کیبر | شیکردنەوەیەک دەربارەی دووژمنی ڕووح
﴿وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَـٰۤىِٕكَةِ ٱسۡجُدُوا۟ لِـَٔادَمَ فَسَجَدُوۤا۟ إِلَّاۤ إِبۡلِیسَ أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَـٰفِرِینَ﴾
—ئێمەش بە مەلائیکەتەکانمان وت سوجدە بۆ ئادەم بەرن، ئەوانیش سوجدەیان برد جگە لە ئیبلیس، خۆی بە زلزانی و هەڵگەڕایەوە لە ڕووی خودا (کافربوو).
﴿قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسۡجُدَ إِذۡ أَمَرۡتُكَۖ قَالَ أَنَا۠ خَیۡرࣱ مِّنۡهُ خَلَقۡتَنِی مِن نَّارࣲ وَخَلَقۡتَهُۥ مِن طِینࣲ﴾
–واتا : خوداش پێی فەرموو چی وای لێکردی کە سوجدە نەبەیت سەرەڕای ئەوەی فرمانم پێکردی... ئیبلیسیش وتی من لەو باشترم، منت لە ئاگر دروست کردووە ئەویش لە قوڕ.
لا يدخلُ الجنَّةَ من كانَ في قلبِه مثقالُ ذرَّةٍ مِن كِبْرِ، ولا يدخلُ النَّارَ مَن كانَ في قلبِه مثقالُ ذرَّةٍ من إيمانٍ. فقال رجلٌ: يا رسولَ اللَّهِ، الرَّجلُ يحبُّ أن يَكونَ ثوبُه حسنًا، ونعلُه حسنةً، فقال رسولُ اللَّهِ صلَّى اللَّهُ عليهِ وسلَّمَ: إنَّ اللَّهَ جميلٌ يحبُّ الجمالَ، إنَّ الكِبْرَ مَن بطِرَ الحقَّ وغمَصَ النَّاسَ.
–واتا : «ئەو کەسە ناچێتە بەهەشتەوە کە بە ئەندازەی تۆزقاڵێک "کیبر" لە دڵیدا بێت، و ئەو کەسەش ناچێتە دۆزەخەوە کە بە تۆزقاڵێک "ئیمان" لە دڵیدا بێت.
پیاوێک وتی: ئەی پێغەمبەری خوا، پیاو حەز دەکات جلەکەی جوان بێت و پێڵاوەکەی جوان بێت (ئایا ئەمە کیبرە؟).
پێغەمبەر (ﷺ) فەرمووی: بێگومان خودا جوانە و جوانیشی خۆشدەوێت، (بەڵکو) کیبر بریتییە لە: ڕەتکردنەوەی حەق و بەکەم سەیرکردنی خەڵکی.»
"God opposes the proud but shows favor to the humble."
—James 4:6
—واتا : خودا دژایەتی لووتبەرزەکان دەکات، بەڵام فەزڵ و چاکەی خۆی دەدات بە خاکییەکان.
"Hypocrisy, arrogance, pride, anger, harshness, and ignorance; these, O Partha, are the qualities of those with a demonic nature."
—Bhagavad Gita 16:4
دووڕوویی، لووتبەرزی، کیبر (خۆبەزلزانین)، تووڕەیی، توندوتیژی و نەزانی.... ئەمانە سیفەتی ئەو کەسانەن کە خاوەن سروشتێکی شەیتانین.
یەکەم: کیبر چییە؟
کیبر (Pride)، جیاوازە لە هەموو جۆرە گوناحەکانی دیکە. لە مەسیحیەت دا کیبر (پڕاید) سەرچاوەی هەموو تاوانەکانە. وەکو بینیمان هەموو ئاینەکان دژی "کیبر"ـن. بە شتێکی قێزەون دەبیندرێ. ڕێک هەمان شت لە پێچەوانەی دا، مۆدێرنەتە هەیە کە: کیبر (Pride) وەک بەهایەکی بەرز دەبینرێت. دەوترێت "شانازی بە خۆتەوە بکە". کێشەکە لێرەدایە: مرۆڤی مۆدێرن وای لێهاتووە "نەفس"ی خۆی دەپەرستێت.
لێرەوەیە ملیاردێرەکان و کۆمپانیا گەورەکان، لەکاتی ڕیکلام کردن بۆخۆیان و ستراتیژی بزنسەکەیان ، هەرگیز پێت ناڵین (ئایفۆنەکەت، ڕۆڵێکسەکەت، سەیارەکەت... هتد.) چ سوودێکت پێدەگەیەنێت وەکو کەسایەتیەکی کۆمەڵگا. بەڵکو چۆن بەرزت دەکاتەوە لەکۆمەڵگادا. چۆن کیبریات پێدەبەخشێت.
ئەم ستراتیژیە سایکۆلۆژیە لە بزنس و ڕیکلام کردن پێی دەوترێت: فرۆشتنی بەها نەک فرۆشتنی کاڵا.
Sell the status, Not the product.
گرنگ نییە ئایفۆن چەندە ئیزعاجە (کە هەتاوەکو ئێستاش ناتوانی بەیەک شێوازی ئاسان لە بەرنامەیەکەوە بێیتە دەرێ، بە دوگمەی گەڕانەوە "Back Button"ـێکی گشتی). بەڵام ئایفۆن بەهای کیبر و تەکەبوور دەداتە خاوەنەکەی. ئەوەی لە کوردەواریدا پێی دەڵێن پۆز. دەتوانین بەوە دەستپێبکەین کە لەم سەردەمە تاریکەی کە پێی دەوترێت کاڵی یوگا (Kali Yuga)، مرۆڤایەتی کەوتووەتە ناو پیسترین قەیرانی وجودییەوە کە تێیدا "من"ـی وەهمی بووەتە بتێکی نوێ و جێگەی "سەنتەر"ـە ڕەهاکەی گرتووەتەوە، و ئەم دیاردەیەی کە ئێمە بە (کیبر) ناوی دەبەین، لە ڕوانگەیەکی سایکۆلۆژیی نەریتییەوە تەنها فیزلێدانێکی سادە نییە، بەڵکو میکانیزمێکی بەرگرییە لە لایەن نەفسێکی بریندار و دڵەڕاوکێ لێهاتوو کە لە هەستکردن بە "کەمی" و پووچیی ناوەکییەوە سەرچاوەی گرتووە.
چونکە مرۆڤی مۆدێرن کاتێک پەیوەندیی خۆی لەگەڵ پیرۆزی و باڵایەتی (Transcendence) دەبڕێت، تووشی بۆشاییەکی بوونی دەبێت و ناچارە ئەم بۆشاییە بە "کیبر" و بەرزتر وەستان لە ئەوانی تر پڕ بکاتەوە، لێرەدا کیبر دەبێتە ئەو دووکەڵە (Tuphos) کە چاو کوێر دەکات و ڕێگر دەبێت لەوەی مرۆڤ "حەقیقەتی خۆی" وەک یەکەیەکی فەقیر و ملکەچ ببینێت، و ئەوەی ئەمڕۆ لە جیهانی دیزاین و بڕاندینگدا دەبینرێت کە تێیدا "باڵادەستی" دەفرۆشرێت، تەنها بەکارهێنانی ئەم نەخۆشییە سایکۆلۆژییەیە لەڕێگای بەکارهێنانی مرۆڤ و گۆڕینی بۆ کاڵایەک کە تەنها لە ڕێگەی نزمکردنەوەی ئەوانی ترەوە هەست بە بوونی خۆی دەکات.
کیبر چییە؟
خوێندنەوەی سایکۆلۆژیای ئەم پرسیارە لە ڕوانگەیەکی نەریتییەوە، ئێمە بەرەو ئەو ڕاستییە تاڵە دەبات کە "کیبر" لە مرۆڤی هاوچەرخدا تەنها ڕەفتارێکی دەرەکی نییە، بەڵکو وەرەمێکی میتافیزیکییە کە لە ناو جەرگەی ئەو نیهیلیزمەدا ڕووی داوە کە مۆدێرنیتە وەک "پارادایم" بەسەر ڕۆحی مرۆڤدا سەپاندووە.
چونکە کاتێک مرۆڤ لە "سەنتەر" (خودا) دوور دەکەوێتەوە، تووشی دڵەڕاوکێیەکی وجودیی ئەوتۆ دەبێت کە چیتر ناتوانێت بوونی خۆی لە ڕێگەی "وەسڵ"ـەوە پێناسە بکات، بۆیە ناچارە لە ڕێگەی "دابڕان" و دروستکردنی باڵادەستییەکی وەهمی بەسەر ئەوانی تردا، ئەو هەستی کەمییەی کە لە دابڕانی لە سەرچاوەی پیرۆزەوە دروست بووە پڕ بکاتەوە، و ئەمەیە کە ئێمە پێی دەڵێین "سایکۆلۆژیای پڕکردنەوەی بۆشایی".
کە تێیدا کیبر وەک میکانیزمێکی بەرگری کار دەکات تاوەکو "من"ـە وەهمییەکە لە ناو لافاوی پووچگەراییدا نوقم نەبێت، و ئەوەی ئەمڕۆ وەک "براندینگ" و "سەرکەوتنی کەسی" بازاڕی بۆ دەکرێت، لە ڕاستیدا تەنها میتاستازی ئەم نەخۆشییە ڕۆحییەیە کە دەیەوێت مرۆڤ لە "ڕۆح"ـەوە بگۆڕێت بۆ "کاڵایەکی باڵا" کە تەنها لە ڕێگەی نزمکردنەوەی دەوروبەرییەوە هەست بە مانا دەکات.
کیبر بریتییە لە گەورەترین "هەڵەی وجوودی" کە مرۆڤ دەکرێت تێی بکەوێت، چونکە لە سیستەمی فیکریی ئێمەدا و بە تایبەت لە مەزهەبی ئەشعەریدا، باڵایی و گەورەیی (الکبریاء) سیفەتێکی تایبەتی خودایە و مرۆڤ کاتێک کیبر دەنوێنێت، لە ڕاستیدا هەوڵی "دزینی ڕوبوبیەت" دەدات و دەوێت سنوورە وجودیەکانی خۆی ببەزێنێت، کە ئەمەش ڕێک ئەو "Hubris"ـەیە کە یۆنانییەکان وەک سەرەتای کەوتنی مرۆڤ دەیانبینی.
ئێمە جیاوازییەکی ورد دەکەین لە نێوان "شانازی" (Pride) کە دەکرێت پەیوەندی بە دەستکەوتەکانەوە هەبێت و هەوڵدان بێت بۆ هاوئاوازبوون لەگەڵ جوانی، و لە نێوان "کیبر" کە بریتییە لە ڕەتکردنەوەی حەق (بطر الحق) و بەکەم سەیرکردنی خەڵک (غمص الناس)، چونکە کیبر نەک تەنها لادانە لە ئەخلاق، بەڵکو تێکدانی هەڕەمی پیرۆزی بوونە کە تێیدا مرۆڤی فەقیر و موحتاج دەیەوێت ڕۆڵی خودایەکی سەربەخۆ و بێپێویست بگێڕێت، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی عەقڵی مرۆڤ تووشی جۆرێک لە "ڕەقبوون" بێت و چیتر نەتوانێت تیشکی یەقین وەربگرێت، چونکە دڵێک کە بە کیبر ئاوسابێت، هیچ شوێنێکی تێدا نامێنێتەوە بۆ جێگیربوونی حەقیقەت.
کیبر لای شێخی ئەکبەر ئیبن عەرەبی و عاریفانی تر وەک "حیجاب" و پەردە پێناسە دەکرێت کە مرۆڤ لە ناسینی "حەق" بێبەش دەکات، ئەمەش چونکە کیبر بریتییە لە چڕبوونەوەی "من" و بینینی خۆ وەک بوونێکی جیاواز و سەربەخۆ، لە کاتێکدا حەقیقەتی عیرفانی پێمان دەڵێت کە تەنها یەک بوونی ڕەها هەیە و هەموو شتەکانی تر سێبەر و نیشانەی ئەون، بۆیە کیبر لێرەدا دەبێتە "شیرکی شاراوە" و پەرستنی بتێک کە ناوی "نەفس"ـە، مەولانای ڕۆمی ئەمە بە "نەخۆشیی ئیبلیس" ناو دەبات چونکە ئیبلیس تەنها سەیری "قاڵب" و ماددەی کرد و چاوی کوێر بوو لە ئاستی ئەو "ڕۆح"ـە پیرۆزەی کە لە ناو ئادەمدا بوو.
کیبر نەفس وەک "سەهۆڵ" ڕەق دەکات و ناهێڵێت مرۆڤ لە دەریای حەقیقەتدا ببوورێتەوە، و هەر ئەم "ڕەقبوونە"یە وای لێ دەکات کە لە ئاستی میتافیزیکیدا مرۆڤێکی "مردوو" بێت هەرچەندە لە ئاستی بایۆلۆژیدا بجوڵێت، چونکە تەنها ئەو کەسە دەتوانێت بگاتە حەقیقەت کە لە دۆخی "فەنا" و "نەفی کردنی خود"دا بێت، نەک لە دۆخی کەڵەکەکردنی شانازی و فیزلێدانی وەهمیدا.
دەرئەنجامی ئەم تێڕوانینە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە کیبر تەنها کێشەیەکی کۆمەڵایەتی نییە کە بە ئامۆژگاریی ئەخلاقیی مۆدێرن چارەسەر بێت، بەڵکو کارەساتێکی گەردوونییە کە مرۆڤ لە "فترەت"ـی ڕاستەقینەی خۆی دادەماڵێت و دەیکاتە بوونەوەرێکی "ئۆبجێکتکراو" کە تەنها سەیری شتە پێوانەکراوەکان (پارە، پلە، شێوە) دەکات و لە ڕەهەندە بێسنوورەکانی ڕۆح بێبەش دەبێت، ڕێگەی ڕزگاری تەنها لەوەدایە کە مرۆڤ ئەو "دووکەڵە" (Tuphos) بڕەوێنێتەوە کە چاوی کوێر کردووە و دان بە "فەقری وجودی" خۆیدا بنێت، چونکە تەنها کاتێک مرۆڤ دەزانێت کە "هیچ نییە"، ئینجا دەتوانێت ببێتە مەیدانێک بۆ دەرکەوتنی "هەموو شتێک" کە خودایە، و ئەمەش لوتکەی تەواوزعە کە نەک تەنها شکاندنی کیبرە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ ناو جەرگەی حەقیقەتی بوون کە تێیدا هیچ باڵاییەک نییە مەگەر بۆ ئەو زاتە نەبێت کە تەنها ئەو شایستەی کبریاء و مەزنەییە.
دووەم: کیبر وەکو خۆ-سەنتەرکردنێک
ئەم تێڕوانینە سایکۆلۆژییەی کە مرۆڤی مۆدێرن وەک "سەربەخۆیی" و "باوەڕبەخۆبوون" وەسفی دەکات، لە ڕاستیدا بریتییە لە شکستی ڕۆحی و جۆرێک لە "شێتیی وجودی" کە تێیدا مرۆڤی فانی و سنووردار دەیەوێت ئەو قەبارە گەردوونییە بپۆشێت کە تەنها بۆ زاتی ڕەها شیاوە، ئەم هەوڵە بۆ "خۆخوداکردن" (Self-Deification) کە لە پشت هەموو نمایشێکی کیبرەوە خۆی حەشار داوە، نیشانەی تێکچوونی هاوسەنگیی نێوان "بکەر" و "سەرچاوە"یە، چونکە مرۆڤی کیبرئاوی لە ترسی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ فەنابوونی خۆی و ئەو هەستە بریندارەی کە پێی دەڵێت ئەو "هیچ نییە"، پەنا دەباتە بەر دزینی پیرۆزییەکان تاوەکو وەک قەڵغانێکی وەهمی بەکاریان بهێنێت، ئەمە لە ڕاستیدا میتاستازێکی دەروونییە کە تێیدا سێبەرەکە وادەزانێت ئەو خۆیەتی کە ڕووناکییەکە دروست دەکات، و ئەم وەهمە دەبێتە هۆی دابڕانێکی تەواو لە حەقیقەتی بوون و زیندانیکردنی مرۆڤ لە ناو قەفەسی "من"ـێکی داخراودا کە تەنها دووکەڵی فیز و خۆپەرستی لێ دێتە دەرەوە.
لێرەوە گەر لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی و کەلامییەوە سەیری ئەم "دزییە میتافیزیکییە" بکەین، دەبینین کە کیبر ڕێک وەک جەنگێک وایە لە دژی خودا لە سەر مەملەکەتێک کە تەنها هی ئەوە، چونکە لە فەرموودە قوودسییەکەدا هاتووە کە "الکبریاء ردائي" (گەورەیی و باڵایی پۆشاکی منە)، و هەر کەسێک بیەوێت لەم پۆشاکە بدزێت و بیپۆشێت، ئەوا ڕووبەڕووی سزایەکی وجودی دەبێتەوە کە بریتییە لە دەرکران لە بازنەی ڕەحمەت و حەقیقەت، لە کەلامی ئەشعەریدا جەخت لەوە دەکرێتەوە کە "ڕوبوبیەت" تایبەتە بە خودا و "عوبودیەت" پێناسەی مرۆڤە، و کیبر بریتییە لە هەوڵدانی بەندە بۆ ئەوەی سیفەتی "ڕەب" بپۆشێت، ئەمە تەنها سەرپێچییەکی سادە نییە، بەڵکو هەڵوەشاندنەوەی پەیمانی فترەتە و هەوڵدانە بۆ دروستکردنی هاوبەش بۆ خودا لە ناو دڵدا، کە ئەمەش گەورەترین "شیرک"ـی شاراوەیە، چونکە کیبر ناهێڵێت مرۆڤ حەق وەک حەق ببینێت، بەڵکو حەق وەک مەترسییەک دەبینێت بۆ سەر ئەو باڵادەستییە وەهمییەی کە بۆ خۆی دروستی کردووە.
بەڵام لای شێخی ئەکبەر ئیبن عەرەبی دەردەکەوێت، کە تێیدا کیبر وەک "دزینی مەفهومی خوایەتی" و تەلەبیسێکی شەیتانی وەسف دەکرێت، لای ئیبن عەرەبی مرۆڤ لە بنەڕەتدا "فەقیرێکی وجودی"یە و هیچ شتێکی لە خۆیەوە نییە، تەنانەت بوونەکەشی سێبەر و نواندنەوەی (التجلي) بوونی حەقە، بۆیە کاتێک مرۆڤ کیبر دەنوێنێت، لە ڕاستیدا خەریکی ئەنجامدانی گەورەترین "درۆی وجودی"یە، چونکە ئەو سیفەتانەی کە پێیان دەنازێت (وەک مەعریفە، جوانی، یان دەسەڵات) هی ئەو نین و تەنها لە لایەن خوداوە پێی بەخشراوە.
کیبر لای ئیبن عەرەبی بریتییە لەوەی کە "عەبد" بیەوێت لە پلەی "ئیمکان"ـەوە باز بدات بۆ پلەی "وجوب" و بانگەشەی ئەوە بکات کە خاوەنی مەقامێکی سەربەخۆیە، ئەمە دزینی ناوی پیرۆزی (المتکبر)ـە لە خودا، و وەک چۆن ئیبلیس بە هۆی ئەم دزییە وجودییەوە بووە "حیجاب" لە نێوان خۆی و نووردا، مرۆڤی خۆبەزلزانیش بەم دزییە تەنها پەردەیەک لە سەر خۆی زیاد دەکات کە ناهێڵێت هیچ تیشکێکی یەقین بگاتە ناو قوڵایی ڕۆحی، چونکە دڵێک کە بانگەشەی خوایەتی بکات، چیتر شوێنی پەرستنی خودای تێدا نابێتەوە.
دەرئەنجامی ئەم تێڕوانینە میتافیزیکییە ئەوەیە کە ڕزگاربوون لە کیبر تەنها بە "شکاندنی بتەکان" دەبێت، کە گەورەترین بت خودی "من"ـە، مرۆڤ دەبێت بگەرێتەوە بۆ دۆخی "فەقری وجودی" و تێبگات کە ئەو وەک ئاوێنەیەک وایە. ئاوێنە کاتێک دەدرەوشێتەوە، تیشکی خۆری تێدا دەردەکەوێت، بەڵام ئەگەر ئاوێنەکە وایزانی تیشکەکە هی خۆیەتی و ویستی بیدزێت بۆ خۆی، ئەوا لە ڕاستیدا خۆی لە سەرچاوەی تیشکەکە دابڕیوە و دەبێتە پارچە شووشەیەکی تاریک و بێبایەخ، کەواتە تەواوزع (Humility) لای ئیبن عەرەبی تەنها ڕەوشتێکی باش نییە، بەڵکو "دانپێدانانێکی ڕاستگۆیانەیە بە حەقیقەتی بوون"، و کیبر گەورەترین خیانەتە لەو حەقیقەتە چونکە هەوڵدانێکی بێهودەیە بۆ ئەوەی مرۆڤ ببێتە ئەو شتەی کە هەرگیز ناتوانێت بێت، ئەویش "خودا"یە.
سێیەم : من حەقم، حەق لەکەس وەرناگرم
ئەم هەڵگەڕانەوە وجودییەی مرۆڤ لە سایکۆلۆژیای نەریتی و بەتایبەت لە دیدگای ئیمام غەزالی "حوجەتولئیسلام"دا، تەنها وەک لادانێکی ئەخلاقیی سادە تەماشا ناکرێت، بەڵکو وەک میتاستازێکی کوشندە لە ناو جەرگەی "دڵ"دا دەستنیشان دەکرێت کە تێیدا مرۆڤ تووشی گەورەترین وەهمی بوونی دەبێت و وادەزانێت ئەو "سەنتەر"ـی گەردونە، ئەمە لە ڕاستیدا نیشانەی تێکچوونی هاوسەنگیی ناوەکیی مرۆڤە کە تێیدا "نەفس" دەسەڵاتی عەقڵ و ڕۆح لادەبات و بانگەشەی سەربەخۆیی دەکات، غەزالی لە "ئیحیاء"دا کیبر وەک "دایکی نەخۆشییەکان" دەبینێت چونکە ئەم حاڵەتە دەروونییە مرۆڤ لە دۆخی "فەقری فیتری"ـی خۆی دادەماڵێت و دەیخاتە ناو جۆرێک لە "شێتیی میتافیزیکی" کە تێیدا چیتر توانای درککردنی ڕاستییەکانی نییە.
ئەم سایکۆلۆژیایەی کیبر لای غەزالی بریتییە لەوەی کە مرۆڤ خۆی بە گەورەتر لەوە ببینێت کە هەیە و ئەوانی تر بە کەمتر ببینێت، ئەمەش دەرئەنجامی کوێربوونی "چاوی دڵ"ـە کە تێیدا مرۆڤ تەنها ڕووکەش و "قاڵب" دەبینێت و لە بینینی "مانا" و "ڕیشە" بێبەش دەبێت، بۆیە کیبر لێرەدا نەک تەنها گوناهە، بەڵکو "شکستێکی مەعریفی"ـیە کە ناهێڵێت مرۆڤ پەیوەندییەکی ڕاستەقینە لەگەڵ واقیعدا دروست بکات.
لێرەوە گەر لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی-کەلامییەوە سەیری شیکارییەکانی ئیمامی غەزالی بکەین، دەبینین کە کیبر گەورەترین کۆسپە لە بەردەم "حەق"ـدا، چونکە مرۆڤی خۆبەزلزان ناتوانێت دان بە هەڵەی خۆیدا بنێت و ناتوانێت ملکەچی بەڵگە بێت ئەگەر لە لایەن کەسێکی ترەوە بێت، ئەمە لە بەلای ئیمامی غەزالی بەو مانایەیە کە کیبر "عەقڵ" پەکدەخات و دەیکاتە کۆیلەی "ئارەزوو"، لە فەلسەفەی کەلامیدا کیبر جۆرێکە لە "بەتاڵ" کە دەیەوێت شوێنی "حەق" بگرێتەوە، چونکە باڵایی ڕەها تەنها هی خودایە و مرۆڤ کاتێک هەوڵی وەرگرتنی ئەو سیفەتە دەدات، لە ڕاستیدا دەیەوێت نەزمی پیرۆزی بوون بشێوێنێت، غەزالی جەخت دەکاتەوە کە کیبر دەبێتە پەردەیەک لە نێوان مرۆڤ و مەعریفەی یەقینیدا، چونکە مەعریفە نورێکە و تەنها لە "دڵێکی شکاو" و "نەفسێکی هێمن"دا جێگیر دەبێت، نەک لە دڵێکدا کە بە دووکەڵی خۆپەرستی و فیزلێدان ئاوسابێت، کەواتە کیبر لێرەدا وەک "نیهیلیزمێکی کردەیی" کار دەکات.
مرۆڤ هەموو حەقیقەتەکان ڕەت دەکاتەوە تەنها بۆ ئەوەی "من"ـە وەهمییەکەی خۆی بپارێزێت، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ لە بازنەیەکی داخراوی "جەهل"ـدا بمێنێتەوە لەکاتێکدا وادەزانێت ئەو لوتکەی زانینە.
بەڵام وەڵامە عیرفانییەکەی غەزالی لەوەدایە کە کیبر وەک "کێبڕکێکردن لەگەڵ خودا" لە سیفەتە تایبەتەکانیدا وەسف دەکات، کە ئەمەش ڕێک ئەو "دزییە میتافیزیکییە"یە کە ئیبن عەرەبیش باسی لێوە دەکات، غەزالی پێمان دەڵێت کە کیبر لە سێ ئاستدایە: کیبر بەرامبەر خودا (وەک فیرعەون)، کیبر بەرامبەر پێغەمبەران (بەهۆی نەفامی لە پلەی وەحی)، و کیبر بەرامبەر مرۆڤەکان، لە هەموو ئەم ئاستانەدا، ڕیشەی کێشەکە بریتییە لە "نەناسین"؛ ئەگەر مرۆڤ خودای بناسیایە بە مەزنی و خۆی بناسیایە بە فەقیری، هەرگیز تووشی کیبر نەدەبوو، دیدگای عیرفانی غەزالی لێرەدا دەبێتە "تیۆریی ئاوێنە". مرۆڤ تەنها ئاوێنەیەکە، و هەر کەماڵێک تێیدا بێت هی خودایە، بۆیە فیزلێدانی ئاوێنەکە بەو تیشکەی تێیدایە، نیشانەی تێنەگەیشتنە لە سروشتی ئاوێنەیی خۆی، غەزالی دەڵێت چارەسەری عیرفانیی کیبر بریتییە لە "شکاندنی نەفس" لە ڕێگەی عیبادەت و خزمەتکردن و بیرکردنەوە لە سەرەتا (دڵۆپە ئاوێک) و کۆتایی (تەرمێک لە ژێر خاک)، تا ئەو کاتەی "من" دەتوێتەوە و تەنها "ئەو" (الحق) دەمێنێتەوە، لێرەدا کیبر وەک "سەهۆڵێک" وەسف دەکرێت کە تەنها تیشکی "عیشقی ئیلاهی" دەتوانێت بیتاوێنێتەوە و بیگۆڕێت بۆ ئەو "تەواوزع"ـە ڕاستەقینەیەی کە مرۆڤ دەخاتەوە ناو دەریای یەکبوونی وجودی.
دەرئەنجامی ئەم گەشتە فیکرییە ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە کیبر لای ئیمامی غەزالی تەنها نیشانەی "خراپیی ڕەوشت" نییە، بەڵکو نیشانەی "مەرگی ڕۆحی" و "کوێربوونی عەقڵانی"ـیە، مرۆڤی مۆدێرن کە لە ژێر ناوی "سەربەخۆیی" و "تاکگەرایی"ـدا کیبر دەپەرستێت، لە ڕاستیدا لە قووڵترین زیندانی وجودییدایە، ڕزگاربوون لە کیبر لای غەزالی تەنها بە گەڕانەوە بۆ "فەقری وجودی" و تێگەیشتن لەوە دەبێت کە مرۆڤ "هیچ نییە" مەگەر بەو تیشکەی کە لە غەیبەوە پێی دەگات، ئەمەیە حەقیقەتی "تەواوزع" کە نەک تەنها شکاندنی فیزە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ "فترەت" و هاوسەنگیی پیرۆزی بوون کە تێیدا عەبد لە پێگەی خۆی دەمێنێتەوە و حەق لە باڵایی خۆی، و لەم هاوسەنگییەدایە کە "ئاشتیی ناوەکی" و "یەقینی مەعریفی" لەدایک دەبن.
ئەوەشمان بیرنەچێت، دیاردەی ڕەتکردنەوەی بەدیهیات لای مۆدێرنەکان دەگەڕێتەوە بۆ بنەمای "من". چونکە لەجیاتی دان بەوە دا بنێت "من" عەقڵم مەحکومە بەو یاسایانە، ئەو یاسایانە دەخاتە ژێر پرسیارەوە. ئەوەی دەمێنێتەوە لەسەرەوەی هەڕەمەکە، تەنها "من"ـە. بۆیە مرۆڤی مۆدێرن هەرچی بکات ناتوانێ وێنای ئەوە بکات مەحکومە بە یاساوە. بۆیە دەڵێت : مادام "من" گومانم بۆ دروست دەبێ لە یاساکان، "من" لە پێشترم لە یاساکان. بێ ئاگا لەوەی هێشتا مەحکومە بە یاساکانەوە.
چوارەم: نەخۆشیەکەی ئیبلیس!
ئەم تێڕوانینە سایکۆلۆژییەی کە لە ناو جیهانی پڕ لە ژاوەژاوی مۆدێرندا وەک "نارسیسیزم" یان "خۆپەرستی" ناو دەبرێت، لە سایکۆلۆژیای میتافیزیکیی مەولانا جەلالەدینی ڕۆمیدا بریتییە لە قووڵترین جۆری "کوێربوونی ئۆنتۆلۆجی" کە تێیدا مرۆڤ تووشی وەهمی "خود-بنیادنانی" دەبێت و وادەزانێت ئەو "بکەر"ـی ڕەهای ژیانی خۆیەتی، لای ڕۆمی کیبر نیشانەی "پوکانەوەی ڕۆحی"یە چونکە مرۆڤ کاتێک لە ناوەوە هەست بە بۆشایی و پووچی دەکات، ناچارە وەک میکانیزمێکی بەرگری "کێوێک لە من" دروست بکات تاوەکو لە لافاوی فەنابوون ڕزگاری بێت، ئەمە لە ڕاستیدا جۆرێکە لە "شێتیی مەعریفی" کە تێیدا سێبەرەکە وادەزانێت ئەو خۆیەتی کە ڕووناکییەکە دروست دەکات، و ئەم وەهمەی باڵادەستییە لای ڕۆمی تەنها بۆ پڕکردنەوەی ئەو برینە وجودییەیە کە لە دابڕانی مرۆڤ لە "سەنتەر" (خودا) دروست بووە، بۆیە کیبر لێرەدا تەنها فیزلێدان نییە، بەڵکو هەوڵێکی بێهودەیە بۆ شاردنەوەی ئەو "هەژارییە ڕەهایەی" کە مرۆڤی مۆدێرن نایەوێت دان بە ڕاستییەکەیدا بنێت.
خوێندنەوەی سایکۆلۆژیای ئەم نەخۆشییە لای مەولانا پێمان دەڵێت کە کیبر بەرهەمی "خۆشویستنی قاڵب" (الصور) و لەبیرچوونەوەی "مانا" (المعاني)ـیە، چونکە مرۆڤ کاتێک تەنها سەیری ڕووکەش و چەندێتی دەکات، تووشی فیز دەبێت، چونکە ڕووکەشەکان لە یەکتری جیاوازن و هەندێکیان لە هەندێکی تریان باڵاتر دەردەکەون، بەڵاق گەر چاوی ڕۆحی بۆ مانا بکرایەتەوە، دەیزانی کە هەموو "من"ـەکان لە ئاستی یەکبووندا دەتوێنەوە، ئەم تێڕوانینە لای ڕۆمی وەک "زیندانی شووشەیی" وایە.
مرۆڤی خۆبەزلزان لە ناو شووشەیەکدایە کە تەنها وێنەی خۆی تێدا دەبینێتەوە و ناتوانێت دەوروبەر وەک حەقیقەتێکی سەربەخۆ درک بکات، ئەمەش دەبێتە هۆی دابڕانێکی تەواو لە "ئەوی تر" و گۆڕینی مرۆڤ بۆ یەکەیەکی داخراو کە تەنها دووکەڵی وەهمی تێدا کەڵەکە دەبێت.
ڕۆمی کیبر وەک "بانگەشەی هەبوونی سەربەخۆ" لە بەرامبەر "مەوجودەکی ڕەها"دا دەبینێت، کە ئەمە گەورەترین لادانە لە "تەوحید" چونکە کیبر تەنها گوناهێکی ئەخلاقی نییە، بەڵکو "درۆیەکی وجودی"ـیە، مرۆڤێک کە دەڵێت "من"، لە ڕاستیدا بانگەشەی ئەوە دەکات کە خاوەنی بوونێکی جیاواز و بێپێویستە لە خودا، ئەمە لە مەنتیقی مەولانادا وەک "نەردەبانی ئەم جیهانە" وایە؛ نەردەبانی "منی و ئێمەیی" کە مرۆڤ هەرچەندە پێیدا سەرکەوێت، تەنها لە حەقیقەت دوور دەکەوێتەوە و کەوتنی بەئازارتر دەبێت، چونکە باڵایی لەم جیهانەدا تەنها وەهمێکە کە لە ڕێگەی "عەقڵی جەدەلی" (Partial Reason)ـەوە دروست دەکرێت تاوەکو ڕێگری بکات لە دەرکەوتنی "عەقڵی گەردونی" (Universal Intellect)، لێرەدا کیبر وەک "کێو" وایە و حەقیقەت وەک "لافاو"؛ لافاوەکە ناتوانێت بچێتە سەر لوتکەی کێوەکە، بۆیە کێوەکە (خۆبەزلزانەکە) هەمیشە بە تینوێتی و بێبەری لە ئاوی یەقین دەمێنێتەوە.
کاتێک دەچینە ناو قوڵایی وەڵامە عیرفانییەکە، مەولانا کیبر بە "نەخۆشیی ئیبلیس" ناو دەبات و ڕیشەکەی دەگەڕێنێتەوە بۆ "ئەحمەقیی میتافیزیکی"، چونکە ئیبلیس تەنها سەیری "قوڕ" و "خۆڵ"ـی کرد و چاوی نەیبینی کە لە ناو قاڵبی ئادەمدا ڕووحێکی خودایی هەیە، لێرەدا کیبر بریتییە لە "ڕەقبوونی نەفس" وەک سەهۆڵ، و وەک چۆن سەهۆڵ تا نەتوێتەوە نابێت بە ئاو و ناچێتە ناو زەریاوە، مرۆڤی خۆبەزلزانیش تا "من"ـەکەی نەتوێنێتەوە و نەگاتە مەقامی "نەفی" و "فەنا"، ناتوانێت چێژی "وەسڵ" بچێژێت، مەعریفەی عیرفانی لای ڕۆمی پێمان دەڵێت کە "باڵایی" تەنها لە "نزمبوونەوە" و "خۆکردن بە خاک"ـدایە، چونکە تەنها لە خاکدایە کە تۆو دەبێتە درەخت، و دڵێک کە وەک بەرد ڕەق بێت بە کیبر، هیچ گوڵێکی یەقینی تێدا ناڕوێت، بۆیە عیرفانی مەولانا بریتییە لە پرۆسەی "توانەوەی من" تا ئەو شوێنەی مرۆڤ تێدەگات کە ئەو تەنها نایەک (Flute)ـە و هەموو دەنگ و ئاوازەکان لە لایەن "نایەوان" (خودا)ـوە دێن.
دەرئەنجامی ئەم تێڕوانینە میتافیزیکییە ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە کیبر لای جەلالەدینی ڕۆمی تەنها کێشەیەکی ڕەوشتی نییە، بەڵکو مەرگی مەعریفی و ڕۆحییە، مرۆڤی مۆدێرن کە ئەمڕۆ لە ژێر سایەی "تاکگەرایی" و "سەرکەوتنی کەسی"ـدا کیبر دەپەرستێت، لە ڕاستیدا خەریکی چاندنی تۆوی لەناوبردنی خۆیەتی چونکە خۆی لە سەرچاوەی بوون دادەبڕێت، ڕێگەی ڕزگاری تەنها لە "شکاندنی کێوی من" و گەڕانەوەیە بۆ ناو "دەریای مانا"، کە تێیدا مرۆڤ واز دەهێنێت لە فیزلێدان و دەزانێت کە ئەو بەتاڵە و تەنها مەیدانێکە بۆ تێپەڕبوونی هەناسەی یەلاهی، تەنها کاتێک مرۆڤ "هیچ" بێت، دەتوانێت ببێتە "هەموو شتێک"، و هەر لێرەدایە کە مانا ڕاستەقینەکەی "تەواوزع" وەک هاوئاوازی لەگەڵ گەردوندا دەردەکەوێت.
کۆتایی: کیبر سەرچاوەی مەتریاڵیزم
ئەم تەمومژە چڕەی کە جیهانی مۆدێرنی تەنیوە و ناوی "ماتریاڵیزم" یان ماددەگەرییە، لە ڕاستیدا تەنها سیستەمێکی فیکری نییە، بەڵکو دەرکەوتەیەکی ترسناکی ئەو سایکۆلۆژیا پاتۆلۆژییەیەیە کە تێیدا "کیبر" وەک ڕەگی دارەکە کار دەکات، چونکە مرۆڤ کاتێک تووشی خۆبەزلزانینی وجودی دەبێت، چیتر ناتوانێت بوونی هێزێک یان حەقیقەتێک لە سەرووی خۆیەوە قبووڵ بکات، بۆیە پەنا دەباتە بەر کورتکردنەوەی هەموو بوون بۆ "ماددە" چونکە ماددە تاکە شتە کە مرۆڤ دەتوانێت بە تەواوی "کۆنتڕۆڵ"ـی بکات و بیپێوێت و وەک ئامرازێک بەکاریبهێنێت، ئەمە لە ڕاستیدا میکانیزمێکی بەرگریی نەفسییە بۆ پاراستنی ئەو "من"ـە باڵادەستەی کە نایەوێت لە بەرامبەر هیچ پیرۆزییەکدا چۆک دابدات، لێرەدا ماتریاڵیزم دەبێتە ئەو زیندانە ئارامەی کە کیبر بۆ مرۆڤی دروست دەکات تاوەکو چیتر هەست بە "فەقری وجودی" خۆی نەکات لە بەرامبەر غەیبدا، و ئەم خولیایەی مرۆڤی مۆدێرن بۆ ژمارە و کێش و پێوانە، تەنها ڕاکردنێکە لەو "چۆنێتی"ـیە ڕۆحییەی کە پێویستی بە تەسلیمبوون و تەواوزع هەیە، کەواتە ماددەگەری لە ڕیشەدا بریتییە لە "حوکمی چەندێتی" (Reign of Quantity) کە کیبر بەسەر زەیندا سەپاندوویەتی تاوەکو هەموو شتێک بکاتە ژێر دەستی خۆی.
لێرەوە گەر لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی-کەلامییەوە سەیری ئەم گرێکوێرەیە بکەین، دەبینین کە ماتریاڵیزم لوتکەی ئەو "دزییە میتافیزیکییە"یە کە کیبر ئەنجامی دەدات، چونکە لە مەنتیقی کەلامی ئەشعەریدا، گەڕاندنەوەی فاعیلیەت و کاریگەری بۆ "ماددە" و سروشت، لە ڕاستیدا جۆرێکە لە ئینکاری کردنی ڕوبوبیەتی خودا و گەڕاندنەوەی ئەو ڕوبوبیەتەیە بۆ جیهانی بەرجەستە، کە مرۆڤ خۆی تێیدا حاکمە، کیبر لێرەدا وەک "پەرژینێکی دەروونی" کار دەکات.
مرۆڤ نایەوێت دان بەوەدا بنێت کە ئەو دروستکراوێکی موحتاجە، بۆیە بیردۆزی ماتریاڵیزم دادەتاشێت تاوەکو بڵێت جیهان سیستەمێکی داخراوە و هیچ پێویستی بە "دەرەوە" (Transcendence) نییە، ئەمە ڕێک ئەو هەوڵەیە بۆ "خۆخوداکردن" کە تێیدا مرۆڤ وادەزانێت بە ناسینی یاسا ماددییەکان دەبێتە خودای گەردون.
فەلسەفەی ماتریاڵیستی تەنها دەرەنجامی لۆژیکیی ئەو خۆبەزلزانینەیە کە نایەوێت غەیب ببینێت چونکە غەیب مرۆڤ بچووک دەکاتەوە، لە کاتێکدا ماددە مرۆڤ گەورە دەکات و دەسەڵاتی پێ دەبەخشێت، بۆیە کیبر لێرەدا دەبێتە "ئیپیستیمۆلۆژیای ماددەگەری" و ڕێگە نادات هیچ مەعریفەیەکی ترانسێندێنت بچێتە ناو زەینەوە، چونکە هەر تیشکێکی غەیب دەبێتە هۆی تێکشکانی ئەو قەڵا وەهمییەی کە کیبر لە دەوری "من"ـی مۆدێرن دروستی کردووە.
بەڵام لوتکەی ئەم شیکارییە لە وەڵامە عیرفانی و ئەکبەرییەکەدا دەردەکەوێت، کە تێیدا ماتریاڵیزم وەک "چڕبوونەوەی حیجابی کیبر" وەسف دەکرێت، لای عاریفان، ماددە تەنها "توێکڵ" و سێبەری حەقیقەتە، بەڵام بۆچی مرۆڤی مۆدێرن تەنها لە ناو ئەم توێکڵەدا دەژی؟
وەڵامەکە لای مەولانا و ئیبن عەرەبی ڕوونە: چونکە کیبر چاوی "دڵ"ـی کوێر کردووە و تەنها ڕێگە دەدات چاوی "سەر" کار بکات، مرۆڤی خۆبەزلزان وەک ئەو "سەهۆڵە" ڕەقەیە کە ناتوانێت بچێتە ناو ڕەوانیی ئاوەوە، بۆیە تەنها لەگەڵ شتە ڕەق و بەرجەستەکاندا (ماددە) هەست بە ئارامی دەکات، ماتریاڵیزم لە عیرفاندا بریتییە لە "کەوتنی ڕۆح بۆ ناو زیندانی تەنیایی"، کە ئەمەش سزایەکی ڕاستەوخۆی کیبرە.
کاتێک تۆ خۆت لە خودا بە گەورەتر زانی (وەک ئیبلیس)، خودا تووشی "بینینی ماددە"ت دەکات و لە بینینی "ڕۆح" بێبەشت دەکات، وەک چۆن ئیبلیس تەنها "خۆڵ"ـی بینی و "نوور"ـی نەبینی، مرۆڤی ماتریاڵیستیش تەنها "تەنی" مرۆڤ دەبینێت و "ئاهی ئیلاهی" نابینێت، ئەمەیە کە ئێمە پێی دەڵێین "میتاستازی کیبر"؛ کاتێک مرۆڤ وا تێدەگات کە ماددە هەموو شتێکە، لە ڕاستیدا خەریکی پەرستنی "من"ـی خۆیەتی لە ناو ئاوێنەی ماددەدا، چونکە ماددە هیچ ئیرادەیەکی نییە و مرۆڤ دەتوانێت بیکاتە کۆیلەی ئارەزووەکانی، بەڵام ڕۆح پێویستی بە ملکەچبوون و فەنابوون هەیە، کە ئەمەش لای مرۆڤی خاوەن کیبر مەحاڵە.
دەرئەنجام ئەوەیە کە ماتریاڵیزم تەنها شکستی فیزیک و کیمیا نییە لە درککردنی غەیب، بەڵکو "کەوتنی ئەخلاقی و وجودی" مرۆڤە بۆ ناو قووڵایی کێش و پێوانە، کاتێک کیبر دەبێتە سەرچاوەی ماتریاڵیزم، مرۆڤایەتی دەچێتە ناو سەردەمێکەوە کە تێیدا "جوانی" دەبێتە "بایۆلۆژیا"، "عیشق" دەبێتە "هۆرمۆن"، و "حەقیقەت" دەبێتە "داتا"، ئەمە ئەو جیهانە ڕەقەیە کە تێیدا هیچ شوێنێک بۆ هەناسەی ڕۆح نەماوەتەوە چونکە کیبر هەموو پەنجەرەکانی ئاسمانی داخستووە تاوەکو تەنها وێنەی خۆی لە ناو دیواری تاقیگەکاندا ببینێتەوە، ڕزگاری لە ماتریاڵیزم تەنها بە گەڕانەوە بۆ "فەقری وجودی" و شکاندنی بتی کیبر دەبێت، چونکە تەنها کاتێک مرۆڤ دەزانێت کە ئەو "هیچ نییە"، ئینجا دەتوانێت ببینێت کە ماددە تەنها سێبەرێکی بێبایەخی ئەو ڕووناکییە مەزنەیە کە لە سەرووی هەموو پێوانەکانەوەیە.
خاڵێکی گرنگتر کە پێویستە بە چڕی مرۆڤ بیری لێ بکاتەوە، تەنها ماددە دەتوانێت "من" هەڵبئاوسێنێ. چونکە تەنها ژمارەی "جل" و "خشڵ" و "پارە " بەراورد دەکرێ لەگەل یەکتری. خۆ مرۆڤ ناتوانێ بەتەنیا کیبر ئەنجام بدات. بەلکو کیبر ئەنجامی بەراورد کردنی خۆیەتی بە کەسانی دیکەش. ئەو بەراوردەش زۆری "چەندیەتی"ـیە. ناکرێ هیچی تر بێت. ئەمەش مرۆڤ بە زۆرە ملێی کیبر ناچارە ببێت بە ماتریاڵیست.
چونکە "ڕۆح" و "مانا" و "چۆنێتی" (Quality) هیچ کێش و پێوانەیەکیان نییە و ناتوانرێت لە بازاڕی بەراوردکاریدا وەک کاڵا نمایش بکرێن، کەس ناتوانێت بڵێت "من دە کیلۆ لە تۆ عاریفترم" یان "من پێنج مەتر لە تۆ یەقینم زیاترە"، چونکە ئەم چەمکە ترانسێندێنتانە لە دەرەوەی بازنەی ژمارە و چەندێتین.
بۆیە مرۆڤی خۆبەزلزان بۆ ئەوەی بتوانێت ئەم شەڕە بباتەوە، دەبێت سەرەتا "ئۆنتۆلۆژیای ژیان" دابەزێنێت بۆ ئاستی جل و خشڵ و پارە، تاوەکو لەوێدا بە هۆی "ژمارە"وە بتوانێت ئەو باڵادەستییە وەهمییە دروست بکات کە پێی دەوترێت کیبر.
لێرەوە گەر لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی-کەلامییەوە سەیری ئەم میتاستازە بکەین، دەبینین کە ماتریاڵیزم لە ڕاستیدا "بەرگی شەرعی"ـی کیبرە، "ئەعراز" (سیفەتە کاتییەکان) تەنها لە ماددەدا جێگیر دەبن، و کیبر خۆی "عەرەز"ـی نەفسە کە تەنها کاتێک دەردەکەوێت کە ڕووبەڕووی "ئەوی تر" ببێتەوە لە مەیدانی ماددەدا، ئەمە ئەو خاڵە مەترسیدارەیە کە تێیدا مرۆڤ "ئیپیستیمۆلۆژیا"ـی خۆی دەگۆڕێت تاوەکو کیبرەکەی بپارێزێت.
واتە مرۆڤ بە ئەنقەست خۆی لە بینینی غەیب و پیرۆزییەکان کوێر دەکات، چونکە بینینی مەزنیی خودا و گەردون دەبێتە هۆی "بچووکبوونەوەی من"، و ئەمەش لای مرۆڤی مۆدێرن قبووڵنەکراوە، بۆیە پەنا دەباتە بەر "حوکمی چەندێتی" (Reign of Quantity) وەک چۆن ڕێنێ گینۆن باسی دەکات، تاوەکو هەموو جیهان بکاتە کۆمەڵێک ژمارەی بێڕۆح کە تەنها بەراوردکاریی "من" و "تۆ" تێیدا مانا بێت، لێرەدا کیبر دەبێتە بزوێنەری مێژوویی ماتریاڵیزم.
ئێمە بۆیە ماددەگەراین، چونکە کیبرەکەمان لە دەرەوەی ماددەدا هیچ زمانێکی نییە بۆ قسەکردن و هیچ پێوەرێکی نییە بۆ باڵادەستی.
بەڵام لە قوڵایی وەڵامە عیرفانی و ئەکبەرییەکەدا، ئەم "هەڵئاوسانە ماددییە" لای شێخی ئەکبەر ئیبن عەرەبی بریتییە لە "دروستکردنی بتی وێنەیی"، لای عاریفان مرۆڤ تەنها کاتێک "یەقین" دەبینێت کە بگاتە مەقامی "فەقر" و "فەنا"، واتە تێبگات کە ئەو وەک ئاوێنەیەک وایە و هیچی لە خۆیەوە نییە، بەڵام کیبر مرۆڤ ناچار دەکات کە ئاوێنەکە بە "بوونی ماددی" دابپۆشێت تاوەکو تیشکەکە نەبینێت و تەنها وێنەی چڕی خۆی ببینێت.
ئەمە "زۆرەملێی کیبر"ـە بۆ سەر ماتریاڵیزم. چونکە "نەفس" تەنها لە ڕێگەی ماددەوە دەتوانێت بانگەشەی "خاوەندارێتی" بکات، و خاوەندارێتی ڕەگی کیبرە، لە کاتێکدا "بوون" ڕەگی تەواوزعە، مرۆڤی ماتریاڵیست لە ڕاستیدا لە ناو "وەهمی فرەیی" (الکثرة)ـدا زیندانی بووە و ناتوانێت پەیوەندی لەگەڵ "وەحدەت"ـدا دروست بکات، چونکە وەحدەت هەموو جیاوازییە ماددییەکان دەسڕێتەوە، و ئەمەش مەرگی کیبرە، بۆیە کیبر بۆ ئەوەی نەمرێت، ناچارە هەمیشە جیهان پارچەپارچە بکات بۆ کۆمەڵێک "خشڵ" و "پارە" و "پلە"، تاوەکو لە ناو ئەو پارچەپارچانەدا هەست بە مەزنی بکات.
ئەمە ئەو "حیجابە چڕە"یە کە تێیدا مرۆڤ بە زۆری کیبر دەبێتە پەرستنکاری ماددە و لە هەناسەی ڕۆح بێبەش دەبێت. دەرئەنجامی ئەم بیرۆکە ئەوەمان بۆ دەسەلمێنێت کە ماتریاڵیزمی مۆدێرن تەنها بیردۆزێکی زانستی نییە، بەڵکو "سیستەمێکی بەرگریی کیبر"ـە، مرۆڤی ئەمڕۆ بۆیە ناتوانێت باوەڕ بە غەیب بهێنێت، چونکە غەیب هەموو ئەو "شانازییە ماددییانەی" لێ دەسەنێتەوە کە کیبرەکەی لەسەر بونیاد ناوە، کاتێک مرۆڤ "ناچارە" ببێتە ماتریاڵیست، ئەمە نیشانەی قووڵترین کارەساتی وجودییە، چونکە مرۆڤ بووەتە کۆیلەی ئەو "من"ـە هەڵئاوساوەی کە تەنها بە ژمارەی جل و بەرگ و خشڵەکانی دەژی.
ڕزگاری لەم زیندانە تەنها بەوە دەبێت کە مرۆڤ دان بە "فەقری وجودی" خۆیدا بنێت و تێبگات کە باڵایی ڕاستەقینە لە "چۆنێتی"ـدایە نەک لە "چەندێتی"، و چۆنێتیش تەنها لە ڕێگەی "نەفی کردنی خود"ـەوە بەدەست دێت، نەک لە ڕێگەی بەراوردکردنی ماددییەوە، تەنها بە شکاندنی ئەم هاوکێشە "چەندێتییە"یە کە مرۆڤ دەتوانێت لە ماتریاڵیزم ڕزگاری بێت و جارێکی تر ببێتەوە بەو بوونەوەرە ڕۆحییەی کە لە دەرەوەی بازنەی بەراوردکارییە بێبایەخەکاندا دەژی.
پاشکۆ: قۆرغکاری بازاڕ بۆ کیبری مرۆڤ لە گرافیک دیزاین دا
ئەم بازاڕە مۆدێرنەی کە تێیدا گرافیک دیزاین بووەتە ئامرازێکی ترسناکی "تەکنیکی"، لە ڕاستیدا تەنها کایەیەکی هونەری یان بازرگانی نییە، بەڵکو مەیدانێکی نوێیە بۆ "قۆرغکاریی ڕۆحی" لە ڕێگەی پیرۆزکردنی کیبرەوە، چونکە دیزاین لە جیهانی هاوچەرخدا چیتر بەدوای "جوانناسیی فترەتی" یان هاوئاهەنگیی نێوان فۆڕم و ناوەڕۆکدا ناگەڕێت، بەڵکو بووەتە تەکنەلۆژیایەکی ئاڵۆز بۆ دروستکردنی "باڵادەستیی وەهمی" و قووڵکردنەوەی ئەو هەستی کەمییەی کە مرۆڤی مۆدێرن لە دابڕانی لە "سەنتەر"ـەوە تووشی بووە، ئەم قۆرغکارییە سایکۆلۆژییە لە ڕێگەی گرافیکەوە کار لەسەر ئەوە دەکات کە "براند" یان نیشانە بازرگانییەکان وەک "سیفەتێکی ئیلاهی" بە کڕیار بفرۆشێتەوە.
تاوەکو ئەو کەسە لە ڕێگەی خاوەندارێتیی ئەو دیزاین و کاڵایەوە هەست بە جۆرێک لە "خۆخوداکردن" و باڵایی بەسەر ئەوانی تردا بکات، ئەمە میتاستازێکی دەروونییە کە تێیدا دیزاینەر وەک "ساحیر"ـێکی مۆدێرن کار دەکات بۆ گۆڕینی چاوی مرۆڤ لە بینینی "حەقیقەت"ـەوە بۆ بینینی "ئۆبجێکت"ـە باڵاکان، و ئەمەش ڕێک ئەو قەیرانی "نیهیلیزمە"یە کە تێیدا وێنە جێگەی واقیع دەگرێتەوە تاوەکو کیبری مرۆڤ تێراو بکات.
خوێندنەوەی سایکۆلۆژیای ئەم قۆرغکارییە ئەوەیە کە گرافیک دیزاین لە خزمەتی بازاڕدا، لە ڕاستیدا خەریکی "ئەندازیاریکردنی ئارەزوو"ـە لە ڕێگەی پەرەپێدانی کیبرەوە، چونکە جیهانی مۆدێرن کە جیهانی "چەندێتی"ـیە (Quantity)، مرۆڤی کردووەتە یەکەیەکی ڕکابەر کە تەنها لە ڕێگەی نیشانە دەرەکییەکانەوە دەتوانێت هەست بە بوونی خۆی بکات، دیزاین لێرەدا وەک پزیشکێکی فێڵباز کار دەکات کە برینە وجودییەکان ساڕێژ ناکات، بەڵکو بە "دووکەڵی کیبر" (Tuphos) دایان دەپۆشێت، ئەم قۆرغکارییە دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ هەمیشە لە دۆخی "دڵەڕاوکێی باڵاییدا" بژیت، چونکە دیزاینی مۆدێرن هەمیشە وێنەیەک دەخاتە ڕوو کە دەستپێڕانەگەیشتووە و تەنها لە ڕێگەی کڕین و پۆشین و نمایشکردنەوە دەبێتە بەشێک لە "من"ـی کڕیار، ئەمە پاتۆلۆژیایەکی وێنەییە کە تێیدا گرافیک دیزاینەر دەبێتە خزمەتکاری ئەو "نەفسە ئەمارە"یەی کە دەیەوێت بە هەر نرخێک بێت لە سەرووی ئەوانی ترەوە بوەستێت، و ئەمەش گەورەترین زیندانی سایکۆلۆژییە کە مرۆڤی تێدا دیل کراوە.
ئەم قۆرغکارییەی بازاڕ بۆ کیبر بریتییە لە "لادانێکی ئۆنتۆلۆجی" و جۆرێک لە "شیرکی ئیستاتیکی" (Aesthetic Shirk)، چونکە، جوانی (الجمال) تیشکێکی یەلاهییە کە دەبێت مرۆڤ بەرەو "حەق" بەرێت، بەڵام گرافیک دیزاینی مۆدێرن ئەم تیشکە دەدزێت و بۆ "پەرستنی کاڵا" و "بەرزکردنەوەی من" بەکاری دەهێنێت، ئەمە "دزییەکی میتافیزیکی"ـیە کە تێیدا سیفەتی "الکبریاء" لە خودا دەسەندرێتەوە و دەدرێتە "براند"ـەکان، قۆرغکاریی بازاڕ لێرەدا بەو مانایەیە کە ماتریاڵیزم هەموو پەنجەرە مەعریفییەکانی تری داخستووە و تەنها یەک جۆر لە جوانیی ناساندووە کە ئەویش "جوانیی نمایشکارانە"یە، ئەمە تێکدانی هەڕەمی پیرۆزی بوونە چونکە تێیدا "فۆڕم" ملکەچی "ئارەزوو" دەکرێت نەک ملکەچی "عەقڵ"، و لێرەوە دیزاین دەبێتە ئامرازێک بۆ "ئۆبجێکتکردنی مرۆڤ"؛ واتە گۆڕینی مرۆڤ بۆ کۆمەڵێک ژمارە و داتا کە تەنها لە ڕێگەی هاندانی کیبریانەوە دەتوانرێت ئاڕاستە بکرێن، ئەمە "حوکمی چەندێتی"ـیە لە بەرگێکی ڕەنگاوڕەنگدا کە حەقیقەتی مرۆڤ لە ناو دەبات.
ئەم ئەندازیاریکردنەی "کیبر" لە ڕێگەی گرافیک دیزاین و ئێستاتیکای بڕاندە گرانبەهاکانەوە تەنها فێڵێکی بازرگانی نییە، بەڵکو قووڵترین و ترسناکترین دەرکەوتەی ئەو "زۆرەملێی ماتریاڵیزمە"یە، چونکە دیزاینی مۆدێرن لەم ئاستەدا کار لەسەر "بینراوکردنی ژمارە" دەکات تاوەکو نەفسی مرۆڤ بتوانێت لە مەیدانی بەراوردکاریدا سەرکەوتنی وەهمی بەدەستبهێنێت.
کاتێک تۆ سەیری لۆگۆی بڕاندێکی جیهانی یان دیزاینێکی "مینیمالیستی" گرانبەها دەکەیت، ئەوەی دەبینرێت تەنها ڕەنگ و فۆنت نییە، بەڵکو زمانێکی پەیامکەرە کە "چەندێتی" (پارە و پلە) وەردەگێڕێت بۆ "باڵاییەکی وەهمی" کە تێیدا دیزاینەر وەک ساحیرێکی میتافیزیکی کار دەکات بۆ ئەوەی ئەو "من"ـە هەڵئاوساوەی کە تەنها بە ماددە تێر دەبێت، جۆرێک لە "ئیستاتیکای دەستپێڕانەگەیشتن" (Aesthetics of Inaccessibility) پۆشاک بکات، ئەمە لە ڕاستیدا پڕۆسەی گۆڕینی "نیشانە ماددییەکان"ـە بۆ "بتە وێنەییەکان" تاوەکو مرۆڤی مۆدێرن بتوانێت لە ڕێگەی بەراوردکردنی ئەم وێنانەوە جۆرێک لە کیبری ئۆنتۆلۆجی ئەنجام بدات کە تێیدا "ئەوی تر" کورت دەکرێتەوە بۆ تەنها سێبەرێکی بێبایەخ لە بەرامبەر درەوشانەوەی ئەو کاڵا و نیشانانەی کە دیزاینەکە دەیانپارێزێت.
لێرەوە گەر لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی-کەلامییەوە سەیری ئەم "تەلارسازییەی کیبر" بکەین، دەبینین کە گرافیک دیزاینی بڕاندە گرانبەهاکان لەسەر بنەمای "دزینی سیفەتە یەلاهییەکان" کار دەکات، بۆ نموونە بەکارهێنانی بۆشایی سپی (White Space) یان ڕەنگی ڕەش و زێڕین و فۆنتە "ئەریستۆکراتەکان" تەنها بۆ جوانی نییە، بەڵکو بۆ دروستکردنی هەستی "بێپێویستی" و "باڵایی"ـە کە لە بنەڕەتدا تەنها بۆ خودا شیاون، بەڵام بڕاندەکە ئەم سیفەتانە دەداتە کاڵاکە و لەوێشەوە بۆ "من"ـی کڕیار.
ئەمە جۆرێکە لە "شیرکی ئیستاتیکی" چونکە مرۆڤ لێرەدا پەرستن و گەورەبینین لە "حەق"ـەوە دەگوازێتەوە بۆ "نیشانەی بڕاندەکە"، و ئەمەش ڕێک ئەو خاڵەیە کە تێیدا مرۆڤ ناچار دەبێت ببێتە ماتریاڵیستێکی تەواو، چونکە ئەو "باڵاییە"ی کە دیزاینەکە دروستی کردووە، تەنها لە ڕێگەی "خاوەندارێتیی ماددی"ـیەوە دەگوازرێتەوە، واتە تۆ تا کاڵاکەت (ماددەکە) نەبێت، ناتوانیت ئەو "کیبرە"ی کە دیزاینەکە بۆی ئامادە کردوویت ئەنجام بدەیت، ئەمە "حوکمی چەندێتی"ـیە لە بەرگێکی هونەریدا کە تێیدا مانا دەکوژرێت تاوەکو ژمارە و نیشانە پەرستش بکرێن.
گرافیک دیزاینی بڕاندەکان بریتییە لە دروستکردنی "حیجابی وێنەیی" (The Veil of Image) کە تێیدا مرۆڤ لە "وەحدەت" دابڕاو دەکرێت و دەخرێتە ناو زیندانی "فرەیی و بەراوردکاری"، لای شێخی ئەکبەر ئیبن عەرەبی هەر وێنەیەک کە مرۆڤ بۆ باڵادەستیی خۆی بەکاریبهێنێت، دەبێتە "بتێک" کە ناهێڵێت تیشکی یەقین بگاتە دڵ، چونکە کیبر لێرەدا نەک تەنها لە ناو دڵدایە، بەڵکو لە ڕێگەی دیزاینەوە بووەتە "واقیعێکی بەرجەستە" کە مرۆڤ دەتوانێت دەستی لێ بدات و پێی بمرێت، ئەمە "تەلەبیسی شەیتانی"ـیە لە جیهانی گرافیکدا.
واتە بەکارهێنانی یاساکانی هاوسەنگی و جوانی (کە هی خودان) بۆ پتەوکردنی "من"ـی مۆدێرن و قووڵکردنەوەی ماتریاڵیزم. مرۆڤ ناتوانێت بە تەنیا کیبر بکات، بۆیە دیزاینەر "کۆمەڵگایەکی وێنەیی" دروست دەکات کە تێیدا هەموان خەریکی بەراوردکردنی لۆگۆ و ڕەنگ و ستایلەکانن، و ئەمەش دەبێتە هۆی "ڕەقبوونی ڕۆح" لە ناو جیهانی بەرجەستەدا، کە تێیدا مرۆڤ وادەزانێت بە کڕینی وێنەیەک، پلەی وجودی خۆی بەرز کردووەتەوە، لە کاتێکدا ئەو تەنها پەردەیەکی تری لە سەر چاوی دڵی زیاد کردووە.
دەرئەنجامی ئەم هاوکێشە ترسناکە ئەوەیە کە گرافیک دیزاین لە جیهانی مۆدێرندا بووەتە "زمانی کیبری ماددی"، ئەمە مرۆڤی ڕاپێچی ناو ماتریاڵیزمێکی بێدەرباز کردووە، چونکە کاتێک "مانای بوون" کورت دەکرێتەوە بۆ "نیشانەیەک" کە تەنها بە پارە دەبێتە هی تۆ، ئەوا مرۆڤ چیتر پێویستی بە تەسەوف و عیرفان و تەواوزع نامێنێت، بەڵکو تەنها پێویستی بە "کەڵەکەکردنی چەندێتی" دەبێت تاوەکو بتوانێت لەم یارییە وێنەییەدا بمێنێتەوە، ڕزگاری لەم زیندانە تەنها بەوە دەبێت کە مرۆڤ ئەو "دووکەڵە" (Tuphos)ـە بڕەوێنێتەوە کە دیزاینی مۆدێرن لە دەوری "من"ـی کێشاوە و تێبگات کە جوانیی ڕاستەقینە لە "سادەیی و فەقر"ـدایە نەک لە "فیز و نمایش"، تەنها کاتێک مرۆڤ لەم بەراوردکارییە ماددییە دێتە دەرەوە، دەتوانێت ئەو جوانییە ڕەهایە ببینێت کە پێویستی بە هیچ لۆگۆ و بڕاندێک نییە تاوەکو مەزنیی خۆی بسەلمێنێت.
ئەم میکانیزمە تەکنیکییەی کە لە جیهانی ڕیکلامدا بە (Call to Action - CTA) یان "بانگەواز بۆ کارکردن" ناوی دەبرێت، لە ڕاستیدا تەنها دوگمەیەکی ڕەنگاوڕەنگ یان ڕستەیەکی کورت نییە بۆ هاندانی کڕیار، بەڵکو نەشتەرێکی ژەهراوییە کە ڕێک دەخرێتە سەر دەمارە لەرزیوەکانی "نەفسی ئەمارە" تاوەکو لە ڕێگەی هەڵئاوسانی "من"ـەوە مرۆڤ ڕاپێچی ناو زیندانی ماتریاڵیزم بکات، چونکە گرافیک دیزاینەر لەم ئاستەدا وەک "ئەندازیارێکی کیبر" کار دەکات و ئەو یاسایانەی بەکاریان دەهێنێت، هەموویان لەسەر بنەمای قووڵکردنەوەی جیاوازییەکانی "چەندێتی" و دروستکردنی وەهمی باڵایی بونیاد نراون.
کاتێک تۆ دەبینیت ڕیکلامێک دەڵێت "ببە بە خاوەنی ئەم کاڵایە و جیاواز بە لەوانی تر" یان "تەنها بۆ دەستەبژێرەکان" (Exclusive Access)، ئەمە ڕێک هێرشکردنە سەر ئەو فەقری وجودییەی مرۆڤە کە دەیەوێت بە "شکۆ" و "پلە" و "دیزاین" دایپۆشێت، لێرەدا CTA تەنها داواکارییەک نییە بۆ کڕین، بەڵکو "فەرمانێکی شەیتانی"ـیە بۆ نەفس تاوەکو لە ڕێگەی ماددەوە بانگەشەی خوایەتی و سەربەخۆیی بکات و خۆی لە بەرامبەر "ئەوی تر"دا وەک یەکەیەکی باڵا و جیاواز وێنە بکات، ئەمە میتاستازی وێنەیە کە تێیدا دیزاین دەبێتە وەسیلەیەک بۆ ئەوەی مرۆڤ هەمیشە لە دۆخی "بەراوردکارییەکی بێبەرەمدا" بژیت و هیچ کات هەست بە تێربوون نەکات.
چونکە کیبر برسییەتییەکی وجودییە کە تەنها بە لەناوبردنی ڕکابەر (لە ڕێگەی زۆریی چەندێتییەوە) دەحەوێتەوە، ئەم CTA یانە کە پشتیان بە هەڵئاوسانی "من" بەستووە، گەورەترین "تەلەبیس" و شێواندنی حەقیقەت ئەنجام دەدەن، سیفەتی "تەفەرد" (تاقانەیی) تەنها بۆ خودایە، بەڵام ڕیکلامی مۆدێرن لە ڕێگەی ڕستەی وەک "ستایلی تاقانەی خۆت دروست بکە" (Create your unique style)، ئەم سیفەتە پیرۆزە دەدزێت و دەیکاتە کاڵایەک کە تەنها لە ڕێگەی ماددەوە بەدەست دێت، ئەمە "زۆرەملێی ماتریاڵیزم"ـە بە بەرگێکی ئێستاتیکییەوە؛ چونکە بۆ ئەوەی تۆ "تاقانە" بیت (کە CTAـکە بەڵێنت پێ دەدات)، دەبێت پارەی زیاتر بدەیت و "ژمارەی" خشڵ و جلەکانت زیاتر بکەیت، لێرەدا دیزاینەر یاسای "Hierarchy" یان پلەبەندیی گرافیکی بەکاردێنێت نەک بۆ ڕێکخستنی زانیاری، بەڵکو بۆ چەسپاندنی پلەبەندییەکی چینایەتیی وەهمی لە زەینی کڕیاردا، کە تێیدا ئەو کەسەی "کلیک" دەکات، وا هەست دەکات لە هەڕەمی بووندا پلەیەک سەرکەوتووە، ئەمە جۆرێکە لە "ئیلحادی کردەیی" چونکە تێیدا پیرۆزییەکان (وەک باڵایی و جیاوازی) دادەبەزێنرێن بۆ ئاستی چەندێتییەکی بێمانا کە تەنها بۆ تێرکردنی برسییەتیی کیبر دروست کراوە، و ئەمەش ڕێک ئەو بازنە داخراوەیە کە تێیدا مرۆڤ دەبێتە کۆیلەی ئەو وێنانەی کە خۆی دروستی کردوون.
ئەم جۆرە لە CTA و ڕیکلامەکان وەک "داوی شەیتانی" وەسف دەکرێن کە مرۆڤ لە مەقامی "عوبودیەت"ـەوە ڕادەکێشن بۆ ناو وەهمی "ڕوبوبیەت"، لای عاریفان مرۆڤ تەنها کاتێک ئازادە کە لە "من" ڕزگاری بێت، بەڵام گرافیک دیزاینی بڕاندە گرانبەهاکان بە بەکارهێنانی CTA ی وەک "Show your power" یان "Command respect"، ڕێک کار لەسەر "ڕەقکردنی نەفس" دەکەن لە ناو قاڵبی ماددەدا، ئەمە دروستکردنی "حیجابێکی وێنەیی"ـیە کە ناهێڵێت مرۆڤ "فەقری وجودی" خۆی ببینێت، چونکە کاتێک مرۆڤ بە زۆری کیبر ناچار دەکرێت ببێتە ماتریاڵیست، ئەوا هەموو پەیوەندییەکی لەگەڵ "یەقین" دەپچڕێت و تەنها لە ناو جیهانی "بەراوردکاری"ـدا دەمێنێتەوە، لای ئیبن عەرەبی ئەمە "زیندانی فرەیی"ـیە (کثرة).
تێیدا مرۆڤ وا دەزانێت بە کڕینی کاڵایەک کە دیزاینێکی باڵای هەیە، گەیشتووەتە "بەقا"، لە کاتێکدا ئەو تەنها لە "فەنا"ـی ڕاستەقینە دوور کەوتووەتەوە، دیزاینەر لێرەدا بە بەکارهێنانی "Negative Space" و "Luxury Typography"، جۆرێک لە "هەیبەتی درۆینە" بۆ کاڵاکە دروست دەکات تاوەکو کڕیار وا هەست بکات کاتێک کلیک دەکات، خەریکی کڕینی "ڕۆح"ـە، لە کاتێکدا ئەو تەنها خەریکی ئەستوورکردنی ئەو پەردەیەیە کە لە نێوان خۆی و حەقیقەتدا کێشاویەتی.
دەرئەنجامی ئەم هاوکێشە پاتۆلۆژییە ئەوەیە کە CTA لە گرافیک دیزاینی مۆدێرندا بووەتە "بانگەوازی بەئاگابوونەوەی نەفس" بەڵام بۆ مەبەستێکی شەیتانی، کە ئەویش پیرۆزکردنی "من"ـە لە ڕێگەی ماتریاڵیزمەوە، مرۆڤی ئەمڕۆ لە ژێر گوشاری ئەم یاسا دیزاینانەدا، چیتر ناتوانێت وەک "بەندەیەکی فەقیر" هەست بە بوونی خۆی بکات، بەڵکو دەبێت هەمیشە "بکەرێکی باڵا" بێت کە لە ڕێگەی کڕینی نیشانەکانەوە کیبرەکەی بسەلمێنێت، ئەمە ئەو "حوکمی چەندێتی"ـیەیە کە هەموو جوانییەکی فترەتیی کوشتووە و جیهانی کردووەتە مەیدانێکی گەورەی "نمایشی کیبر"، ڕزگاری لەم زیندانە وێنەییە تەنها بەوە دەبێت کە مرۆڤ لەو "کلیک"ـە حەزەر بکات کە بەڵێنی باڵایی پێ دەدات، و تێبگات کە مەزنیی ڕاستەقینە لە "نەفی کردنی خود" و تەواوزع دایە، نەک لەو "هەڵئاوسانی من"ـەی کە گرافیک دیزاینی بازاڕ وەک ژەهرێکی ڕەنگاوڕەنگ دەرخواردی ڕۆحی مرۆڤی دەدات.