڵام یەکێکیان "بەتاڵە" و ئەوی تریان "پڕە"، یەکێکیان تاریکییە و ئەوی تریان ڕووناکییەکی چاوکوێرکەرە، مۆدێرنیتە زۆرجار ئەم دووانە تێکەڵ دەکات و هەر جۆرە "بێدەنگییەک" یان "نەزانییەک" وەک جۆرێک لە "سادەیی پیرۆز" تەفسیر دەکات، لەکاتێکدا جیاوازییەکە جیاوازیی نێوان "زێراب" و "ئاسمان"ـە.

​نموونەیەکی تری زیندوو بریتییە لە چەمکی "نەبوونی خاوەندارێتی" (Poverty/Non-ownership)؛ سۆشیالیزم و کۆمۆنیزم بانگەشەی ئەوە دەکەن کە "هیچ کەسێک نابێت خاوەنی هیچ بێت" و دەبێت موڵکیەت هەڵبوەشێتەوە، لە بەرامبەردا لە تەسەوف و ڕێبازی زاھیدەکاندا هەمان پرەنسیپ دەبینین: 

دەروێش نابێت دڵی بە موڵکی دونیاوە پەیوەست بێت و دەبێت فەقیر بێت؛ لە ڕواڵەتدا هەردووکیان دەڵێن "پارە و موڵک هی من نییە" (سمێڵی سوور)، بەڵام لە حەقیقەتدا دژی یەکن:

 کۆمۆنیزم موڵکیەت لە تاک وەردەگرێتەوە بۆ ئەوەی "بیدات بە دەوڵەت" و بیکاتە بتێکی ماددیی گەورەتر (واتە گۆڕینی خاوەنەکان نەک لابردنی تەماحی ماددی)، بەڵام زاهید موڵکیەت ڕەت دەکاتەوە بۆ ئەوەی "دڵی بۆ خودا بەتاڵ بێت" و ئازاد بێت لە کۆیلایەتیی ماددە؛ یەکەمیان هەژارییەکە بە زۆر سەپێنراوە و دەرئەنجامەکەی ڕق و ئیرەییە، دووەمیان هەژارییەکی ئیختیارییە و دەرئەنجامەکەی خۆشەویستی و ئارامییە

لێرەدا دیسان دەبینین: فۆڕمەکە (نەبوونی پارە) یەکە، بەڵام ناوەڕۆکەکە لە یەکێکیاندا دزینی مافی خەڵکە و لەوی تریاندا "بەرزبوونەوەیە بەسەر ماددەدا".

​هەروەها، دەتوانین باسی "گەڕانەوە بۆ سروشت" بکەین؛ ئەمڕۆ بزووتنەوەی ژینگەپارێزی و "ناتورالیزم" هەن کە دەڵێن مرۆڤ دەبێت بگەڕێتەوە بۆ ناو سروشت و وەک بەشێک لە ئیکۆسیستەم بژی، لە نەریتیشدا باسی "فترەت" و ژیانی سادە دەکرێت، بەڵام جیاوازییەکە کوشندەیە: مۆدێرنیتە دەیەوێت مرۆڤ بگەڕێتەوە بۆ سروشت وەک "ئاژەڵێکی زیرەک" (Sub-human) کە تەنها گوێڕایەڵی غەریزەکانە و هیچ پیرۆزییەکی نییە، واتە دابەزین بۆ خوارەوەی شارستانیەت؛ بەڵام نەریت دەیەوێت مرۆڤ لە سروشتدا بژی وەک "خەلیفەی خودا" کە پارێزەری سروشتە و لە ڕێگەی سروشتەوە خودا دەناسێت، واتە مانەوە لە ئاستی باڵای مرۆڤایەتیدا. 

هەردووکیان لە دارستان دەژین و ئاوی کانیاو دەخۆنەوە، بەڵام یەکێکیان وەک مەیموون دەژی و ئەوی تریان وەک ئادەم (پێش دەرکردنی) دەژی. کەواتە هەموو ئەمانە "سمێڵی سوورن" (جەنگ، بێدەنگی، هەژاری، سروشت) بەڵام تەنها کاتێک دەبنە "هەمزە ئاغا" کە ڕۆحێکی ئیلاهی لە ناویاندا بێت، ئەگەرنا دەبنە دەمامک بۆ شەیتان.

دەرئەنجام: لێکچوون لە عەقیدەدا دووری عەقیدەکان دەسەلمێنێ لەیەکتری

کاتێک لە جیهانی ماددی و فەلسەفییەوە دەپەڕینەوە بۆ جیهانی "عەقیدە" و باوەڕناسی، مەترسیی "تەڵەی لێکچوون" دەگاتە لووتکەی خۆی، چونکە لێرەدا هەڵەکردن لە جیاکاریدا تەنها نابێتە هۆی هەڵەی فیکری، بەڵکو دەبێتە هۆی "لادانی ڕۆحی" و تێکدانی وێنەی خودا لە زەیندا. 

لە مێژووی ئیسلامیدا، هیچ نموونەیەک هێندەی ململانێی نێوان "ئەشعەرییەکان" و "موعتەزیلەکان"8 ئەم یاسایەی "سمێڵ سوور و هەمزە ئاغا"یە ڕوون ناکاتەوە، چونکە بۆ چاودێرێکی دەرەکی یان ڕۆژهەڵاتناسێکی مۆدێرن، ئەم دوو قوتابخانەیە زۆر لێک دەچن:

 هەردووکیان پشت بە "عەقڵ و مەنتیق" دەبەستن، هەردووکیان دژی "تەجسیم" (Anthropomorphism) و وێنەکردنی خودان وەک مرۆڤ، و هەردووکیان زاراوەی فەلسەفیی یۆنانی بەکاردێنن بۆ بەرگریکردن لە ئایین، لێرەدا "سمێڵە سوورەکە" بریتییە لە بەکارهێنانی "مەنتیق" و جەختکردنەوە لەسەر "تەوحید"، بەڵام کاتێک توێکڵەکە دەشکێنین و دەچینە ناو جەوهەرەکە، دەبینین کە ئێمە لەبەردەم دوو خودای جیاوازداین: 

خودایەکی "ئەبستراکت و سارد" لای موعتەزیلە، و خودایەکی "زیندوو و خاوەن سیفەت" لای ئەشعەری.

​بۆ ئەوەی ئەم جیاوازییە لەژێر لێکچوونەکەدا دەربهێنین، با سەیرێکی چەمکی "تەوحید" بکەین. هەردوو لایەن دەڵێن "خودا یەکە و بێ هاوتایە"(لێکچوونی جوزئی). 

بەڵام موعتەزیلە لەسەر بنەمای ئوسوڵی "عەقڵانیەتی پەتی"، گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە "یەکبوون" مانای "سادەیی ڕەها"یە (Simplicity)، واتە بۆ ئەوەی خودا یەک بێت، دەبێت هیچ "سیفەتێکی ئەزەلی" (وەک زانست، قودرەت، ویست)ی نەبێت کە جیا بێت لە زاتەکەی، چونکە بە لای ئەوانەوە بوونی سیفەتی ئەزەلی مانای "چەندخودایی" (تعدد القدماء) دەگەیەنێت، بۆیە ئەوان سمێڵی تەوحیدیان هێندە تراشی کە خودایان کردە تەمومژێکی فەلسەفی کە نە دەبیستێت و نە دەبینێت وەک سیفەت، بەڵکو تەنها زاتێکی ڕووتە. 

لە بەرامبەردا، ئەشعەرییەکان (کە نوێنەرایەتیی نەریتی ڕەسەن دەکەن) هەمان دروشمی تەوحیدیان بەرز کردەوە، بەڵام تەفسیرەکەیان لە ئوسوڵێکی جیاوازەوە سەرچاوەی گرت کە بریتییە لە ملکەچکردنی عەقڵ بۆ وەحی، ئەوان وتیان: "تەوحید مانای ڕووتکردنەوەی خودا نییە لە کەماڵات، بەڵکو مانای ئەوەیە کە خودا خاوەنی سیفاتی ئەزەلییە (زانست، ژیان، قودرەت) کە لە زاتەکەی جیا نین و هەمان زاتیش نین"، 

لێرەدا دەبینین کە "لێکچوونەکە" (هەردووکیان دەڵێن خودا یەکە) تەنها لە ڕووکەشدایە، بەڵام لە حەقیقەتدا یەکێکیان "تەعتیل"ی کردووە واتە خودای کوشتووە بە ناوی پاکڕاگرتنی، و ئەوی تریان "ئیسپات"ی کردووە واتە خودای بە زیندوویی هێشتووەتەوە.

​خاڵێکی تر کە "تەڵەی لێکچوون" تێیدا زەق دەبێتەوە، بریتییە لە مەسەلەی "دادپەروەری". 

موعتەزیلە خۆیان بە "ئەهلی عەدلی و تەوحید" ناودەبرد و ئەشعەرییەکانیش دەڵێن خودا دادپەروەرە، بەڵام ئایا ئەم دوو "عەدل"ـە یەکن؟ لای موعتەزیلە، عەقڵی مرۆڤ پێوەری "باش و خراپ"  دیاری دەکات، و خودا "ناچارە" کە بەپێی ئەم پێوەرە عەقڵانییە ڕەفتار بکات، واتە لای ئەوان دادپەروەری بریتییە لە ملکەچبوونی خودا بۆ یاسای لۆژیک. 

بەڵام لای ئەشعەری، خودا "خالیقی باش و خراپە" و عەقڵ ناتوانێت حوکم بەسەر خودادا بدات، بۆیە دادپەروەری بریتی نییە لەوەی خودا چی دەکات، بەڵکو "هەرچییەک خودا بیکات، ئەوە دادپەروەرییە"، لێرەدا لێکچوونی وشەی "دادپەروەری" دەبێتە هۆی گەورەترین هەڵە تێگەیشتن، چونکە لای یەکێکیان مانای "سنووردارکردنی خودایە" و لای ئەوی تریان مانای "ئازادیی ڕەهای خودایە". 

کەواتە هەموو ئەوانەی باسی "عەقڵ" دەکەن لە ئاییندا (سمێڵ سوورەکان) وەک یەک نین، هەندێکیان عەقڵ بەکاردێنن وەک "خزمەتکارێک" بۆ تێگەیشتن لە وەحی (وەک ئەشعەری)، و هەندێکیان عەقڵ بەکاردێنن وەک "دادوەرێک" بۆ دادگاییکردنی وەحی (وەک موعتەزیلە و مۆدێرنیستەکان).

​ئەم نموونەیە وانەیەکی گەورەمان فێر دەکات بۆ خوێندنەوەی بزووتنەوە عەقیدەییەکانی سەردەم: ئەمڕۆش زۆر کەس هەن دەڵێن "ئێمە دەمانەوێت ئیسلام لە خورافیات پاک بکەینەوە" (کە قسەیەکی جوانە و لە حەقیقەتی ئەشعەری دەچێت)، بەڵام کاتێک سەیری ئوسوڵەکەیان دەکەیت، دەبینیت مەبەستیان لە "خورافیات" بریتییە لە "موعجیزە، مەلائیکەت، و جنۆکە"، واتە ئەوان دەیانەوێت ئایین بکەنە سیستەمێکی ماددیی وشک. 

ئەمانە "سمێڵ سوورن" چونکە بانگەشەی پاککردنەوەی عەقیدە دەکەن، بەڵام "هەمزە ئاغا نین" چونکە پاککردنەوەکەیان بۆ کوشتنی ڕۆحە نەک بۆ دەرخستنی. لە عەقیدەدا، لێکچوون لە "میتۆد" (بەکارهێنانی فەلسەفە) هەرگیز بە مانای لێکچوون لە "ئیمان" نایەت، چونکە فەلسەفە وەک چەقۆ وایە:

 دەکرێت پێی نەشتەرگەری بکەیت و نەخۆش چاک بکەیتەوە (وەک غەزالی)، و دەکرێت پێی خوێنی حەقیقەت بڕێژیت و بیکەیتە قوربانیی وەهمی عەقڵ (وەک ئیبن ڕوشد و موعتەزیلە)، بۆیە دەبێت هەمیشە بپرسین: ئەم چەقۆیە لە دەستی کێدایە و بۆ چی بەکاردێت؟

کۆتایی: فیقهـ و تیۆریەکەمان

لە کۆتایی ئەم گەشتە مەعریفییەدا، دەبێت بچینە دیوانی دادوەریی زانایانی ڕاسخ، ئەو پیاوانەی کە ئەرکیان پاسەوانیکردنی سنوورەکانی ئیمان و کوفر بووە؛ ئەگەر ئێمە وا بزانین کە فەقیهە گەورەکان تەنها وەک "میکانیکیی وشە" مامەڵەیان کردووە و تەنها سەیری ڕواڵەتی ڕستەکانیان کردووە، ئەوا تووشی گەورەترین بەدحاڵیبوون بووین، چونکە مێژووی فیقهـ و کەلام پێمان دەڵێت کە حوکمدان لەسەر "قسە"  هەرگیز جیا نەکراوەتەوە لە حوکمدان لەسەر "قسەکەری خاوەن مەزهەب"، و زانایان زۆر بە وردی تێبیننی ئەو یاسایەیان کردووە کە دەڵێت: 

"هەمان ڕستە لە دەمی دوو کەسی جیاوازدا، دوو حوکمی تەواو پێچەوانەی هەیە". 

ئەمەش بەڵگەی حاشاهەڵنەگرە لەسەر ئەوەی کە ئەوان تەنها سەیری "سمێڵە سوورەکە"یان نەکردووە، بەڵکو سەیریان کردووە بزانن ئەم سمێڵە لەسەر دەموچاوی "هەمزە ئاغا"یە یان لەسەر دەموچاوی کەسێکی تر.

باشترین نموونە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم یاسا فیقهییە، ئەو مشتومڕە ناسکەیە کە لەسەر چەمکی "حیکمەت" و "هۆکار"  هەیە لە نێوان مەزهەبەکاندا؛ با گریمانە بکەین کەسێک دەڵێت: "کردارەکانی خودا بەهۆی حیکمەت و ئامانجەوە نین" (لا یُعَللُ افعال الله بالأغراض)، ئەم ڕستەیە ئەگەر لە دەمی زانایەکی "ئەشعەری"یەوە دەربچێت، ئەوا لای فەقیهەکان بە "کەماڵی تەوحید" و پاکڕاگرتنی خودا ئەژمار دەکرێت، بۆچی؟ چونکە لە سیستم و ئوسوڵی ئەشعەریدا، خودا "غەنی" و بێ-پێویستە، و هەر کەسێک بڵێت خودا شتێک دەکات "لەبەر" ئامانجێک، ئەوا خودای کردووەتە موحتاجی ئەو ئامانجە، بۆیە کاتێک ئەشعەرییەک "حیکمەتی هۆکاری"  ڕەت دەکاتەوە، مەبەستی ئەوەیە کە خودا "فەرماندەی ڕەهایە" و ملکەچی هیچ یاسایەک نییە و ئیرادەی سەربەستە؛ لێرەدا ڕەتکردنەوەی حیکمەت (لە ڕواڵەتدا) بریتییە لە سەلماندنی "قودرەت و ئیرادە" لە جەوهەردا.

بەڵام، ئەگەر هەمان ڕستە"کردارەکانی خودا بەهۆی حیکمەتەوە نین" لە دەمی کەسێکەوە دەربچێت کە باوەڕی بە "چاکە و خراپەی عەقڵی" هەیە (وەک موعتەزیلە یان فەیلەسوفە عەقڵانییەکان)، ئەوا فەقیهەکان حوکمی "بیدعە" یان "لادان" و تەنانەت "کوفر"یشی بەسەردا دەدەن! بۆچی؟ لەکاتێکدا هەمان وشەکانی بەکارهێناوە؟

 وەڵامەکە لە "ئوسوڵ"ـەکەدایە: چونکە ئەم کەسە باوەڕی وایە کە "عەقڵ" دەتوانێت حوکم بەسەر خودادا بدات و خودا "ناچارە" (Wajib) کە بەپێی حیکمەت و دادپەروەری جوڵە بکات، جا کاتێک ئەم کەسە دێت و دەڵێت "خودا حیکمەتی نییە" یان "بەپێی حیکمەت ناکات"، ئەمە لە سیستەمەکەی ئەودا مانای ئەوەیە کە خودا "ستەمکارە" یان "بەڕەڵایە" و دژی یاسای عەقڵ دەجوڵێتەوە

واتە: لای ئەشعەرییەکە ڕەتکردنەوەی حیکمەت بۆ "بەرزڕاگرتنی خودا" بوو (سەرووی یاسا)، بەڵام لای عەقڵانییەکە ڕەتکردنەوەی حیکمەت بۆ "سووکایەتیکردن یان جەهل" بوو (دژی یاسا).

ئەمە ئەو خاڵەیە کە زۆرێک لە توێژەرانی مۆدێرن تێی ناکەن: فەقیهەکان سەیری "لازم المذهب"  دەکەن. لە ڕواڵەتدا هەردووکیان یەک ڕستەیان وت (سمێڵی سوور)، بەڵام لە واقیعدا یەکێکیان لە لووتکەی ئیماندایە و ئەوی تریان لە  کوفردایە.

کەواتە یاسای کۆتایی کە دەبێت دەرسێکی لێ وەربگرین ئەوەیە: "حوکم لەسەر قسە نادرێت هەتا قسەکە نەگەڕێنرێتەوە بۆ ناو سیستەمی مەعریفیی قسەکەرەکە". 

ئەمڕۆش کاتێک دەبیستین کەسێک باسی "ئازادی" دەکات، نابێت یەکسەر چەپڵەی بۆ لێ بدەین یان تەکفیری بکەین، بەڵکو دەبێت بپرسین: ئایا ئەم کەسە لەسەر چ ئوسوڵێک وەستاوە؟ ئەگەر لەسەر ئوسوڵی "بەندایەتی" وەستابێت، ئەوا ئازادییەکەی پیرۆزە (ڕزگاربوون لە تاغوت)، بەڵام ئەگەر لەسەر ئوسوڵی "ئیلحاد و ماددیگەری" وەستابێت، ئەوا ئازادییەکەی وێرانکەرە (ڕزگاربوون لە ئەخلاق). 

ئەم جیاکارییە وردە  میراتی پێغەمبەران و زانایانە، و هەر کەسێک ئەم تەرازویە فەرامۆش بکات و تەنها سەیری "لێکچوونی وشەکان" بکات، ئەوا وەک ئەو کەسە وایە کە دەرمان و ژەهر تێکەڵ دەکات تەنها لەبەر ئەوەی هەردووکیان لە شووشەی بچووکدان.

بەم شێوەیە، پەندە کوردییەکە دەبێتە دوا حیکمەت: "هەموو سمێڵ سوورێک هەمزە ئاغا نییە"، و هەموو وشەیەکی جوان حەق نییە، و هەموو لێکچوونێک یەکبوون نییە؛ حەقیقەت لە "نیەت" و "ڕیشە"دایە، نەک لە "دیمەن" و "لق"ـەکاندا.