فەیلەسوفی گومانەکان؛ تێکشکانی عەقڵانییەتی خودیی کۆجیتۆی دیکارتی توێژەر: محەمەد عوسمان الخشت
پێشەکی سەرنوسەر:
ئەم توێژینەوەیە باس لە عەقڵانییەتەکەی دیکارت دەکات لە سەرجەم ئەو بوارە مەعریفیانەی کە سیستەمە فەلسەفییەکەی گرتوویەتییەوە. توێژەر، پرۆفیسۆر محەمەد عوسمان الخشت، توخمەکانی تێکشان و هەڵوەشانەوەی لە میتۆدە عەقڵانییەکەی دیکارتدا ڕوون کردۆتەوە، لە سەرەتای پووچەڵکردنەوەی بانگەشەی ڕوونی و جیاکاری لە فەلسەفەکەیدا، تا بەتاڵکردنەوەی ئەو بانگەشەیەی کە پێکهاتە فەلسەفییەکەی دیکارت پتەو و بێ کەموکوڕییە لە ڕووی داڕشتن و ماناوە، و گەیشتن بەو ناکۆکییە ئاشکرایەی لە گومان و دڵنیاییەکانیدا هەیە لە نێوان لۆژیکی سروشت و لۆژیکی باوەڕی ئایینیدا و نەتوانینی لە ئاشتکردنەوەی نێوانیاندا.
ئاماژە بەوە دەکەین کە ئەم توێژینەوەیە پوختەیەکی چڕی ئەو بیرۆکانەیە کە پێشتر لە توێژینەوەیەکی نووسەردا هاتووە بە ناونیشانی: "دەمامکەکانی دیکارت دەکەون"، کە تێیدا کۆسپە پێکهێنەرەکانی عەقڵانییەتی دیکارتی ڕوون دەکاتەوە، بەتایبەتی لەو دامەزراندنە تیۆرییانەی کە لەسەر چەمکی "من بیردەکەمەوە، کەواتە من هەم" بنیات نراون.
«سەرنووسەر»
ڕێنێ دیکارت (René Descartes، ١٥٩٦-١٦٥٠) بانگەشەی ئەوە دەکات کە فەلسەفەکەی، فەلسەفەی ڕوونی و جیاکارییە؛ ئەمەش بەو مانایەی کە فەلسەفەیەکە، مانای ڕوونە و زیاتر لە یەک لێکدانەوە هەڵناگرێت.. ئایا ئەم بانگەشەیە ڕاستە؟ ئایا فەلسەفەی دیکارتی لە ڕووی ماناوە پتەوە؟ یان بە پێچەوانەوە، فەلسەفەیەکە کە گومان دروست دەکات، واتە دەق و هەڵوێستی فەلسەفیی ناڕوون و لێکچووی تێدایە؟ و بەم پێیە، ئایا دووفاقییەتییەک لە فەلسەفەی دیکارتدا هەیە کە ناکۆکییەکانی هەڵوێستەکانی ئاشکرا دەکات؟ ئایا فەلسەفەیەکی عەقڵانییە یان لاهووتییە؟ ئایا عەقڵانییەت تێیدا شتێکی یەکلاکەرەوەیە یان تەنها دەمامکێکە دیکارت ئاراستە لاهووتییەکانی خۆی لە پشتەوە شاردۆتەوە؟
ئەم پرسیارانەن کە ئەم توێژینەوەیە هەوڵی وەڵامدانەوەیان دەدات.. ئەوەی وای لێکردین ئەم پرسیارانە بکەین ئەوەیە کە فەلسەفەی دیکارت دەقی وا لەخۆدەگرێت کە لە ڕووی ماناوە ناڕوونن، و سیستەمە فەلسەفییەکەی لە پەیوەندیدایە بە ئایینەوە، جێگەی گومانەکانمان لێرەدا دەگاتە ناتەریبی لە لێکدانەوەیدا. ئەوەی زانراوە، دیکارت بە یەکێک لەو فەیلەسوفانە دادەنرێت کە جۆرێک لە مشتومڕی لە مێژووی فەلسەفەدا دروست کردووە، سەرەڕای ئەو وتە باوەی کە پێی دەوترێت فەیلەسوفی ڕوونی و جیاکاری و عەقڵانییەتی پەتی! ئەگەر ئەم وتەیە ڕاست بووایە، دیکارت نەدەبووە جێی مشتومڕ لەسەر سروشتی هەڵوێستە فەلسەفییەکەی لە پەیوەندیدا بە ئایینەوە؛ فرەیی و جیاوازیی لێکدانەوەکان گەورەترین بەڵگەن لەسەر ئەوەی کە سیستەمی دیکارتی ڕوون نییە، و میتۆدەکەی هەندێک جار بە ناڕوونی و هەندێک جاری تریش بە نەبوونی وردبینیی لۆژیکی دەناسرێت، بەڵکو دووفاقییەتییەک لە فەلسەفەی دیکارتدا هەیە کە ناکۆکییەکانی هەڵوێستەکانی ئاشکرا دەکات، و لەوانەیە هەر ئەم خەسڵەتە بووبێتە هۆی ئەوەی ببێتە سەرچاوەی دوو قوتابخانەی جیاواز لە فەلسەفەی مۆدێرندا. بێرتراند ڕاسڵ دەڵێت:
«لە دیکارتدا دووفاقییەتییەکی چارەسەرنەکراو هەیە، لە نێوان ئەوەی کە لە زانستی سەردەمی خۆیەوە فێری بووە، و لە نێوان ئەو ئاراستە سکۆلاستییەی (مەدرەسییەی) کە لە "لافلێش" خوێندوویەتی. ئەمە بووە هۆی ئەوەی تووشی دژبەیەکێکی خودی ببێت، بەڵام وای لێکرد کە لە ڕووی بیرۆکەی بەرهەمدارەوە دەوڵەمەندتر بێت لە هەر فەیلەسوفێکی لۆژیکی تر کە دەیتوانی ببێت. ڕێکخستن و لێکبەستنەوە تەنها دەیتوانی بیکاتە دامەزرێنەری قوتابخانەیەکی نوێ، بەڵام ناکۆکی وای لێکرد ببێتە سەرچاوەی دوو قوتابخانەی فەلسەفیی گرنگ، کە لەگەڵ ئەوەشدا لە یەکترەوە دوورن»[٢]. کەواتە دووفاقییەتییەکەی دیکارت بوو کە جیابوونەوەی لە هۆشیاریی ئەوروپیدا دروست کرد، و وای لێکرد کە «لە سەرەتادا لە دەمی تیمساحێکی کراوە بچێت، شەویلگەی سەرەوەی عەقڵانییەت بوو، و شەویلگەی خوارەوەی ئەزموونگەرایی بوو»[٣].
و ئەگەر زۆربەی مێژوونووسان بە درێژایی چوار سەدەی ڕابردوو دیکارت بە "باوکی فەلسەفەی مۆدێرن"[٤] دابنێن، و کۆتینگهام (Cottingham) باس لەوە دەکات کە لەسەر ئاستی جیهان بەمە ناسراوە[٥]، وەک دامەزرێنەری سیستەمێکی فەلسەفیی عەقڵانی کە لە بیری پەتیی خاوەن ڕوونی و جیاکارییەوە سەرچاوەی گرتووە، ئەوا کاتی ئەوە هاتووە کە وردبینی لەم بانگەشەیەدا بکرێت و بخرێتە سەر تەرازوی توێژینەوە؛ چونکە عەقڵانییەتی دیکارتی شتێک نییە کە دەقەکانی دیکارت بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە ئاماژەی پێ بدەن، ئەمەش ئەگەر سەیری تەواوی فەلسەفەکەی بکەین، نەک تەنها بەشێکی؛ لەبەر ئەوەی دەقی وا هەن کە ئاماژە بە ئاراستەیەکی عەقڵانی دەکەن، هەروەها دەقی واش هەن کە ئاماژە بە بوونی ئاراستەیەکی لاهووتی لە بیرکردنەوەیدا دەکەن. هەندێک لەو چارەسەرانەی کە بۆ هەندێک کێشەی فەلسەفی پێشکەشی کردوون، ئاماژە بە هەڵبژاردنی تەواو لاهووتی دەکەن[٦]، کە ئەمەش وا دەکات پێویست بە پێداچوونەوە بە فەلسەفەکەی بە گشتی و بیرە ئایینییەکەی بە تایبەتی بکرێت، ئەمەش لە ڕوانگەی چەمکی گومانەوە. هەروەها پرسیاریش دروست دەکات: ئایا عەقڵانییەت تەنها ڕواڵەتێکە دیکارت ئاراستە لاهووتییەکانی خۆی لە پشتەوە شاردۆتەوە کە لەوە زیاتر نین بیروباوەڕی مەسیحییەت بن و بەرگی بیری پەتییان پۆشیوە و ئاڵای عەقڵانییەتی مۆدێرنیان بەرز کردۆتەوە؟
لەوانەیە ئەم پرسیارە شەرعییەتی خۆی وەربگرێت ئەگەر لەبەرچاوی بگرین کە بنەما بەناوبانگەکەی دیکارت "من بیردەکەمەوە" هێندە بەهێز و پتەو نەبوو کە ببێتە بنەمایەکی بەس بۆ دەرهێنانی سیستەمێکی فەلسەفیی تەواوکار کە زنجیرەیەک لە ڕاستییەکانی لێ بکەوێتەوە؛ بەگوێرەی شیکردنەوەکەی دیکارت بۆی، بنەمایەکی ناسکە و پێویستی بە پاڵپشتییە؛ هەر بۆیە دیکارت بنەمای خودای کامڵ و ڕاستگۆی هێنایە ناوەوە بۆ چارەسەرکردنی کەموکوڕییەکانی کۆجیتۆ. دیکارت - وەک دواتر ڕوونی دەکەینەوە - نەیتوانی فەلسەفەکەی لە دیلیی تێڕوانینی ئایینی مەسیحی ڕزگار بکات، چ لەسەر ئاستی میکانیزمی ڕزگاربوونی فەلسەفی لە گومانە میتۆدییەکەیدا، یان لەسەر ئاستی پایەکانی ڕێبازەکەیدا، لە تێڕوانینی بۆ بوونەوە تا دەگاتە تێڕوانینی بۆ زانستی سروشتی و بیرکاری، و بەو ڕێگایەشدا کە خۆی وەک "هاوپەیمانی کڵێسا"[٧] ڕاگەیاند، و چەندین جار جەختی لەوە کردەوە کە فەلسەفەکەی دەکەوێتە ژێر ئاڵای بەرەنگاربوونەوەی زەندیقەکان و بێباوەڕان! دیکارت دەڵێت:
«بۆ ئێمەی کۆمەڵی باوەڕداران بەسە کە لە ڕێگەی باوەڕەوە بڕوامان بەوە هەبێت کە خودایەک هەیە و گیانی مرۆڤ بە مردنی جەستە نامرێت، من دڵنیام کە ناکرێت بتوانین بێباوەڕان بە ڕاستی هەر ئایینێک، یان ڕەنگە بە هەر فەزیلەتێکی ئەخلاقی، قایل بکەین، ئەگەر سەرەتا ئەم دوو شتەیان بۆ نەسەلمێنین بە عەقڵی سروشتی»[٨].
هەروەها دەڵێت: «...بەڵام کۆڕبەندی لاترانی کە بە سەرۆکایەتی پاپا لیۆی دەیەم بەسترا، و ئەو بڕیارانەی دەریکردن لە ئیدانەکردنی ئەوانە [واتە بێباوەڕان] و بانگهێشتکردنی فەیلەسوفە مەسیحییەکان بە شێوەیەکی ڕاشکاو بۆ وەڵامدانەوەی وتەکانیان، و بەکارهێنانی ئەوپەڕی توانای عەقڵیان بۆ دەرخستنی حەق، هەموو ئەمانە وایان لێکردم بوێری ئەوە بکەم کە لەم کتێبەدا هەوڵی ئەوە بدەم»[٩].
بگرە دیکارت هەوڵی دا مۆرکێکی پێغەمبەرانە (Prophetic) بداتە ئەزموونە فەلسەفییەکەی، کاتێک باسی لەو ڕووداوە کرد کە شەوێک لە تەنیشت گەرمکەرەوەیەکەوە لە مانگی تشرینی دووەمی ١٦١٩دا بەسەری هات[١٠]، کە وتی تێیدا سێ خەون یان بینینی بینیوە و "کەشفێکی گەورە"ی بۆ کراوە، کە بریتی بوو لە "بنەماکانی زانستێکی سەرسوڕهێنەر". دیکارت بەبێ دوودڵی ئەو بینینانەی بە "پەیامێک لە ڕۆحی ڕاستییەوە" دانا کە بەڵێنی پێدابوو هەموو گەنجینەکانی زانستی بۆ بکاتەوە. لە ڕۆژانی دواتردا نوێژێکی بۆ خودا و نوێژێکی بۆ مریەمی پاکیزە کرد، و نەزری کرد کە حەج بکات بۆ "نۆتردام دولۆرێت" کە کۆنترین و خۆشەویستترین شوێنی پیرۆزە لای کاسۆلیکەکان»[١١].
بەبێ گوێدانە ئەو ناکۆکییەی کە لە نێوان توێژەراندا هەیە لەسەر چییەتی ئەم کەشفە گەورەیە: ئایا کۆجیتۆیە، یان یاساکانی میتۆدە، یان ئەندازەی شیکارییە، یان یەکێتی زانستەکان، یان شتێکی ترە؟ ئەوەی لێرەدا جێگەی سەرنجە ئەو مۆرکە ئایینی و پێغەمبەرانەیەیە کە دیکارت ئەزموونە فەلسەفییەکەی پێ دەست پێ دەکات، وەک بڵێی دەیەوێت "مۆرێکی خودایی (A Divine Stamp)" لەسەر پرۆژەکەی دابنێت بۆ پەسەندکردنی[١٢].
لێرەوە پرسیارەکە دووبارە دەبێتەوە: ئایا عەقڵانییەتی دیکارتی ڕواڵەتییە زیاتر لەوەی ناوەکی بێت؟ بەتایبەتی کە دیکارت تێزەکانی بیروباوەڕی مەسیحیی کاسۆلیکی دەهێنێتەوە، لەگەڵ میکانیزمە تەقلیدییەکانی، وەک میکانیزمی ڕووبەڕووبوونەوەی شەیتانی فێڵباز بە یارمەتی خودای ڕاستگۆ. و تا کاتێک گریمانەی خودای ڕاستگۆ لە بیرکردنەوەدا ئامادە بێت، ئەنجامەکە پێشوەختە زانراوە؛ چونکە خودای ڕاستگۆ میکانیزمی ڕزگاربوون پێشکەش بە مرۆڤ دەکات، یان لانیکەم پاڵپشتی میکانیزمە تایبەتەکەی مرۆڤ دەکات لە ڕزگاربووندا، لەگەڵ ئەوەی ئەم میکانیزمە تایبەتە، واتە بیرکردنەوە، بە تەنها بەس نییە، بەڵکو هەمیشە پێویستی بە گەرەنتییەکی خودایی هەیە، و ئەم گەرەنتییە خوداییە لە سەرەتاوە و لە یەکێک لە گرنگترین ساتەکانی بنیاتنانی ڕێبازە دیکارتییەکەدا وەک شتێکی دانپێدانراو وەرگیراوە.
هەر بۆیە، ئایا گومانەکەی دیکارت تەنها گومانێکی دەستکرد و گریمانەیی نییە، و گومانێکی ڕاستەقینە نییە کە گوزارشت لە بارودۆخێکی واقیعی بکات؟ بەتایبەتی کە دیکارت ئەو ئەنجامە دەزانێت کە لەم گومانەوە پێی دەگات، هەروەها پێشوەختە ڕێگاکانی دەرچوونیشی لێ دەزانێت؛ ئەمەش لە چوارچێوەی میتۆدە گومانییەکەیدا دیارە کە ڕۆحی "ئامادەباشی" بۆ گەیشتن بە دڵنیایی و ڕۆحی باوەڕبوون بە خودای "ڕزگارکەر" تێیدا بڵاوبۆتەوە، کە لە یەکەم ساتەوە گریمانەی دەکات کاتێک ئەگەری بوونی خودایەکی فێڵباز وەک یەکێک لە ئەگەرەکانی گومان دەخاتەڕوو، پاشان بە پەلە ئەم ئەگەرە دوور دەخاتەوە؛ چونکە خودا کامڵ و ڕاستگۆیە و ناکرێت فێڵ بکات. و ئەم کێشەیەیە کە تەواوی ڕێبازەکەی لەسەر بنیات دەنرێت دوای کۆتایی هاتن بە گومان. لەوانەیە گومانەکەی دیکارت لەو گرێیەی چیرۆکنووسێک بچێت کە لە چیرۆکەکەیدا دایدەنێت و بە ویستی خۆی ڕووداوەکان هەڵدەبژێرێت، و ئەوەی دەیەوێت دووری دەخاتەوە (ئایینی مەسیحی، ئەخلاق، سیستەمی سیاسی)، و پێشوەختە دەزانێت چۆن ئەو گرێیە دەکاتەوە کە وشەکانی لە چیرۆکەکەدا هەڵیبژاردوون. بەڵام گرێی ڕاستەقینەی بەردەم عەقڵ، ڕووبەڕووی نابێتەوە و نایخاتەڕوو، تەنها لەبەر ئەوەی چارەسەرکردنی بە بەڵگەی عەقڵی قورسە. و ئەگەر بارودۆخ ناچاری بکات ڕووبەڕووی ببێتەوە؛ ئەوا بە پەلە هەموو ئەو بنەمایانە پێشێل دەکات کە پێشتر بۆ کردنەوەی گرێ هەڵبژێردراوەکە داینابوون، واتە پێشێلکردنی بنەما و یاساکانی میتۆد.
ئەگەر دیکارت شوێنی میتۆدەکەی خۆی بکەوتایە، ئەوا شتەکە جیاواز دەبوو، بێگومان میتۆدەکەی عەقڵانییە، بەڵام کێشەکە دروست دەبێت کاتێک سیستەمە میتافیزیکییەکەی بنیات دەنێت، و کاتێک هێڵکاریی هەڵوێستە ئایینییەکەی دادەڕێژێت.
لێرەوە، ئەم توێژینەوەیە هەوڵی خستنەڕوو و شیکردنەوەی فەلسەفەی دیکارت نادات؛ بەڵکو هەوڵی بەرزبوونەوە دەدات لە شیکردنەوەی دەقەوە بۆ هەوڵێکی لێکدانەوەی فەلسەفی؛ لە ڕێگەی خوێندنەوەیەکەوە کە دوای وردەکارییەکان ناکەوێت و لە بەشە بچووکەکاندا نوقم نابێت؛ چونکە هەوڵێکە بۆ خوێندنەوەی سیستەمەکە لە پێکهاتەی ناوخۆییدا، خوێندنەوەیەکی ئاشکراکەر و دەستنیشانکەری نیشانەکانە، لە ساتەکانی میتۆددا دەوەستێت بۆ پشکنینی ڕادەی عەقڵانییەتی، هەروەها لەو بۆشاییەی نێوان ئەو ساتانە یان پشتیان دەوەستێت، بۆ تێگەیشتن لە مانای شاراوە زیاتر لە مانای ڕواڵەتی، بەوە قایل نییە کە تەنها وتراوە، بەڵکو بەدوای دەرهێنانی ئەوەدایە کە بێدەنگی لێ کراوە یان ئەوەی وتە ناتوانێت بیگرێتەوە بەهۆی ئەو خۆدزینەوە ئایدیۆلۆژییەی کە دەیەوێت لەژێر بەرگی عەقڵانییەتی مۆدێرندا خۆی بشارێتەوە.
لێرەوە، ئەمە خوێندنەوەیەک نییە بۆ فەلسەفەی دیکارت لە پەیوەندیدا بە ئایینەوە وەک چۆن خۆی خوێندوویەتییەوە، و وەک چۆن خۆی خەسڵەت و پایەکانی زانیوە، بەڵکو خوێندنەوەیەکە - تا ئەندازەی توانراو - لە چوارچێوەیەکی جیاواز و لە ڕوانگەیەکەوە کە بەدوای گەیشتندایە بە دوا ساتی عەقڵ کە وا لە ئایدیۆلۆژیا لاهووتییەکە دەکات دواجار ڕووبەڕووی خۆی ببێتەوە کاتێک لە هەموو شێوازە خۆدزینەوەکانی ڕووت بۆتەوە.
لە لۆژیکی میتۆدی عەقڵانییەوە بۆ لۆژیکی تەسلیمبوونی ئیمانی
لەوانەیە یەکێک لەو شتانەی لە فەلسەفەی دیکارتدا سەرنجڕاکێشە ئەوە بێت کە لۆژیکی میتۆدەکەی لۆژیکێکی عەقڵانی دەردەکەوێت، وەک دیارە، چ لەو یاسایانەی لە کتێبچەکەیدا "یاساکان بۆ ڕێکخستنی عەقڵ" دایناوە یان لەو چوار یاسایەی کە بۆ میتۆدەکەی لە کتێبەکەیدا "وتارێک دەربارەی میتۆد" (١٦٣٧) دایناوە؛ هەموویان یاسای عەقڵانین. بەڵام کاتێک مرۆڤ سەیری هەڵوێستی دەکات بەرامبەر وەحی مەسیحی و بیروباوەڕی کڵێسا و دەسەڵاتی پیاوانی ئایینی، بۆی دەردەکەوێت کە ئەو لۆژیکەی حوکمی دەکات لۆژیکێکی ناعەقڵانییە، لەبەر ئەوەی چەمکە لاهووتییەکان لە پێکهاتە و داڕشتنی ڕێبازەکەیدا ئامادەن، تا ئەو ڕادەیەی کە لەوانەیە بتوانین بڵێین ئەم هەڵوێستە بە لۆژیکی لاهووتی حوکم دەکرێت زیاتر لەوەی بە لۆژیکی عەقڵانی حوکم بکرێت. و ئەگەر میتۆدی دیکارت لەسەر ڕێبازەکەی خۆی جێبەجێ بکەین، بۆمان دەردەکەوێت کە ڕێبازەکەی پڕە لە ڕاپۆرتی لاهووتی. میتۆدی بەڵگەهێنانەوەی دیکارت - بە وتەی فۆنتنێل (Fontenelle، ١٦٥٧-١٧٥٧) - "بەهای لە فەلسەفەکەی گەورەترە، کە ئەگەر ئەو یاسایانەی خۆی فێری کردووین لەسەری جێبەجێ بکەین، دەبینین بەشێکی زۆری هەڵەن و دڵنیاییان تێدا نییە"[١٣].
و ئەگەر سەرەتا سەیری میتۆدەکە بکەین، دەبینین دیکارت سەرەتا لە ڕووی مێژووییەوە لە کتێبەکەیدا "یاساکان بۆ ڕێکخستنی عەقڵ" میتۆدەکەی خستۆتەڕوو. ئەم کتێبە بە "یاساکان Regulae" ناسراوە و ناونیشانە ڕەسەنەکەی بە لاتینی – کە ئەو زمانەیە دیکارت پێی نووسیوە **"Regulae Ad Directionem Ingenii"**ە. ئەمە کاری سەرەکیی قۆناغی سەرەتای ژیانی دیکارتە، و لە بیستەکانی سەدەی حەڤدەهەمدا لە نێوان ساڵانی ١٦٢٦-١٦٢٨دا نووسراوە، بەڵام تەواو نەکراوە و لە ژیانیدا بڵاو نەکراوەتەوە، و یەکەم جار لە ساڵی ١٧٠١دا بڵاو کراوەتەوە، هەرچەندە وەرگێڕانێکی هۆڵەندی لە ساڵی ١٦٨٤دا دەرچووبوو. پلانی سەرەکی ئەوە بوو کە دابەش بکرێت بۆ سێ بەش، هەر یەکێکیان دوازدە یاسای لەخۆبگرێت، بەڵام بەشی کۆتایی بە تەواوی ون بووە، و بەشی دووەم تەواو نەکراوە، لەبەر ئەوەی لە ڕوونکردنەوەی یاسای هەژدەهەمدا وەستاوە، و ناونیشانی یاساکانی نۆزدەهەم و بیستەم و بیست و یەکەم بە کورتی و بەبێ ڕوونکردنەوە هەن، و دوای ئەوە هیچ شتێک نییە. دوازدە یاسای یەکەم باسی تێگەیشتنی ئێمە دەکەن بۆ ئەو پرسانە سادانەی کە دەکرێت بە شێوەیەکی دڵنیایی بەدەست بهێنرێن، هەروەها باسی (حدس) و (استنباط) دەکەن کە دوو پڕۆسەی سەرەکیی مەعریفین کە مەعریفەی ڕوون و جیاکار لای دیکارت بەرهەم دەهێنن. دوازدە یاسای دووەم باسی "کێشە بە تەواوی تێگەیشتووەکان" دەکەن، وەک ئەو کێشانەی کە چارەسەری وردیان هەیە لە ژمێریاری و ئەندازەدا[١٤]. بەڵام دوازدە یاسای کۆتایی، ئەوانە بوون کە بڕیار بوو باسی "کێشە بە تەواوی تێ-نەگەیشتووەکان" بکەن؛ لەبەر ئەوەی ئامانجیان ئەوە بوو نیشانی بدەن کە کێشە ئاڵۆزترەکانی زانستی سروشتی دەکرێت لە ڕێگەی چارەسەرکردنیان بەپێی میتۆدی بیرکاریی گشتی، چارەسەر بکرێن. و سەرەڕای ئەوەی کە یاساکان زۆر زوو لە ژیانی دیکارتدا نووسراون و تەواو نەکراون، بەڵام سەرچاوەیەکی بەنرخن بۆ تێڕوانینەکانی دیکارت لە مەعریفە و میتۆددا[١٥].
بەڵام کتێبی دووەمی "وتارێک دەربارەی میتۆد"، تێیدا بڕیار دەدات کە چوار یاسا هەن کە دەبێت لە هەر میتۆدێکدا کە بەدوای ڕاستیدا دەگەڕێت ڕەچاو بکرێن، و ئەم یاسایانە ئەگەر بە وردی پەیڕەو بکرێن، بۆ گەیشتن بە دڵنیایی بەسن. ئەم یاسایانە بەدوای یەکدا بەم ناوانە ناسراون: بدیهیبوون (البداهة)، شیکردنەوە (التحليل)، تێکەڵکردنەوە (التركيب)، و سەرژمێری و پێداچوونەوە (الإحصاء والمراجعة).
دیکارت ناوەڕۆکی ئەم چوار یاسایە بەم شێوەیە دیاری دەکات:
یەکەم: هیچ شتێک وەک ڕاستی وەرنەگرم، تا بە دڵنیاییەوە نەزانم کە وایە، واتە بە وریاییەوە خۆم لە پەلەکردن و پێشوەختە حوکمدان بپارێزم، و هیچ شتێک نەخەمە ناو حوکمەکانمەوە مەگەر ئەوەی بە ڕوونی و جیاکارییەوە لەبەردەم عەقڵمدا ئامادە بێت، بە شێوەیەک کە هیچ بوارێکم نەبێت بۆ ئەوەی بیخەمە جێگەی گومان.
دووەم: هەر یەکێک لەو بابەتانەی تاقیان دەکەمەوە دابەشی بکەم بۆ ئەوەندە بەش کە بکرێت، و ئەوەندەی پێویست بێت بۆ ئەوەی بە باشترین شێوە چارەسەر بکرێن.
سێیەم: بیرۆکەکانم بە ڕێکخستن بەڕێوە ببەم، بە دەستپێکردن بە سادەترین و ئاسانترین شتەکان بۆ زانین؛ تا کەم کەم بەرز ببمەوە بۆ زانینی ئاڵۆزترینیان، بگرە ڕێکخستنێک دابنێم لە نێوان ئەو شتانەی کە بە سروشتی خۆیان یەکتری پێش ناخەن.
و کۆتایی: لە هەموو بارودۆخێکدا سەرژمێریی تەواو و پێداچوونەوەی گشتگیر بکەم کە دڵنیام بکاتەوە لەوەی هیچ شتم لەبیر نەکردووە»[١٦].
خوێنەری ئەم چوار یاسایە، و پێش ئەوانیش بیست و یەک یاساکەی تر، دڵنیا دەبێتەوە لە عەقڵانییەتیان، و لێرەوە چاوەڕێ دەکات کە بیری ئایینی بە ڕۆحێکی عەقڵانییەوە تێهەڵکێش کرابێت، بەڵام ئەوەی لە ڕاستیدا ڕوو دەدات ئەوەیە کە دیکارت بە خێرایی یاسایەک دەهێنێت کە دژ بە یاسای یەکەمە، کاتێک دەگەڕێتەوە بۆ تێڕوانینی قەدیس تۆما ئەکویناس (Aquinas Thomas، ١٢٢٥-١٢٧٤) لە هەڵوێستیدا بەرامبەر وەحی مەسیحی (Christian Revelation) وەک زاڵ بەسەر عەقڵدا[١٧]؛ لای ئەکویناس «ڕاستی ناتوانێت دژی ڕاستی بێت؛ کە لێیەوە دەردەچێت کە هیچ ڕاستییەک لە ڕاستییەکانی باوەڕ ناتوانێت ڕاستییەک لە ڕاستییەکانی عەقڵ بەتاڵ بکاتەوە، یان بە پێچەوانەوە. بەڵام لەبەر ئەوەی عەقڵی مرۆڤ لاواز و ماندووە، و لەبەر ئەوەی عەقڵی گەورەترین فەیلەسوفان، ئەگەر بەراورد بکرێت بە عەقڵی فریشتەیەک، زۆر نزمترە لە عەقڵی جوتیارێکی سادە ئەگەر بەراورد بکرێت بە عەقڵی ئەو فەیلەسوفە خۆی، لێیەوە دەردەچێت کە هەر کاتێک ڕاستییەک لە ڕاستییەکانی عەقڵمان بۆ دەرکەوت وەک ئەوەی دژی ڕاستییەک لە ڕاستییەکانی باوەڕ بێت، ئەوا دەبێت دڵنیا بین کە ئەو ڕاستییە عەقڵییە بانگەشەبۆکراوە تەنها هەڵە و گومڕاییە، و بەسە بۆمان کە لە گفتوگۆدا پشوو درێژ بین و ورد بینەوە تا درۆکەی بۆمان دەربکەوێت»[١٨].
بەڵام دیکارت ڕایگەیاندووە کە ڕاستییەکانی باوەڕی مەسیحی دەبێت یەکەم شت بن کە باوەڕیان پێ بکەین، بەبێ گەڕان بەدوای بدیهیبوون و ڕوونی و جیاکارییاندا، بگرە ئەم یاسایە لە سەرووی هەموو بنەما میتۆدییە بەناوبانگەکانی خۆیەوە دادەنێت؛ و دەچێت بۆ ئەوەی کە پێویستە یاسایەکی پارێزراومان هەبێت کە ئەویش ئەوەیە ئەوەی خودا وەحی کردووە زۆر لە هەر شتێکی تر دڵنیاکەرەوەترە[١٩].
ئەمە وای لە جیلسۆن کرد کە دەربارەی دیکارت بڵێت: «هەرچەندە لە یەکەم یاسای میتۆدەکەیدا لە وتارەکەدا دەنگی عەقڵی بەرز کردەوە... بەڵام لە "بنەماکانی فەلسەفە" (١٦٤٤)دا ڕایگەیاند کە هەموو ئەوەی خودا وەحی کردووە زۆر لە هەر شتێکی تر دڵنیاکەرەوەترە، و بەمەش لە قەدیس تۆما ئەکویناس و ئەوانەی شوێنی کەوتبوون لە فەیلەسوفە ئایینییەکان دەچوو لە تێڕوانینیان بۆ عەقڵ وەک تەسلیمبوو بە دەسەڵاتی وەحی»[٢٠].
کەواتە دیکارت بە دەربڕینی ڕوون و ئاشکرا وەحی لە سەرووی عەقڵەوە دانا، و سەیری بیروباوەڕەکانی و باوەڕبوونی پێیانی وەک "کردەوەی ویست نەک کردەوەی زەین" دەکرد، و بەمەش لە فەلسەفەی عەقڵانییەوە لایدا بۆ لاهووتی سەدەکانی ناوەڕاست - وەک ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا تێبینی کردووە - و بواری عەقڵ لە ڕاستییە فەلسەفییەکان تێنەپەڕی. بەڵام ڕاستییە ئایینییەکان کە ڕێنمایی دەکەن بۆ بەهەشت - وەک لە بەشی یەکەمی وتارەکەیدا دەڵێت - لە دەرەوەی توانای عەقڵن، و لە ژیریدا نییە کە تەسلیمی لاوازیی بەڵگەهێنانەوە عەقڵییەکانمانی بکەین؛ چونکە بە یارمەتییەکی نائاسایی لە ئاسمانەوە دابەزیون، واتە بە وەحییەک کە خودا بۆ هەڵبژاردەکانی لە بەندەکانی دادەبەزێنێت»[٢١].
دیکارت لە خۆی ناپرسێت: سروشتی ئەو بەڵگانە چییە کە دەیسەلمێنن ئەم بیروباوەڕانە بەڕاستی گوزارشت لە وەحی خودایی دەکەن؟ و هیچ پێوەرێک لە پێوەرەکانی ڕەخنەی مێژوویی بەکارناهێنێت کە ئەرکیان پشکنینی گێڕدراوەکانە لە پێشینانەوە بۆ دیاریکردنی ڕادەی ڕاستگۆیی مێژووییان، و ئاشکراکردنی ڕادەی ڕەسەنایەتیان.
دیکارت کاتێک بنەماکانی پراکتیکی عەقڵانی لە یەکەم یاسای میتۆدەکەیدا دادەنێت، بە خێرایی بنەماکانی پراکتیکی ناعەقڵانی دادەنێت کاتێک لە سەرووی ئەم یاسایە و یاساکانی ترەوە یاسای پارێزراویی وەحی مەسیحی دادەنێت.
ئەمە بووە هۆی ناکۆکی لەگەڵ میتۆدە عەقڵانییەکەیدا کە تێیدا بانگەوازی بۆ فڕێدانی ئەو بیرۆکانە دەکرد کە لە دەسەڵاتەکانەوە هاتوون، هەرچۆنێک بن، و پێوەری بدیهیبوونی کردە پێوەری حەق و ڕاستی.
ئاوا دەبینین دەسەڵاتی باوەڕی مەسیحی قبووڵ دەکات؛ و باوەڕی بە بیروباوەڕی مەسیحییەت هەیە وەک ڕاستییەکی بێ گومان هەرچەندە لە سەرووی عەقڵەوە بن؛ دیکارت دەڵێت:
«پێویستە لەسەرمان باوەڕ بە هەموو ئەوە بهێنین کە خودا دایبەزاندووە، هەرچەندە لە دەرەوەی توانای تێگەیشتنمان بێت»[٢٢]. و ئەمە بەم شێوەیە ڕوون دەکاتەوە: «ئەگەر خودا نیعمەتی ئەوەی پێ بەخشین کە شتی وا بۆ ئێمە یان بۆ کەسانی تر ئاشکرا بکات کە لە ئاستی ئاسایی عەقڵماندا لە توانای تێپەڕاندنیان بەدەرە، وەک نهێنییەکانی جەستەبوون و سێیەکێتی(الثالوث) ، ئەوا باوەڕبوونمان پێیان قورس نابێت هەرچەندە بە شێوەیەکی ڕوون لێیان تێنەگەین؛ چونکە نابێت ئەوە لامان سەیر بێت کە لە سروشتی خودا و لە کردارەکانیدا شتی زۆر هەبن کە لە دەرەوەی توانای تێگەیشتنی ئێمە بن»[٢].
بەم شێوەیە دەبینین کە دیکارتی فەیلەسوف، کە لە میتۆدەکەیدا بانگەشەی ئەوەی دەکرد هیچ شتێک وەک ڕاستی وەرناگرێت مەگەر ڕوون و جیاکار بێت، بانگەواز بۆ چەسپاندنی نالۆژیکی و ناڕوونی دەکات بە بیانووی ئەوەی کە سەیر نییە لە سروشتی خودا و کردارەکانیدا شتی زۆر هەبن کە لە دەرەوەی توانای تێگەیشتنی ئێمە بن. و لە خۆی نەپرسی - ئەو فەیلەسوفەی دروشمی عەقڵانییەتی بەرز کردبۆوە - سروشتی بەڵگە لەسەر ئەوەی کە ئەو بیروباوەڕانە بەڕاستی گوزارشت لە ڕاستی خودا دەکەن چییە؟ و بەڵگە لەسەر ڕاستگۆیی وەحی لە گوزارشتکردن لە ویستی خودایی چییە؟
و سەیر ئەوەیە کە دیکارت بیری ڕوون و جیاکار ناکاتە پێوەر بۆ بیروباوەڕی دابەزێنراوی مەسیحی، بەڵکو ئەو بیروباوەڕانە دەکاتە پێوەرێک کە ڕادەی ڕاستی یان هەڵەی بیری پێ دەپێوێت لە هەر مەسەلەیەکدا کە پێشتر وەحی باسی کردبێت. بەڵام ئەو ڕاستییانەی کە وەحی باسی نەکردوون، پێویستە پشتیان بە عەقڵی پێگەیشتوو ببەسترێت، و میرات وەرنەگیرێت، و پشت بە متمانەکردن بە هەستەکان نەبەسترێت، و جگە لەوەش نابێت دان بە ڕاستی هیچ شتێکدا بنرێت کە لێکۆڵینەوەی لێ نەکراوە[٢٤]. دیکارت دەڵێت:
«پێویستە حوکمە خوداییەکان لە پێش بەڵگەهێنانەوەکانی خۆمانەوە دابنێین. بەڵام جگە لە شتە دابەزێنراوەکان، نابێت باوەڕ بە هیچ شتێک بکەین کە زۆر بە ڕوونی تێی نەگەیشتووین»[٢٥].
و دیکارت زیاتر جەخت لەسەر زاڵبوونی وەحی بەسەر عەقڵدا دەکاتەوە و دەڵێت:
«پێش هەموو شتێک، پێویستە دەست بە یاسایەکەوە بگرین کە لە هەڵە بمانپارێزێت، ئەویش ئەوەیە کە ئەوەی خودا دایبەزاندووە ئەو دڵنیاییەیە کە هیچ شتێک هاوتای نییە، جا ئەگەر دەرکەوت کە بریسکەیەک لە بریسکەکانی عەقڵ ئاماژەمان بۆ شتێک دەکات کە دژی ئەوە، پێویستە حوکمی خۆمان بخەینە ژێر ئەوەی لەلایەن خوداوە دێت»[٢٦].
کەواتە، ڕاستی ئایینی لای دیکارت لە سەرووی ڕاستی عەقڵانییەوەیە، و ئەمەی دووەمیان هیچ بەهایەکی نییە مەگەر لە بواری ئەو ڕاستییانەدا کە وەحی باسی نەکردوون، بگرە ڕاستی عەقڵانی لای ئەو بەشی خۆی لە حەق لەدەست دەدات ئەگەر لەگەڵ ڕاستی ئایینیدا ناکۆک بێت. دیکارت لێرەدا گوزارشت لە ڕۆحی فەیلەسوفێکی مۆدێرن ناکات، بەڵکو جارێکی تر دەمانگەڕێنێتەوە بۆ ئاراستەی لاهووتیی سەدەکانی ناوەڕاست. و ڕەنگە بتوانین بڵێین فەیلەسوفێکی وەک ئیبن ڕوشد زیاتر گوزارشتی لە ڕۆحی مۆدێرن دەکرد کاتێک عەقڵی بە بنەما دادەنا، و ئەگەر ناکۆکییەک لە نێوان ئەو و وەحیدا هەبووایە، پێویست بوو وەحی بە شێوەیەک لێکبدرێتەوە کە لەگەڵ عەقڵدا بگونجێت، لەسەر بنەمای "دەرکردنی وشە لە مانای ڕاستەقینەی بۆ مانای مەجازی، بەبێ ئەوەی ئەمە لەگەڵ عادەتی زمانی عەرەبیدا لە بەکارهێنانی مەجازدا لە ناونانی شتێک بە هاوشێوەکەی یان هۆکارەکەی یان دوایینەکەی یان هاوڕێکەی یان شتی تر، ناکۆک بێت"[٢٧].
دیکارت ناکۆکی لەگەڵ بانگەشە عەقڵانییەکەیدا دەکات
یەکێک لە نیشانەکانی پێشێلکردنی دیکارت بۆ میتۆدە عەقڵانییەکەی کە وەک ڕێگایەک بۆ گەیشتن بە دڵنیایی هەڵیبژاردبوو ئەوەیە کە یاسای دووەمی تایبەت بە شیکردنەوە و یاسای سێیەمی تایبەت بە تێکەڵکردنەوە و ڕۆیشتن لە سادەوە بۆ ئاڵۆز - دەڵێم ئەم دوو یاسایە جێبەجێ ناکات لەسەر ئەوەی بە حوکمە خوداییەکانی دادەنا کە لە ئینجیلدا گوزارشتی لێ کراوە. و لە خۆی نەپرسی: بۆچی خودا داوامان لێ دەکات باوەڕ بە شتێک بهێنین کە دژی ئەو عەقڵەیە کە پێی بەخشیوین؟ ئایا عەقڵ لە کردارەکانی خودا نییە هەروەک چۆن وەحی لە کردارەکانی خودایە؟ و لێرەوە ئەم پرسیارە دێتە پێشەوە: ئایا کردارەکانی خودا دژی یەکترن؟!
بەم شێوەیە دیکارت هەندێک بیروباوەڕی تێنەگەیشتوو و ناڕوون لە سەرووی شیکردنەوە و بەڵگەهێنانەوەی عەقڵانییەوە دادەنێت، و بەدوای بەڵگە و پاساوی تەقلیدیدا دەگەڕێت بۆ پاساودانی تەسلیمبوون پێیان. گومانە میتۆدییەکەی و هیچ یەکێک لە بنەماکانی میتۆدەکەی لەسەر ئەوان جێبەجێ ناکات.
دیکارت خۆی لە کۆمەڵی باوەڕداران بە خودا و نەمریی گیان دادەنێت، و ئەو ئەرکەی بۆ خۆی دایناوە قایلکردنی بێباوەڕانە بە ڕاستییە گەورەکانی باوەڕ لە ڕێگەی عەقڵی سروشتییەوە، وەک بڵێی عەقڵ لە خزمەتی باوەڕی مەسیحیدایە، و فەلسەفە دەگەڕێتەوە بۆ جێبەجێکردنی ڕۆڵی خۆی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا وەک خزمەتکاری ئایینی مەسیحی.
و هۆکاری پەنابردنی بۆ بەڵگەی فەلسەفی ئەوەیە کە بێباوەڕان - بە وتەی دیکارتی خۆی - بە ڕاستی هیچ ئایینێک، یان ڕەنگە بە هیچ فەزیلەتێکی ئەخلاقی، قایل نابن، ئەگەر سەرەتا بوونی خودا و نەمریی گیانیان بۆ نەسەلمێنین بە عەقڵی سروشتی[٢٨].
و دیکارت جەخت لەوە دەکاتەوە کە پەنابردنی بۆ عەقڵ و فەلسەفە تەنها هۆکارێکە بۆ بەڵگەهێنانەوە بە مەبەستی قایلکردنی بێباوەڕان بە بیروباوەڕی ئیمان. بەڵام خۆی باوەڕی پێیان هەیە چونکە ئەمە ئەوەیە کە کتێبە پیرۆزەکان لەلایەن خوداوە هێناویانە[٢٩].
و کاتێک دیکارت دەیەوێت بە بەڵگەی وا بوونی خودا بسەلمێنێت کە پێویستیان بە دەرهێنان نییە لە هیچ شتێکی تر جگە لە نەفسی خۆمان و تێڕامانمان لە عەقڵماندا؛ بۆ ئەوەی نیشان بدات کە دەتوانین خودا بە شێوەیەکی ئاسانتر و دڵنیاتر بناسین لە ناسینی کاروباری دونیا؛ دەڵێم کاتێک ئەمە دەکات، خزمەتی شیکەرەوە و زانای کەلام دەکات کە پشتیوانی لە دەقی ئایینی دەکات بە شێوازە عەقڵانییەکان؛ چونکە کتێبی پیرۆز هەمان ئەم مانایە پێشکەش دەکات وەک لە وتەکانی "کتێبی حیکمەت" لە بەشی سێزدەهەمدا دەردەکەوێت؛ تێیدا هاتووە: "نەزانییان لێخۆشبوونی نییە؛ چونکە ئەگەر عەقڵیان هێندە قوڵ بووبێتەوە لە ناسینی کاروباری دونیادا، چۆن توانیویانە ناسینی پەروەردگار ئاسانتر نەبێت؟"[٣٠].
دیکارت بوونی خودای بە بەڵگەیەکی سکۆلاستی سەلماندووە کە ئەویش بەڵگەی ئۆنتۆلۆژییە "کە سەرەتا لەلایەن ئەنسێلمەوە (Anselm، ١٠٣٣-١١٠٩) لە کتێبەکەیدا پرۆسلۆجیۆن (Proslogion) (بەشی دووەم و سێیەم) داڕێژرا... ئەکویناس ڕەخنەی لەم بەڵگەیە گرت، بەڵام دواتر شێوەیەکی تری وەرگرت لەگەڵ دیکارتدا..."[٣١] کە دوای ڕەخنەکانی ئەکویناس زیندووی کردەوە، و سەرەڕای ئەمەش، هێشتا ئەم بەڵگەیە گوزارشت لە ڕۆحی سکۆلاستی دەکات، ئەو ڕۆحەی کە دیکارت بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە تێیپەڕاندووە.
پاشان، شێوازی دیکارت لە سەلماندنی بوونی گیان لە ڕێگەی کۆجیتۆوە، لەلایەن ئەنتوان ئارنۆ کە بە ئارنۆی گەورە (Le Grand Arnauld، ١٦١٢-١٦٩٤) ناسراوە، بە هاوشێوەی شێوازی قەدیس ئۆگەستین دانراوە. برێهیێر دەڵێت: "کاتێک لاهووتناسەکان بە کۆجیتۆی دیکارت ئاشنا بوون، ئارنۆ لە بیری نەچوو تێبینی ئەوە بکات کە قەدیس ئۆگەستین[٣٢] هەمان شتی وتووە؛ و بەڕاستی، چەکی ئەو بۆ ڕزگاربوون لە دیلیی گومانگەرایی ئەم بیرۆکەیە بوو: "ئەگەر هەڵە بکەم، کەواتە من هەم (SI FALLOR, SUM)"؛ و هەروەها لە ڕێگەی ئەم بیرۆکەیەوە، لە کتێبەکەیدا (دەربارەی سێیەکێتی) سەلماندی کە گیان ڕۆحییە و لە جەستە جیاوازە..."[٣٣].
کەواتە، بەپێی ئارنۆ، ئۆگەستین پێشتر بیری وەک بەڵگەیەک بۆ بوونی گیان بەکارهێناوە، بەڵام ناکۆکی لە نێوان مێژوونووساندا هەیە لەسەر ڕادەی ڕەسەنایەتی دیکارت لەم مەسەلەیەدا، و لەسەر قەبارەی لێکچوون و جیاوازی نێوانیان[٣٤].
و لە هەر حاڵێکدا، ئاشکراکردنی ئارنۆ بۆ لایەنەکانی لێکچوون و پەیوەندی نێوان دیکارت و ئۆگەستین، ڕێگەی بەم شێوەیە بۆ دیکارتییەتی مەسیحی خۆش کرد وەک ئەوەی کۆمەڵەی ئۆراتوار دەیڵێت، کە کۆمەڵەیەک بوو ئامانجی پووچەڵکردنەوەی چاکسازیی پرۆتستانتی بوو بە چاکسازییەکی دژە بە مەبەستی نوێکردنەوەی کاسۆلیکییەت لە ناوەوە، و ئەو ڕێچکە دونیاییەی ڕەت دەکردەوە کە پرۆتستانتییەت دەیەویست بیخاتە ناو سیستەمی کەنیسەییەوە. کاردیناڵ پیێر دی بێرول (Pierre De Berulle، ١٥٧٥-١٦٩٢) بە دامەزرێنەری کۆمەڵەی ئۆراتوار لە پاریس لە ساڵی ١٦١١دا دادەنرێت، کە پێشتر لە ڕۆما لەلایەن قەدیس فیلیپ نیرییەوە لە ساڵی ١٥٦٤دا دامەزرابوو[٣٥].
و لەم چوارچێوەیەدا، ئەگەر مرۆڤ سەیری بیرۆکەی دووفاقییەتیی گیان و جەستە و جیاوازییان لای دیکارت بکات، دەبینێت کە یەکێکە لەو بیرۆکانەی دیکارت لە فەلسەفەی سکۆلاستییەوە وەریگرتووە، و هەروەها بە زاراوەی لاتینی سکۆلاستی گوزارشتی لێ کردووە[٣٦]. و جگە لەوەش، کارلێکی نێوان گیان و جەستەی بە نهێنییەک (A Mystery) داناوە؛ لە نامەیەکیدا بۆ شازادە ئێلیزابێس (Elizabeth) کچی فرێدریکی پادشای بۆهیمیای (Bohemia) لەسەرکارلادراو کە هۆڵەندای کردبووە پەناگەی خۆی، دیکارت دانی بەوەدا نا کە ئەم کارلێکە نهێنییە[٣٧].
و هەڵوێستی لەبارەی پەیوەندی گیان بە جەستەوە تووشی ڕەخنەی زۆر بووەوە لەلایەن فەیلەسوفانی دواترەوە، بەتایبەتی فەیلەسوفانی هاوچەرخ، وەک وایتهێد کە پێی وابوو جیاکردنەوەی دیکارت لە نێوانیاندا جیاکردنەوەیەکی ستەمکارانەی بێ پاساوی فەلسەفییە؛ چونکە هیچ هۆکارێکی بۆ ڕەتکردنەوەی وتەی یەک جەوهەری گشتی پێشکەش نەکرد: ماددی بێت یان ڕۆحی[٣٨]. دیکارت شکستی هێنا لە دۆزینەوەی پەیوەندییەک لە نێوان گیان و جەستەدا، یان لە نێوان ماددە و ڕۆحدا، و "لەوانەیە ئەم جیاکارییە لە نێوان ئەم دوو جەوهەرەدا بووبێتە هۆی شکستی گەورەی دیکارت لە هەوڵیدا بۆ چارەسەرکردنی کێشەی یەکگرتنی گیان بە جەستەوە"[٣٩]. وایتهێد پێی وایە "هەڵەی سەرەکیی دیکارت تێڕوانینییەتی بۆ ماددە وەک 'کاراییەکی بەتاڵ'ی بێ ئەزموون، و ئەم تێڕوانینە وا دەکات توانای جەستە بۆ کارلێککردن لەگەڵ عەقڵدا بە هەموو مانای وشە نهێنی بێت"[٤٠].
ئایا دیکارت، کە باسی لە دووفاقییەتی نێوان جەستە و عەقڵ یان جەستە و گیان یان نێوان ماددە و بیرکردنەوە کردووە، و نەیتوانیوە پردێک لە نێوانیاندا بدۆزێتەوە، هیچ بیرۆکەیەک قبووڵ ناکات مەگەر ڕوون و جیاکار بێت؟! و تەنانەت کاتێک وتی کە غودەی سنەوبەری شوێنی کارلێکەکەیە، پێی نەوتین چۆن ئەم کارلێکە ڕوو دەدات، و لێرەوە جەوهەری کارلێکەکە بە نهێنی مایەوە، و لەگەڵ ئەوەشدا دیکارت قبووڵی کرد! و لێرەدا پرسیارەکە دووبارە دەبێتەوە: ئایا لە فەلسەفەی عەقڵانیدا.. فەلسەفەی ڕوونی و جیاکاریدا.. دەبێت نهێنی قبووڵ بکرێت؟
و قبووڵکردنی تیۆرییەکی ئاڵۆزی وەک دووفاقییەتی جەستە و گیان لەگەڵ شاراوەیی پڕۆسەی کارلێکی نێوانیان، وا ناکات لەسەر ئاستێکی تر سەیر بێت کە دیکارت بە شێوەیەکی ڕوون تەسلیمی دەسەڵاتی پیاوانی ئایینی ببێت بەسەر حوکمەکانی فەلسەفەدا؛ چونکە داوا لە زانایانی ئوسوڵی دین دەکات ئەو هەڵانەی کردوونی ڕاستی بکەنەوە؛ چونکە ئەوان سەرچاوەی ژیری و زانست و زیرەکترین و بێگەردترینن بە وتەی ئەو.
و ئەوەی زیاتر سەرنج ڕادەکێشێت ئەوەیە کە لە کۆتایی "بنەماکانی فەلسەفە" ١٦٤٤ (کە کتێبێکە تا ڕادەیەک بۆ ئەوە دیزاین کراوە وەک کتێبێکی لاهووتی بەکاربهێنرێت)[٤١]، دەڵێت:
"ئاگادارییم بە لاوازیی خۆم، وای لێکردم هیچ ڕایەکی یەکلاکەرەوە دانەنێم، مەگەر بیخەمە ژێر دەسەڵاتی کڵێسای کاسۆلیکی و حوکمی ئەوانەی لە من ژیرترن"[٤٢].
دیکارت سەرەتا تێڕامانەکانی خۆی پیشانی لاهووتناسێکی گەنجی هۆڵەندی دا بە ناوی کاتیرۆس. و لە کۆتایی ساڵی ١٦٤٠دا ناردی بۆ باوک مێرسێن (Mersenne، ١٥٨٨-١٦٤٨) لەگەڵ ناڕەزایەتییەکانی کاتیرۆس و وەڵامەکانی بۆی (ناڕەزایەتییەکانی یەکەم)، و مەبەستی ئەوە بوو مێرسێن لاهووتناسەکان ئاگادار بکاتەوە لە کتێبەکە "تا بە وتەی خۆی - ڕایانی لەبارەوە وەربگرێت و لێیانەوە بزانێت چی باشە بیگۆڕێت یان ڕاستی بکاتەوە یان زیادی بکات پێش ئەوەی بۆ خەڵک بڵاوی بکاتەوە"[٤٣]. و زانراوە کە باوک مێرسێن بەرگرییەکی شکۆمەندانەی لە دیکارت دەکرد تا ئەو ڕادەیەی کە خەڵکی نازناوی "باڵیۆزی بەڕێز دیکارت لە پاریس"یان لێ نابوو، هەروەها بەرگریکار بوو لە گالیلۆ دژی لاهووتناسە تەقلیدییە ئەرستۆییەکان[٤٤].
کاتێک دیکارت "بنەماکانی فەلسەفە"ی بڵاو کردەوە، هەموو توانای خۆی خستەگەڕ بۆ بەدەستهێنانی پەسەندکردنی مامۆستا یەسوعییە کۆنەکانی؛ چونکە پێگەیان وای دەکرد لە هەموو کەس زیاتر شیاو بن بۆ بڵاوکردنەوەی فەلسەفەیەک کە جیاواز بێت لە فەلسەفەی ئەرستۆ. و لە لێدوانە یەک لە دوای یەکەکانی دیکارتدا، چ لە نامەکانیدا بێت یان لە کتێبەکانیدا، ڕوون دەبێتەوە کە میتافیزیکاکەی گوزارشتە لە پابەندبوونی مەسیحییەک بە بەکارهێنانی عەقڵ بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئینکارەکانی زەندیقەکان و مولحیدەکان، کە ئەمەش پەردە لەسەر دیکارت لادەدات کاتێک چووەتە ژێر ئاڵای هەڵمەتی بەرەنگاربوونەوەی زەندیقەکان و مولحیدەکان، وەک بڵێی لە بواری بیردا درێژەی بە هەوڵەکانی باپیرەی پیێر دیکارت دەدا لە بواری سەربازیدا کاتێک لە شەڕە ئایینییەکاندا جەنگا[٤٥].
و ئەوەی ئەم مانایە پشتڕاست دەکاتەوە ئەوەیە کە کاردیناڵ پیێر دی بێرول داوای لە دیکارت کرد پشتیوانی لە بیروباوەڕی مەسیحییەت بکات بە بەڵگەی فەلسەفی لە چوارچێوەی ڕووبەڕووبوونەوەی زەندیقەکان و مولحیدەکاندا، هەروەها هانی دا بەردەوام بێت لە نووسینەکانی؛ چونکە دەیبینی کە لە خزمەتی هەڵوێستی ئایینی کۆمەڵەی ئۆراتواردا بوون. بگرە دۆناڵد ئەی کرێس (Donald A. Cress) ئاماژە بەوە دەکات کە شێوازی ژیانی دیکارت پێش ١٦٢٨ کۆتایی هات و شێوازێکی نوێ دەستی پێکرد کە کاریگەر بوو بە هاندانی دی بێرول، جا فەرەنسای بەجێهێشت بۆ هۆڵەندا لە ساڵی ١٦٢٨دا بۆ ئەوەی خۆی لە فیتنە (Glamour) - بە وتەی دۆناڵد ئەی کرێس - و ژیانی کۆمەڵایەتی بپارێزێت، و بەدوای دوورەپەرێزی و ئارامیدا دەگەڕا بۆ ئەوەی بتوانێت خۆی بۆ نووسینەکانی تەرخان بکات[٤٦]. و مەبەستی ئەم نووسینانە جێبەجێکردنی ئەو ئەرکە بوو کە کاردیناڵ "دی بێرول" پێی سپاردبوو پێش دوورەپەرێزییەکەی لە هۆڵەندا؛ ئەویش پشتیوانیکردنی بیروباوەڕی مەسیحییەت بوو بە بەڵگەی فەلسەفی لە چوارچێوەی ڕووبەڕووبوونەوەی زەندیقەکان و مولحیدەکاندا.
و لەم چوارچێوەیەدا، کتێبی "تێڕامانەکان لە فەلسەفەی یەکەم، و تێیدا بەڵگە لەسەر بوونی خودا و نەمریی گیان" (لە ساڵی ١٦٤٠دا تەواوی کرد و لە ١٦٤١دا بڵاوی کردەوە)، شوێنی خۆی لە هێڵی بەرگریی عەقڵانیدا لە بنەماکانی بیروباوەڕی مەسیحیدا دەگرێت[٤٧]. بەم شێوەیە دیکارت ویستی و چەندین جار دووبارەی کردەوە کە پشتیوانی لە "دۆزی خودا" دەکات؛ و ئەمە سەیر نییە، چونکە ئەو قوتابیی یەسوعییەکانە کە ڕۆڵێکی مەترسیداریان لە بەرەنگاربوونەوەی چاکسازیی پرۆتستانتیدا گێڕا بە ئامانجی نوێکردنەوەی کڵێسای کاسۆلیکی.
و خوێندنەوەی ژیانی دیکارت نیشانی دەدات کە ترس لە پیاوانی کڵێسا زاڵ بووبوو بەسەریدا، و هێنری مۆر (H. More) ئاماژەی بەوە کردووە کە فیزیکاکەی بەهۆی ترسی لە کڵێساوە تێکچووبوو، و ترسی ئەوەی هەبوو تووشی ئەوە ببێت کە گالیلۆ تووشی بوو؛ زیندانیکردنی گالیلۆ ترس و تۆقاندنی تێخستبوو[٤٨]؛ هەر بۆیە دیکارت زۆربەی کات خۆی وەک هاوپەیمانی کڵێسا پێشکەش دەکرد لە ترسی زەبری پیاوانی ئایینی، وەک لە پێشکەشکردنی کتێبی "تێڕامانەکان"دا بۆ "ڕاگر و زانایانی کۆلێژی ئوسوڵی دینی پیرۆز لە پاریس" دەردەکەوێت[٤٩].
بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە تەنها ترس لێکدەرەوەی هەڵوێستی دیکارتە بەرامبەر پیاوانی کڵێسا، چونکە ئەو هەر لە منداڵییەوە باوەڕی بە ئایینی مەسیحی هەبووە، «و زۆر سوور بوو لەسەر ڕازیکردنی پیاوانی ئایینی، بە شێوەیەک کە هەندێک لە مێژوونووسانی ڕەخنەیان لێ گرتووە. یەکێک لە دیاردەکانی شوێنکەوتنی دابونەریتە ئایینییەکان ئەوەیە کە کاتێک "یاساکانی" زانستێکی شایستەی سەرسامی دۆزییەوە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٦١٩، نەزری کرد کە حەج بکات بۆ خۆشەویستترین شوێن لای کاسۆلیکەکان، کە کڵێسای مریەمی پاکیزەیە لە لۆریت لە ئیتاڵیا، بۆ ئەوەی نوێژ بۆ خودا و بۆ مریەمی پاکیزە بکات، وەک سوپاسگوزارییەک بۆ سەرکەوتنی لە دۆزینەوەکەیدا!»[٥٠].
و لە نامەی دەستپێکدا لە پێشەکی کتێبی «تێڕامانەکان لە فەلسەفەی یەکەم»، خۆی بە شوێنکەوتەی فەرمانی پاپا لیۆی دەیەم دادەنێت کە داوا لە فەیلەسوفە مەسیحییەکان دەکات هەموو هێزی عەقڵ بەکاربهێنن بۆ پشتیوانیکردن لە باوەڕی ڕاستەقینە[٥١].
و ئەگەر دیکارت هەندێک جار تووشی چەوسانەوە بووبێتەوە لەلایەن لاهووتناسانی هۆڵەنداوە؛ ئەوە لەبەر ئەوە بوو کە ئەوان حەرفی بوونی بیروباوەڕی سکۆلاستی (مەدرەسی)ـیان لەگەڵ بیروباوەڕی کتێبی پیرۆزدا یەک دەخست، و ئەرستۆ و کتێبی پیرۆزیان تێکەڵ دەکرد. بەڵام دیکارتی خۆی، پێی وابوو کە هیچ ناکۆکییەک لە نێوان فەلسەفەکەی و بیروباوەڕی کتێبی پیرۆزدا نییە، و دەیزانی کە دژایەتی ئەو لاهووتناسانە بۆی لەو تێکەڵکردنەوە سەرچاوەی گرتووە کە لە نێوان ئەرستۆ و فێرکارییە سکۆلاستییەکان لە لایەک و کتێبی پیرۆز لە لایەکی ترەوە کردبوویان[٥٢].
دیکارت لە نامەیەکیدا بۆ مێرسێن لە مارسی ١٦٤١دا دەڵێت: «بڕیارم داوە بە هەموو چەکێکمەوە بجەنگم دژی ئەو کەسانەی کە ئەرستۆ و کتێبی پیرۆز تێکەڵ دەکەن و دەسەڵاتی کڵێسا بە خراپی بەکاردەهێنن، مەبەستم ئەو کەسانەیە کە گالیلۆیان ئیدانە کرد... من دڵنیام کە دەتوانم نیشانی بدەم کە هیچ بیروباوەڕێک لە بیروباوەڕەکانی فەلسەفەی ئەوان هێندەی تیۆرییەکانی من لەگەڵ باوەڕدا ناگونجێت»[٥٣]. هەروەها بەراوردی بکە بە دەربڕینێکی فەرمیتر لە نامەکەیدا بۆ "دینێ" (Dinet) کە لە چاپی دووەمی "تێڕامانەکان"دا بڵاوکراوەتەوە: «لەبەر ئەوەی یەک ڕاستی ناتوانێت دژی ڕاستییەکی تر بێت، ئەوا سەرپێچی دەبێت ئەگەر بترسین لەوەی هەر ڕاستییەک کە لە فەلسەفەدا بدۆزرێتەوە، دژی ڕاستییەکانی باوەڕ بێت. لە ڕاستیدا من سوورم لەسەر ئەوەی کە هیچ شتێکی پەیوەست بە ئایینەوە نییە کە نەتوانرێت بە شێوازێکی باشتر لە بنەماکانی من ڕوون بکرێتەوە، کە بۆ ئەمە لە شێوازەکانی ئەوانەی قبووڵکراوی گشتین، بەتواناترن»[٥٤].
ئەوەی جێی تێبینییە، سەرەڕای ڕوونیی تەوەرەی لاهووتی لە بیری دیکارتدا، ئەو لە پێکهاتەی سیستەمە فەلسەفییەکەیدا حەوت نهێنییەکەی کڵێسا (Seven Sacraments) [٥٥] و نهێنییەکانی جەستەبوون، سێیەکێتی، و لەخاچدانی نەگونجاندووە. بەڵکو فەلسەفەکەی بۆ سەلماندنی بیروباوەڕە گەورەکان هاتووە: بوونی خودا و بوونی گیان. لەوانەیە هۆکارەکە ئەوە بێت کە بەلایەوە قورس بووە لە ڕووی عەقڵانییەوە -تەنانەت لەسەر ئاستی ڕواڵەتی دەمامکدار- پاساو بۆ خستنەناوەوەی ئەو بیروباوەڕە تایبەتانەی مەسیحییەتی کاسۆلیکی بهێنێتەوە بۆ ناو پێکهاتەی سیستەمێکی فەلسەفی کە بانگەشەی عەقڵانییەتی میتۆدی بۆ خۆی دەکات.
لەگەڵ ئەمەشدا دیکارت هەرگیز دانی بەوەدا نەناوە کە بیروباوەڕە تایبەتەکانی مەسیحییەت دژی عەقڵن، بەڵکو پێی وابوو کە ئەوانە لە نیعمەتەکانی خودان لەسەرمان کە لە ئاستی ئاسایی عەقڵمان تێدەپەڕن! دیکارت دەڵێت: «ئەگەر خودا نیعمەتی ئەوەی پێ بەخشین کە شتی وا بۆ ئێمە یان بۆ کەسانی تر ئاشکرا بکات کە لە ئاستی ئاسایی عەقڵماندا لە توانای تێپەڕاندنیان بەدەرە، وەک نهێنییەکانی جەستەبوون و سێیەکێتی، ئەوا باوەڕبوونمان پێیان قورس نابێت هەرچەندە بە شێوەیەکی ڕوون لێیان تێنەگەین؛ چونکە نابێت ئەوە لامان سەیر بێت کە لە سروشتی خودا و لە کردارەکانیدا شتی زۆر هەبن کە لە دەرەوەی توانای تێگەیشتنی ئێمە بن»[٥٦].
جگە لەمەش، ئەو هەمیشە بە سووربوونەوە جەختی لەوە دەکردەوە کە هیچ ڕاستییەکی فەلسەفی لە ڕێبازەکەیدا نییە کە بتوانێت ناکۆک بێت لەگەڵ ڕاستی بیروباوەڕە دابەزێنراوەکانی مەسیحییەتدا (و ئەمە بیرۆکەیەکی باوە دەربارەی پەیوەندی نێوان باوەڕ و عەقڵ لە تۆماوییەتدا)؛ هەر بۆیە کاتێک یەکێک لە لاهووتناسەکان[٥٧] ڕەخنە لە تیۆرییەکەی دەگرێت لەبارەی ماددەوە لەسەر ئەو بنەمایەی کە لەگەڵ بیروباوەڕی تایبەتی مەسیحییەتدا ناگونجێت دەربارەی گۆڕانی نان و شەراب لە نانی پیرۆزدا بۆ جەستە و خوێنی مەسیح بە گۆڕانێکی ڕاستەقینە، دەیبینین بە پەلە هەموو توانایەکی دەخاتەگەڕ بۆ سەلماندنی گونجانی تیۆرییەکەی لەگەڵ ئەو بیروباوەڕەدا.
خودا و شەیتان: دوو میکانیزمی ئایینی لە بیری دیکارتدا
دەتوانین بڵێین کە دوو بیروباوەڕی «خودای ڕزگارکەر» و «شەیتانی چەواشەکەر» دوو پایەی بنەڕەتین لە پێکهاتەی دۆگمای مەسیحیدا، هەروەک لە زۆربەی ئایینەکانی تریشدا وایە. ئەگەر ئەمجارە شیکارییەکەمان بە چەمکی شەیتان دەست پێ بکەین، دەبینین کە باوەڕی مەسیحی ناتوانێت یەکپارچەیی ناوخۆیی لە سیستەمی بیروباوەڕەکانیدا بەدەست بهێنێت بەبێ گریمانەکردنی شەیتانێکی فێڵباز کە ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە سەرەتای مێژووی مرۆڤایەتییەوە لە هەوڵدان بۆ گومڕاکردنی نەوەی ئادەم. باوک گزاڤیێ لیۆن دۆفۆری یەسوعی دەڵێت: «کتێبی پیرۆز، جارێک بە ناوی "شەیتان" (بە عیبری Satan = دژبەر)، و جارێکی تر بە ناوی "ئیبلیس" (بە یۆنانی Diabolos = سکاڵاکەری درۆزن) ئاماژە بە بوونەوەرێکی کەسیی نادیار دەکات لە خودی خۆیدا، بەڵام بە کردار یان کاریگەرییەکەی دەردەکەوێت: یان لە ڕێگەی چالاکی بوونەوەری ترەوە (شەیتانەکان یان ڕۆحە پیسەکان)، یان لە ڕێگەی تاقیکردنەوەوە. لە هەموو حاڵەتێکدا، کتێبی پیرۆز لەم بوارەدا، بە پێچەوانەی سەردەمی دواتری جوولەکایەتی و زۆربەی ئەدەبیاتی ڕۆژهەڵاتی کۆن، زۆر کورت و پوختە، و تەنها ڕێنماییمان دەکات دەربارەی بوونی ئەم بوونەوەرە و فێڵەکانی، و ڕێنماییمان دەکات دەربارەی شێوازەکانی خۆپاراستن لێی»[٥٨].
بەڵام دیکارت گریمانەی بوونی شەیتانی کردووە وەک بوونەوەرێکی کەسیی نادیار لە خودی خۆیدا، بەڵام بە کردار یان کاریگەرییەکەی دەردەکەوێت، و توانای چەواشەکردنی هەستەکان و فێڵکردنی لە تێگەیشتنەکانمانی هەیە. جەی. ئێچ. هیک لە زاری دیکارتەوە دەڵێت: «لەوانەیە بۆ گەیشتن بە ئەوپەڕی گومان، شەیتانێکی فێڵباز و خاوەن توانای تەواو هەبێت، کە نەک تەنها هەستەکانمان چەواشە دەکات، بەڵکو یاری بە عەقڵیشمان دەکات»[٥٩].. «و سەبارەت بە ئەگەری بوونی شەیتانێکی فێڵباز کە هێزێکی لە سەرووی عەقڵمانەوە هەبێت و هەموو بەڵگەکان تێک بدات، ئەو شەیتانە دەتوانێت (لە ڕێگەی یاری کردن بە یادەوەریمانەوە) وامان لێ بکات باوەڕمان بەوە هەبێت کە بەڵگەیەک ڕاستە لە کاتێکدا ڕاست نییە»[٦٠].
دیکارت، هەڵگری ئاڵای عەقڵانییەت لە سەرەتای سەردەمی مۆدێرندا - کە خۆی وا دادەنێت و زۆریش وا دایدەنێن - نەیتوانی خۆی ڕزگار بکات و بیرۆکەکانی لە دیلیی تێڕوانینی کەنیسەیی دەرباز بکات. ئەو تێڕوانینێکی فەلسەفی پێشکەش کرد کە ناتوانێت لە پێکهاتەی میتۆدی ناوخۆییدا بەردەوام بێت و یەکپارچە بێت بەبێ گریمانەکردنی بوونی ئەم شەیتانە فێڵبازە. دیکارت دەڵێت: «گریمانە دەکەم، نەک ئەوەی کە خودا - کە بەخشندەترین و سەرچاوەی باڵای ڕاستییە - بەڵکو شەیتانێکی پیسی فێڵباز و زۆر بەتوانا هەموو لێهاتوویی خۆی بەکارهێناوە بۆ چەواشەکردنم؛ و گریمانە دەکەم کە ئاسمان و هەوا و زەوی و ڕەنگەکان و شێوەکان و دەنگەکان و هەموو شتە دەرەکییەکانی تر تەنها وەهم و خەیاڵن کە ئەو شەیتانە وەک تەڵە بۆ گرتنی سادەیی من لە باوەڕکردندا دایناوە؛ و خۆم بە بێ دەست و چاو و گۆشت و خوێن و بێ هەست دادەنێم؛ و ئەوە وەهمە کە وا لە خەیاڵم دەدات من خاوەنی هەموو ئەم شتانەم. و سوور دەبم لەسەر ئەم بیرۆکەیە، جا ئەگەر بەم شێوازە نەمتوانی بگەمە ناسینی هیچ ڕاستییەک، لانیکەم لە توانامدا هەیە واز لە حوکمدان بهێنم؛ بۆیە زۆر وریای ئەوە دەبم کە دان بە شتی پووچدا نەنێم، و زەینی خۆم ئامادە دەکەم بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو ئەو فێڵانەی ئەو فێڵبازە گەورەیە پەنای بۆ دەبات، تا نەتوانێت هەرچەندە بەهێز و فێڵباز بێت، بەسەرمدا زاڵ بێت»[٦١].
لەم دەقەوە ئامادەبوونی چەمکی شەیتان لە پێکهاتەی بیری دیکارتیدا دەردەکەوێت. ئەو گریمانەی بوونی شەیتانێکی فێڵباز دەکات کە هێزێکی لە سەرووی عەقڵمانەوە هەیە و هەموو بەڵگەکان تێک دەدات. ئەم شەیتانە دەتوانێت (لە ڕێگەی یاری کردن بە یادەوەریمانەوە) وامان لێ بکات باوەڕمان بەوە هەبێت کە بەڵگەیەک ڕاستە لە کاتێکدا ڕاست نییە. دیکارت بەم هەڵوێستە پێکهێنەرێک لە پێکهێنەرەکانی باوەڕی مەسیحی دەردەخات کە باوەڕی بە بوونی شەیتانێکی فێڵباز هەیە کە ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە هەوڵدان بۆ گومڕاکردنی نەوەی ئادەم.
بەڵام چۆن دەتوانرێت بەسەر شەیتاندا زاڵ ببین، چ لە مەسیحییەتدا بێت یان لە فەلسەفەی دیکارتیدا؟ سەرەڕای ئەوەی کە شەیتان لە باوەڕی مەسیحیدا ڕۆحێکی ترسناکە بە فێڵ و تەڵە و فێڵ و وەسوەسەکانی، بەڵام دەکرێت لە ڕێگەی یەکگرتن لەگەڵ مەسیحدا بە باوەڕ و نوێژ کە هەمیشە نوێژی یەسووع پشتیوانی دەکات، بەسەریدا زاڵ ببین. بەم شێوەیە، ڕزگاربوونی ئایینی پێویستە بۆ ئەوەی بەدی بێت، سەرکەوتن بەسەر شەیتاندا بەدەست بهێنرێت بە پەنابردن بۆ خودا. ئەمە سەبارەت بە هەڵوێستی مەسیحییەت لە میکانیزمی ڕزگاربوون لە فێڵی شەیتان، ئەی هەڵوێستی دیکارت چییە؟
هەڵوێستی دیکارت لە میکانیزمی سەرکەوتن بەسەر شەیتاندا شتێکە کە گومان دروست دەکات؛ جارێک دەقی وا دەبینین کە وا دەردەکەوێت هەڵوێستێکی فەلسەفیی ڕەسەنە، و جارێکی تریش دەقی وا دەبینین کە لە هەڵوێستی مەسیحییەت تێناپەڕێت.. چۆن؟
لەوەی دیارە، میکانیزمی ڕزگاربوونی فەلسەفی لای دیکارت لە **«بیرکردنەوە»**دا دیاری کراوە. دیکارت دەڵێت: «پێشتر قایل بووم بەوەی کە هیچ شتێک لە جیهاندا بە هیچ شێوەیەک بوونی نییە: نە ئاسمان، نە زەوی، نە گیان، نە جەستە هەیە. کەواتە ئایا قایل بووم بەوەی کە منیش بوونم نییە؟ نەخێر! من بێ گومان بوونم هەیە ئەگەر قایل بم بە شتێک یان بیر لە شتێک بکەمەوە. بەڵام لەوێدا نازانم چ چەواشەکەرێکی زۆر بەهێز و زۆر فێڵباز هەیە کە هەموو لێهاتوویی خۆی بەکاردەهێنێت بۆ چەواشەکردنی بەردەوامم. کەواتە هیچ گومانێک نییە لەوەی من بوونم هەیە کاتێک چەواشەم دەکات. با هەرچەندێک دەیەوێت چەواشەم بکات، هەرگیز ناتوانێت وا بکات ببم بە هیچ، تا ئەو کاتەی لە بیرکردنەوەمدایە کە من شتێکم. کەواتە پێویستە لەسەرم، دوای ئەوەی بیرم کردەوە و ورد بوومەوە لە هەموو شتەکان، بگەمە ئەو ئەنجامەی کە ئەم وتەیە (من بوونم هەیە و من هەم) وتەیەکی ڕاستی پێویستە هەر کاتێک دەری دەبڕم و هەر کاتێک لە زەینمدا وێنای دەکەم»[٦٢].
ئەم وتەیە یەکەم بنەمای فەلسەفەیە کە دیکارت بەدوایدا دەگەڕێت، و لێرەوە - لە ڕوانگەی ئەوەوە - جەوهەری تیۆریی مەعریفەیە لە فەلسەفەکەیدا. بەڵام ئایا «بیرکردنەوە» بە تەنها ڕێگای ڕزگاربوونی تەواوە، یان پێویستی بە گەرەنتییەکی خودایی هەیە؛ و لێرەوە ڕزگاربوونی فەلسەفی خۆی مومکین نابێت مەگەر سەرەتا ڕزگاربوونی ئایینی بەدی بهێنرێت؟ دیکارت لە سەرەتادا بیری ڕوون وەک میکانیزمێکی فێڵنەکەر بۆ سەلماندنی بوونی خودا بەکاردەهێنێت، بەڵام لە لایەکی ترەوە پەنا دەباتە بەر خودای ڕاستگۆ بۆ گەرەنتیکردنی ڕاستگۆیی بیری ڕوون دژی فێڵەکانی شەیتانی فێڵباز. جا ئەگەر دیکارت ڕای دەگەیەنێت کە بیرکردنەوە خۆی دەدۆزێتەوە لەو ساتەدا کە شەیتان کردارە جیاوازەکانی فێڵ و چەواشەکاری ئەنجام دەدات، وەک بڵێی دڵنیایی بیرکردنەوە «من بیردەکەمەوە کەواتە من هەم» (Cogito Ergo Sum) (I Am Thinking, Therefore I Exist) ڕاستییەکی یەکەمی خاوەن ڕوونی و جیاکارییە؛ چونکە شەیتان دەتوانێت مرۆڤ لە هەموو شتێکدا بخاتە گومانەوە جگە لەوەی کە بوونی هەیە[٦٣].. ئەگەر لە سەرەتادا شتەکە بەم شێوەیە بێت، ئەوا لە دەقەکانی تردا کە گشتی و ڕەهان و زۆرن، دەگەڕێتەوە بۆ جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە ڕاستییەکی ئینتویتیڤی هەیە کە لە ڕووی لۆژیکییەوە پێش ڕاستی بیرکردنەوە دەکەوێت؛ چونکە هەر ئەو ڕاستی و دروستیی خودی بیرکردنەوە بە ڕوونی و جیاکارییەکەیەوە گەرەنتی دەکات دژی هۆکارە جیاوازەکانی فێڵکردن، لەوانەش شەیتان. واتە بیرکردنەوە سەرەتا پێویستی بە گەرەنتیکەرێک هەیە کە **«خودای ڕاستگۆ»**یە کە فێڵ ناکات، و ڕێگە نادات شەیتان یاری بە بیرۆکەکانی مرۆڤ بکات. ئەو سەرچاوەی ڕاستییەکانە و گەرەنتیکەریشیانە؛ و لێرەوە ئەو **«ڕزگارکەر»**ی ڕاستەقینەیە لە چنگی گومان؛ بەو پێشینەییە لۆژیکی و ئۆنتۆلۆژییەی کە هەیەتی لە پڕۆسەی پەڕینەوە لە گومانەوە بۆ دڵنیایی؛ ئەو وەک ئەو پردەیە کە بیرکردنەوە پێیدا دەپەڕێتەوە لەو کەلێنەی کە لە نێوان هەردوو لادا هەڵکەنراوە؛ و لێرەوە میکانیزمی ڕزگاربوونی فەلسەفی هەمیشە پێویستی بە پشتیوانییەک لە میکانیزمی ڕزگاربوونی ئایینی دەمێنێتەوە. ئەمەش بە دەقەکانی دیکارت ڕوون دەبێتەوە کاتێک باسی خودا دەکەین لای دیکارت وەک گەورەترین گەرەنتیکەری ڕاستی. ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە دیکارت لە کاتێکدا لە دوو کتێبە گرنگەکەیدا «وتارێک دەربارەی میتۆد» و «بنەماکانی فەلسەفە» باسی شەیتانی فێڵباز ناکات، بەڵام لە کتێبەکەیدا «تێڕامانەکان لە فەلسەفەی یەکەم» سوورە لەسەر هێنانەوەی وەک گریمانەیەکی گومانی. و تەنها لە چوارچێوەی هۆکارەکانی گوماندا باسی ناکات، بەڵکو لە چوارچێوەی گەڕان بەدوای دڵنیاییشدا باسی دەکات، وەک بڵێی هیچ هیوایەک بۆ ڕزگاربوونی فەلسەفی نییە مەگەر بە زاڵبوون بەسەریدا؛ ئەمەش نیشانی دەدات کە چەمکی شەیتان هێمای شەڕە، و شەڕ لێرەدا گومانە کە لە پێکهاتەی بیری دیکارتیدا ئامادەیە.
و ئەگەر گەرەنتییە خوداییەکە نەبووایە، دیکارت نەیدەتوانی ڕووبەڕووی شەیتانی فێڵباز ببێتەوە و لە ڕووباری گومان بپەڕێتەوە. و ئەگەر ڕاستگۆیی خودایی نەبووایە، ئەو حاڵەتە گومانییەی دیکارت کە شەیتان خۆراکی پێ دەدات، کۆتایی نەدەهات؛ «گومانەکەی دیکارت خەریک بوو خۆی بخوات، ئەگەر گەرەنتیی ڕاستگۆیی خودایی بە هانایەوە نەهاتایە»[٦٤].
خودا وەک گەورەترین گەرەنتیکەری ڕاستی
کۆجیتۆ بەناوبانگەکەی دیکارت لە هەندێک لە دەقەکانیدا وا نیشان دەدات کە بیرکردنەوە پێشینەیی لۆژیکی هەیە لە دەرچوون لە تاریکییەکانی گومانەوە بۆ ڕووناکیی دڵنیایی[٦٥]. بۆ نموونە، وتەکەی: «عەقڵمان ڕەتی دەکاتەوە وێنای ئەوە بکەین کە ئەوەی بیردەکاتەوە، بەڕاستی بوونی نییە کاتێک بیردەکاتەوە. و سەرەڕای سەیرترین گریمانەکانیش، ناتوانین خۆمان بگرین لە باوەڕکردن بەوەی کە ئەم ئەنجامە: "من بیردەکەمەوە، کەواتە من هەم" ڕاستە، و بەم پێیەش گرنگترین و دڵنیاکەرەوەترین مەعریفەیە کە دێتە بەردەم ئەوەی بیرۆکەکانی بە ڕێکخستن بەڕێوە دەبات»[٦٦]. پێشینەیی بیرکردنەوە لای دیکارت باوترین بۆچوونە لە نێوان زۆربەی مێژوونووسانی فەلسەفەدا. بەڵام کەسانێک هەن کە دەڵێن بازنەیەکی لۆژیکی لە نێوان بیرکردنەوە و بوونی خوداییدا لای دیکارت هەیە، و ئەمە شتێکە کە هاوچەرخەکانی خۆی وتوویانە؛ «ئەوان بازنەیەکی پووچیان لای ئەو دۆزییەوە؛ چونکە هیچ ڕێگایەک بۆ سەلماندنی بوونی خودا نییە مەگەر بە پشت بەستن بە بدیهیبوونی بیرۆکە ڕوون و جیاکارەکان؛ و هیچ ڕێگایەکیش بۆ پشت بەستن بەم بدیهیبوونە نییە مەگەر بەڵگە لەسەر بوونی خودا بهێنرێتەوە»[٦٧]. دەیڤ ڕۆبینسۆن و کریس جارات ئەم بازنە دیکارتییە بە زمانێکی سادە ڕوون دەکەنەوە و دەڵێن: «خراپەکە ئەوەیە کە بەڵگەکەی دیکارت ئێستا ناوبانگێکی خراپی دەرکردووە بەوەی کە پێی دەوترێت: "بازنەی دیکارتی". دیکارت ئەوەی دەیەوێت بیسەلمێنێت وەک پێشەکییەک لە پێشەکییەکانیدا بەکاریدەهێنێت. تۆ ناتوانیت یاسای "ڕوونی و جیاکاری" لە خودایەکەوە گەرەنتی بکەیت کە ڕاستی دەڵێت، ئەگەر تۆ بەڕاستی بانگەشەی ئەوە بکەیت کە ئەو بوونی هەیە لەبەر ئەوەی بیرۆکەیەکی ڕوون و جیاکارت دەربارەی ئەو لە زەینتدا هەیە. کەواتە دیکارت پێویستی بە خودایە بۆ ئەوەی یاسای ڕوونی و جیاکاری گەرەنتی بکات، و پێویستی بە یاسای ڕوونی و جیاکارییە بۆ ئەوەی گەرەنتی ئەوە بکات کە خودا بوونی هەیە»[٦٨]. بەم شێوەیە هەندێک توێژەر چەمکی "بازنەی لۆژیکی" بەکاردەهێنن بۆ هەوڵدان بۆ لێکدانەوەی هەڵوێستی دیکارت لەبارەی بیرکردنەوە و خوداوە کە دووفاقییەتییەکی تێدایە و گومان دروست دەکات.
و ئەم گومانە لە زۆربەی دەقەکانی دیکارتدا ئامادەیە؛ ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ «تێڕامانەکان لە فەلسەفەی یەکەم»، دەقە دیکارتییەکانی خاوەن شێوازی گشتی و ڕەها دەبینین کە بە پێویستی ئەوە لەخۆدەگرن و دەیخوازن کە دڵنیایی بیرکردنەوە لە ڕووی لۆژیکییەوە دوای دڵنیایی ڕاستگۆیی خودایی دێت؛ خودا گەرەنتیکەری دروستیی خودی بیرکردنەوەیە. دیکارت لە تێڕامانی یەکەمدا دەڵێت: «لەوانەیە خودا نەیویستبێت بەم شێوەیە چەواشەم بکات؛ چونکە ئەو بەڕێزە. جا ئەگەر لە بەڕێزی و بەخشندەیی فراوانی خوداوە بێت کە منی وەک بوونەوەرێک دروست کردووە کە تووشی گومڕایی هەمیشەیی ببم، ئەوا واش دەردەکەوێت کە لەگەڵ شکۆی ئەودا ناگونجێت کە ڕێگە بدات هەندێک جار تووشی گومڕایی ببم»[٦٩].
و دیکارت بە شێوەیەکی ڕوون و بێ گومان ڕای دەگەیەنێت: «خودا - کە بەخشندەترینە - سەرچاوەی باڵای ڕاستییە»[٧٠].
و ڕادەی پشتبەستنی فەلسەفیی دیکارت بە گەرەنتییە خوداییەکە دەگاتە ئەوپەڕی کاتێک پێی وایە هیچ ڕێگایەک بۆ گەیشتن بە دڵنیایی نییە بەبێ ناسینی بوونی خودا و ئەوەی کە ڕاستگۆیە. دەڵێت: «ئەگەر بۆم دەرکەوت کە خودایەک هەیە، ئەوا دەبێت سەیری ئەوەش بکەم ئایا مومکینە چەواشەکەر بێت: چونکە بەبێ ناسینی ئەم دوو ڕاستییە، هیچ ڕێگایەک نابینم بۆ دڵنیابوون لە هیچ شتێک»[٧١]. و لە **«بنەماکانی فەلسەفە»**دا زیاتر جەختی لەسەر دەکاتەوە بەوەی کە «مرۆڤ هەرگیز ناگاتە زانستی دڵنیایی تا دروستکەری خۆی نەناسێت»[٧٢]، و «ئەوەی خودا نەناسێت، ناتوانێت هیچ شتێکی تر بە شێوەیەکی دڵنیایی بناسێت»[٧٣]. بەڵام دیکارت لە دەقەکانی تردا جەخت لەسەر پێشینەیی بیرکردنەوە دەکاتەوە، وەک وتەکەی «من بیردەکەمەوە کەواتە من هەم»، و کۆجیتۆ بە ڕاستییەکی یەکەمی خاوەن ڕوونی و جیاکاری دادەنێت؛ چونکە شەیتان دەتوانێت مرۆڤ لە هەموو شتێکدا بخاتە گومانەوە جگە لەوەی کە بوونی هەیە. و ڕوونی و جیاکاری بە دوو پێوەری هەڵەنەکەر بۆ ناسینەوەی حوکمە ڕاستەکان لە حوکمە پووچەکان دادەنێت، و بە دوو نیشانەی بێ گومانی دڵنیاییان دادەنێت. جەی. ئێچ. هیک دەڵێت: «دیکارت پێی وایە کە دەتوانین بە وردی بڵێین ئێمە تەنها ئەو ڕاستییانە دەناسین کە لە خۆیاندا ڕوونن، یان ئەوانەی کە دەکرێت بە بەڵگەهێنانەوەی لۆژیکی لە پێشەکییە لەخۆڕوونەکانەوە پێیان بگەین»[٧٤].
بەڵام سەرچاوەی ڕوونی و جیاکاری چییە؟ دیکارت بیری پەتی بە سەرچاوەیان دانانێت، بەڵکو پێی وایە لە سەرچاوەیەکی خوداییەوە هاتوون. بەڵگەکەش ئەوەیە کە دیکارت لە تێڕامانی چوارەمدا - کە ناونیشانەکەی "دەربارەی ڕاستی و هەڵە"یە - دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە «هەموو تێگەیشتنێکی ڕوون و جیاکار بێ گومان شتێکە؛ و بۆیە ناکرێت لە هیچەوە هاتبێت، بەڵکو دەبێت خودا دانەری بێت»[٧٥]. بەم شێوەیە دیکارت دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە ڕوونی و جیاکاری، وەک دوو نیشانەی دروستیی مەعریفی، لە دروستکراوی خودا و بە گەرەنتیی ئەون.
کەواتە ڕوونە کە گەرەنتییە خوداییەکە لە یەکەم ساتی بنیاتنانی میتۆدی دیکارتیدا ئامادەیە، واتە لە ساتی دیاریکردنی پێوەری دڵنیایی مەعریفیدا؛ ئەمەش وا دەکات پێویست بە پێداچوونەوە بە ڕادەی ڕاستگۆیی ڕاگەیاندنەکەی دیکارتدا بکرێت دەربارەی ئەوەی کە کۆجیتۆ ڕاستییەکی مەعریفیی یەکەمی پتەوە کە شەرعییەتی خۆی لە ناوخۆی خۆیەوە وەردەگرێت؛ چونکە ئەم ڕاستییە گریمانەی ڕاستییەکی پێشوەختەی خۆی دەکات کە دیکارت لە تێڕامانی یەکەمدا لە چوارچێوەی دوورخستنەوەی گوماندا باسی کرد کاتێک وتی: «لە بەڕێزی و بەخشندەیی فراوانی خوداوە بێت کە منی وەک بوونەوەرێک دروست کردووە کە تووشی گومڕایی هەمیشەیی ببم»[٧٦]. و لێرەوە «گەرەنتییە خوداییەکە» نەک تەنها خاڵی ناوەندیی ڕێبازەکەی دیکارتە، بەڵکو لە گومانە میتۆدییەکەشیدا وایە؛ چونکە دەرچوون لەم گومانە تەنها بە بیرکردنەوە نەبوو، بیرکردنەوە بە تەنها بەس نییە، بەڵکو هەمیشە پێویستی بە گەرەنتییەکی خودایی هەیە بۆ دروستییەکەی. خودا لای دیکارت نەک تەنها گەرەنتیکەری دروستیی بیرکردنەوەیە لە تێگەیشتنی لە خودی خۆی، بەڵکو گەرەنتیکەری دروستیی تێگەیشتنی بیرکردنەوەیە لە جیهان و شتەکانیش؛ بیرکردنەوە بە تەنها ناتوانێت لەو کەلێنە بپەڕێتەوە کە گومان لە نێوان عەقڵ و شتەکانی جیهاندا هەڵیکەندووە، و تەنها بە خودای ڕاستگۆ دەتوانێت بیرکردنەوە لەم کەلێنە بپەڕێتەوە؛ چونکە مەیلی سروشتی مرۆڤ بەرەو باوەڕبوون بە بوونی جیهان لە خودای کامڵەوە وەرگیراوە کە فێڵ ناکات، نەک لە هەستەکانەوە؛ چونکە هەستەکان بیرۆکەی ناڕوون و تەمومژاوین، و مەعریفەی دڵنیایی دەبێت ڕوون و جیاکار بێت. بەڵام سەبارەت بە جیهانی ماددی وەک جەوهەرێکی جەستەیی لای دیکارت، ئەو بیرۆکە ڕوون و جیاکارەی کە هەیەتی دەربارەی ئەم جیهانە، بیرۆکەی درێژبوونەوەیە لە درێژی و پانی و قوڵاییدا؛ چونکە هەموو شتێک کە دەکرێت بدرێتە پاڵ جەستە بە گشتی، سەرەتا گریمانەی بوونی درێژبوونەوە دەکات[٧٧]. و ئەم بیرۆکەیە ڕاستەوخۆ بە هەستەکان ناناسرێت؛ وێنەیەکی زەینییە، و ئەوەی کە ئەم وێنە زەینییە هاوتای بوونەوەری ڕاستەقینەیە نەک وەهمی، شتێکە کە تەنها بەهۆی ڕاستگۆیی خوداییەوە دەیزانین. دیکارت دەڵێت:
«و لەبەر ئەوەی خودا فێڵباز نییە، زۆر ڕوونە کە ئەو ئەم بیرۆکانە ڕاستەوخۆ و بە خودی خۆی بۆ من نانێرێت، و نە لە ڕێگەی بوونەوەرێکەوە کە ڕاستییەکەی تێیدا وەک وێنە نەبێت، بەڵکو تەنها وەک شکۆمەندی بێت: چونکە کاتێک هیچ هێزێکی پێنەداوم کە پێی بزانم ئەوە وایە، بەڵکو مەیلی زۆر توندی تێخستووم بۆ باوەڕکردن بەوەی کە لە شتە جەستەییەکانەوە هاتوون، ئەوا نابینم چۆن دەکرێت لە فێڵکردن بەدوور بگیرێت ئەگەر ئەم بیرۆکانە لە ڕاستیدا لە شتێکی ترەوە هاتبێتن یان لە هۆکاری ترەوە جگە لە شتە جەستەییەکان دروست بووبن. کەواتە دەبێت بگەینە ئەو ئەنجامەی کە شتە جەستەییەکان بوونیان هەیە»[٧٨]. و دیکارت ناتوانێت دەستبەرداری گەرەنتییە خوداییەکە بێت کاتێک جیاوازی دەکات لە نێوان ئەو خەونانەی مرۆڤ لە خەودا دەیانبینێت و لە سەرچاوەیەکی دەرەکییەوە نایەن، و لە نێوان ئەو وێنانەی کە لە کاتی بەئاگاییدا لە جیهانی دەرەوە دێن؛ ئەوەی گەرەنتی ئەوە بۆ مرۆڤ دەکات کە دووەمیان هاوتای بابەتی دەرەکییە، تەنها بانگکردنی هەستەکان و یادەوەری و تێگەیشتن و یەکپارچەیی نییە؛ ئەم پێوەرانە هەرچەندە پێویستن بەڵام بە تەنها بەس نین؛ چونکە پێویستییەکی زۆر بە گەرەنتییەک لە خودای ڕاستگۆ هەیە کە فێڵ ناکات. دیکارت دەڵێت:
«نابێت بە هیچ شێوەیەک گومانم لە ڕاستی ئەو وێنانە هەبێت، ئەگەر هەموو هەستەکان و یادەوەری و تێگەیشتنم بانگ بکەم بۆ تاقیکردنەوەیان، و هیچیان شتێکم پێ نەڵێت کە دژی ئەوە بێت کە ئەوانی تر پێم دەڵێن؛ چونکە لەوەی کە خودا چەواشەکەر نییە، دەردەچێت کە من لەوەدا گومڕا نابم»[٧٩].
و خودا لای دیکارت نەک تەنها گەرەنتی ئەوە دەکات کە مرۆڤ لە هاوتاکردنی نێوان وێناکان و بابەتەکانی جیهانی دەرەوەدا گومڕا نابێت، بەڵکو گەرەنتی ڕاستی ڕاستییە ئەبەدییەکانیش دەکات کە جیهانیان لەسەر بنیات نراوە. دیکارت لە نامەیەکیدا بۆ باوک مێرسێن دەڵێت: «سەبارەت بە ڕاستییە ئەبەدییەکان، دووبارە دەڵێمەوە: ئەوانە ڕاستن یان مومکینن تەنها لەبەر ئەوەی لە زانستی خودادا ڕاستن یان مومکینن. و نابێت پێچەوانەکەی بڵێین، واتە ئەوانە بە ڕاستی بۆ ئەو زانراون، وەک بڵێی ڕاستییەکەیان سەربەخۆیە لێی... و بۆیە نابێت بوترێت کە ڕاستییەکان بە ڕاستی دەمێننەوە تەنانەت ئەگەر خودا بوونی نەبێت؛ ئەمە لەبەر ئەوەی بوونی خودا پێش هەموو ڕاستییەکان و کۆنترینیانە، و ئەو ڕاستییەیە کە هەموو ڕاستییەکانی تر تەنها لێیەوە سەرچاوە دەگرن»[٨٠].
و لێرەوە ڕەنگە بتوانین بڵێین کە دڵنیایی "من بیردەکەمەوە" هێندە بەهێز و پتەو نەبوو کە ببێتە بنەمایەکی بەس بۆ دەرهێنانی سیستەمێکی فەلسەفیی تەواوکار کە زنجیرەیەک لە ڕاستییەکانی لێ بکەوێتەوە؛ بەگوێرەی شیکردنەوەکەی دیکارت بۆی، بنەمایەکی ناسکە و پێویستی بە پاڵپشتییە؛ هەر بۆیە دیکارت بنەمای خودای کامڵ و ڕاستگۆ'ی هێنایە ناوەوە بۆ چارەسەرکردنی کەموکوڕییەکانی کۆجیتۆ. و "گەیشتە ئەوەی کە خودا بنەمای عەقڵیی سیستەمە ئیستینباتییەکەیە... و لەم سەرکێشییە ئیستینباتییەدا کە دیکارت تێیکەوت، خودا کاری خۆی هەبوو، و لێرەوە خرایە ناو بنەماکانی میتافیزیک و بابەتەکەیەوە بەهۆی بەشدارییە کاراییەکەی لە تەواوی سیستەمەکەدا. و بەبێ خودا، هیچ بوونێک بۆ دڵنیایی و گشتگیری و بەرهەمداریی ئیستینباتی کە میتافیزیکای دیکارتی پێی دەناسرێتەوە، نەدەبوو"[٨١].
ئەوەی زیاتر ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە بنەمای کۆجیتۆی دیکارتی بنەمایەکی نەزۆک و بێ بەرهەمە، ئەوەیە کە ناتوانێت بەڵگەیەک لەسەر بوونی جیهان پێشکەش بکات تەنها لە بیری پەتییەوە؛ چونکە "من"ی بیرکەرەوە تەنها لە کاتێکی پچڕ پچڕدا کار دەکات، واتە بە شێوەیەکی بەردەوام لە کاتێکی پێکەوەلکاو کار ناکات، و لێرەوە بەردەوامیی ناوەکی نییە. ئەمەش بەو مانایەیە کە یادەوەری (ذاکرە) پێویستی بە گەرەنتییە؛ چونکە "من"ی بیرکەرەوە دڵنیایی خۆی بەدەست دەهێنێت کاتێک شتێک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ هەست پێ دەکات لە هەمان ئەو ساتەدا کە تێیدا دەیبینێت، بەڵام کاتێک دەگوێزرێتەوە بۆ شتێکی تر، چیتر ئەو شتەی پێشوو نابینێت، و لێرەدا دڵنیایی تەواوی لێی نییە «لەبەر ئەوەی بیرم دێتەوە کە زۆر جار گومانم لە زۆر شت هەبووە کە بە ڕاست و دڵنیایی دانرابوون، پاشان دواتر بە هۆکاری تر بۆم دەرکەوت کە بە تەواوی پووچن»[٨٢].. نموونەی ئەوەش وەک دیکارت دەڵێت: «کاتێک سەیری سروشتی سێگۆشەی گۆشەوەستاو دەکەم، بە ڕوونی بۆم دەردەکەوێت - من کە کەمێک شارەزاییم لە بنەماکانی ئەندازەدا هەیە - کە سێ گۆشەکەی یەکسانن بە دوو گۆشەی وەستاو، و بە مەحاڵی دەزانم، کاتێک بیر لە سەلماندنی ئەوە دەکەمەوە، باوەڕ بە پێچەوانەکەی بکەم. بەڵام هەر کاتێک بیرم لێی لادەدەم، زۆر ئەگەری هەیە گومانم لە دروستییەکەی هەبێت - هەرچەندە هەمیشە بیرم دێتەوە کە بە ڕوونی لێی تێگەیشتووم - ئەگەر بە بوونی خودا نەزانم؛ چونکە دەتوانم خۆم قایل بکەم کە بۆ من بووەتە عادەت کە بە ئاسانی هەڵە بکەم تەنانەت لەو شتانەشدا کە پێم وایە بە زۆرترین ڕادەی بدیهیبوون و دڵنیاییەوە لێیان تێدەگەم»[٨٣].
لەسەر ئەم بنەمایە، "من"ی بیرکەرەوە پێویستی بە گەرەنتییەکی تەواو هەیە بۆ یادەوەرییەکەی تا بتوانێت بەردەوام بێت لە بنیاتنانی ڕاستییەکانی سیستەمەکە، و ئەم گەرەنتییە تەواوەش بریتییە لە «خودای ڕاستگۆ». دیکارت دەڵێت: «بەڵام دوای ئەوەی بۆم دەرکەوت کە خودا بوونی هەیە، لە هەمان کاتدا بۆم دەرکەوت کە هەموو شتەکان پشتیان پێ بەستووە، و ئەو فێڵباز نییە، و لەوەوە گەیشتمە ئەو ئەنجامەی کە هەموو ئەوەی بە ڕوونی و جیاکارییەوە وێنای دەکەم، دەبێت ڕاست بێت»[٨٤].
پاشان دیکارت - بە دەربڕینی ڕوون و بێ گومان - جەخت لەوە دەکاتەوە کە بنەمای دڵنیایی مەعریفی خودای ڕاستگۆیە نەک بیری پەتی، و دەڵێت: «کەواتە زۆر بە ڕوونی بۆم دەرکەوت کە دڵنیایی و ڕاستی هەموو زانستێک تەنها پشت بە ناسینی ئێمە بۆ خودای ڕاستەقینە دەبەستێت، بە شێوەیەک کە دەتوانم بڵێم پێش ئەوەی خودا بناسم، نەمدەتوانی هیچ شتێکی تر بە شێوەیەکی تەواو بناسم. و ئێستا کە ئەوم ناسیوە، ڕێگام بۆ کراوەتەوە بۆ بەدەستهێنانی مەعریفەیەکی تەواو لەبارەی زۆر شتەوە. و ئەم مەعریفەیە تەنها لەسەر ئەو شتانە نییە کە پەیوەندییان بە خوداوە هەیە و شتە عەقڵییەکانی تر، بەڵکو ئەو شتانەش دەگرێتەوە کە تایبەتن بە سروشتی جەستەییەوە، لەبەر ئەوەی دەبنە بابەتی بەڵگەکانی ئەندازەکاران کە بەلایانەوە گرنگ نییە لە بوونیان بکۆڵنەوە»[٨٥].
هەر بۆیە، ڕەهەندە خوداییە میتافیزیکییەکە پێش کۆجیتۆ دەکەوێت؛ د. یەحیا هوەیدی دەڵێت: «دیکارت گەیشتووەتە ڕاستی بوون و ڕاستی خودا لە ڕێگەی دۆزینەوەی دوو تیۆری گرنگەوە: تیۆری ڕاستییە ئەبەدییەکان و تیۆری دروستکردنی بەردەوام. هەردوو تیۆرییەکە دیکارتیان گەیاندۆتە داننان بە بوونی خودادا، و هەموو ئەمانە پێش ئەوەی ڕاستی کۆجیتۆ بدۆزێتەوە، و لەبەر ئەوەی هەریەکەیان جیهانیان لەبەردەمماندا وەک بوونەوەرێکی خۆبژیو نیشان دا، و لێرەوە بوونی خودایەکی دروستکەر بووە یەکێک لە پێویستییە بنەڕەتییەکانی، و هەموو ئەمانە پێش دۆزینەوەی ڕاستی کۆجیتۆ بوو»[٨٦].
ئامادەبوونی لاهووت لە فیزیا و بیرکاریدا
وەسفی «لاهووتی Theological» لەوانەیە ئاماژە بێت بۆ لاهووت (Theology) کە زانستی کەلامی مەسیحییە، و لەوانەشە ئاماژە بێت بۆ هەر کەسێک کە دیاردە سروشتییەکان وەک بەرهەمی هۆکار یان هۆکارە تێپەڕیوە سەرووسروشتییەکان لێکدەداتەوە، هەروەک لە حاڵەتی لاهووتیدا لە تیۆرییەکەی ئۆگست کۆنتدا هەیە، کە حاڵەتی سەرەتایی پەرەسەندنی بیری مرۆڤایەتییە. لاهووت یان «ئایین، بەپێی کۆنت، تەنها قۆناغی یەکەمی پەرەسەندنی عەقڵیی مرۆڤایەتی پێکدەهێنێت، پاشان قۆناغی میتافیزیکا، و پاشان قۆناغی زانست»[٨٧]. لە قۆناغی ئایین یان لاهووتدا، بیری مرۆڤایەتی «دیاردەکان وەک بەرهەمی کرداری ڕاستەوخۆ و بەردەوامی هۆکارە سەرووسروشتییەکان وێنا دەکات، کە تا ڕادەیەک زۆرن، و دەستێوەردانە هەڕەمەکییەکەیان هەموو نائاساییە دیارەکانی جیهان لێکدەداتەوە»[٨٨]؛ و کۆنت بەدوای یەکدا سێ وێنە بنەڕەتییەکەی "حاڵەتی لاهووتی" و "سەردەمی لاهووتی و سەربازی"ی خوێندووە کە هاوتای یەکن: بتپەرستی، فرەخودایی، یەکتاپەرستی[٨٩].
لەم چوارچێوەیەدا، زاراوەی لاهووتی بەکاردەهێنین وەک ئاماژەیەک بۆ لێکدانەوەی دیاردە سروشتییەکان بە گەڕاندنەوەیان بۆ هۆکارێکی تێپەڕیو، نەک بە لێکدانەوەیان لە چوارچێوەی یاسا زانستییە سروشتییەکاندا. و ئەمە بەو مانایە نییە کە حاڵەتی لاهووتی حاڵەتێکی مرۆیی کۆتاییهاتووە وەک لە تیۆرییەکەی کۆنتدا هەیە، بەڵکو بەو مانایەیە کە لێکدانەوەی لاهووتی لەوانەیە لە بیری هەر فەیلەسوفێکدا ئامادە بێت تەنانەت ئەگەر سەر بە سەردەمی مۆدێرنیش بێت، ئەمەش ئەگەر ڕەهەندی خودایی تێپەڕیو بخاتە ناو تیۆرییە سروشتی و بیرکارییەکانییەوە. و ڕەنگە ڕوون بێت کە ئەم بەکارهێنانەی زاراوەی لاهووتی بە پێویستی مانای ڕێککەوتن نییە لەگەڵ کۆنتدا لەو ئەنجامانەی پێی گەیشتووە، بەڵکو مەسەلەکە تەنها لە سنووری بەکارهێنانی زاراوەکەدا دەوەستێت لە هەندێک لە ماناکانیدا نەک هەمووی. و ئەگەر کۆنت لە نێوان بیری لاهووتی و میتافیزیکی و زانستیدا جیاوازی دەکات، ئەوا بەکارهێنانی توێژەر بۆ زاراوەکە باسی جیاکارییەکی ڕەهای وا ناکات؛ چونکە ڕەهەندی لاهووتی لەوانەیە لە بیری میتافیزیکیدا ئامادە بێت و لەوانەشە لە بیری زانستیدا ئامادە بێت، و ئەمەش شتێکە کە لە حاڵەتی دیکارتدا دەیبینین؛ و لێرەوە ئەم باسە سەپاندنی تەواوی حاڵەتی لاهووتی نییە کە کۆنت ئاماژەی پێ کردووە بەسەر فیزیا و بیرکارییەکانی دیکارتدا، بەڵکو بەکارهێنانی هەندێک لە ماناکانییەتی لە لێکدانەوەی هەڵوێستە زانستییەکەیدا.
و ئەگەر زانراو بێت کە خوداییبوون دڵی میتافیزیکای دیکارتی و تەوەرەی سەرەکیی پشت پێ بەستنییەتی؛ ئایا دەتوانین لەسەر بنەمای وتەکەی دیکارت بە پێشکەوتنی میتافیزیکا بەسەر زانستی سروشتیدا بڵێین کە دیکارت - لەم ڕوانگەیەوە - لاهووتیترە لە فەیلەسوفەکانی سەدەکانی ناوەڕاست کە زانستی سروشتییان لە پێش میتافیزیکاوە دانابوو؟
چونکە دابونەریتی باو لە مێژووی فەلسەفەدا ئەوە بووە کە فیزیا لە پێش میتافیزیکاوە دابنرێت، بە پەیڕەوکردنی ئەو ڕێکخستنەی کە ئەندرۆنیکۆسی ڕۆدسی (Andronicus Of Rhodes) بۆ کتێبەکانی ئەرستۆ لە نزیکەی ساڵی ٦٠ی پێش زایندا کردی. بەڵام کاتێک دیکارت ویستی زانستی گشتی دابمەزرێنێت کە لەسەر یەکێتی مەعریفە بنیات نرابوو، بارودۆخەکەی پێچەوانە کردەوە؛ میتافیزیکای کردە بنەما و خاڵی دەستپێکی هەموو زانستەکانی تر؛ و لێرەوە میتافیزیکای لە پێش فیزیاوە دانا؛ چونکە لای ئەو وەک ئەو پێشەکییە بوو کە دامەزراندنی زانستەکان - لەوانەش فیزیا - مومکین دەکات[٩٠]. و ئەمە - لە نێو شتەکانی تردا - بەو مانایەیە کە دیکارت ڕەتیکردەوە دان بە سەربەخۆیی تەواوی زانستی سروشتیدا بنێت، و میتافیزیکا ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە پێکهێنانی فیزیادا.
ئەم مانایە لە ڕێگەی دەقە دیکارتییەکەوە لە پێشەکی کتێبەکەیدا «بنەماکانی فەلسەفە» پشتڕاست دەبێتەوە کە تێیدا پەیوەندی نێوان زانستەکان ڕوون دەکاتەوە لە چوارچێوەی باسکردنی لە مرۆڤێک کە بەدوای ڕێنمایی و گەیشتن بە ڕاستیدا دەگەڕێت. دەڵێت کە پێویستە لەسەری «بە جددی دەست بکات بە ڕووکردنە فەلسەفەی ڕاستەقینە، کە بەشی یەکەمی میتافیزیکایە کە بنەماکانی مەعریفەی تێدایە، و لە نێویاندا لێکدانەوەی گرنگترین سیفەتەکانی خودا و ناماددیبوونی گیانەکان و هەموو مانا ڕوون و سادەکان کە تێماندا دانراون. دووەم فیزیکایە، و تێیدا بە گشتی، دوای ئەوەی مرۆڤ بنەما ڕاستەقینەکانی شتە ماددییەکانی دۆزییەوە، لە چییەتی تەواوی گەردوون دەکۆڵێتەوە، و بە تایبەتی لە سروشتی ئەم زەوییە و سروشتی ئەو تەنانەی کە لە دەوروبەریدا هەن، وەک هەوا و ئاو و ئاگر و موگناتیس و کانزاکانی تر. و دوای ئەوە پێویستە بە تایبەتی لە سروشتی ڕووەک و سروشتی ئاژەڵ و بەتایبەتیتر سروشتی مرۆڤ بکۆڵێتەوە تا بتوانێت دواتر ئەو زانستانەی تر بدۆزێتەوە کە سوودیان بۆی هەیە. کەواتە فەلسەفە بە گشتی وەک دارێک وایە کە ڕەگەکانی میتافیزیکایە، و قەدەکەی فیزیکایە، و ئەو لقانەی لەم قەدەوە دەردەچن هەموو زانستەکانی ترن کە بە سێ زانستی سەرەکی کۆتایی دێن: پزیشکی و میکانیک و ئەخلاق»[٩١].
و ئەگەر سەیری زانستی سروشتی لای دیکارت بکەین، دەبینین کە یاساکانی ماددەی لە میتافیزیکاکەیەوە وەرگرتووە، نەک لە جیهانی دەرەکیی دیاریکراوەوە؛ چونکە هەوڵی ئەوە بوو کە بە شێوەیەکی پێشوەختە هەموو تەنە زەمینییەکان بە جیاوازیی شێوە و چییەتییانەوە بناسێت؛ و بۆیە یاساکانی سروشت لای ئەو لە "تێڕوانین بۆ ماددە" بە بەڵگەی عەقڵیی پەتی وەرگیراون، نەک لە خودی ماددەوە بە پشت بەستن بە ئەزموون.
و ئەوەی ئامادەبوونی ڕەهەندی لاهووتی لە زانستی دیکارتیدا پشتڕاست دەکاتەوە ئەوەیە کە یاساکانی سروشت ملکەچی ویستی خودان، ئەو ویستەی کە بە جێگیریی ڕەها و نەگۆڕان دەناسرێتەوە. و لەسەر بنەمای تێگەیشتنی دیکارت لەوەی کە «خودا جێگیرە، و لەبەر ئەوەی هەمیشە بە هەمان شێوە کار دەکات، هەمیشە هەمان ئەنجام بەرهەم دەهێنێت»[٩٢]، و هەروەها لەسەر بنەمای ئەوەی کە خودا درێژبوونەوە و جووڵەی بە بڕێکی جێگیر دروست کردووە[٩٣]، ئەوا سروشت بەپێی ئەو یاسایانە دەجووڵێت کە خودا دایناون. دیکارت دەڵێت: «لێرەدا دوو یان سێ یاسای سەرەکی دادەنێم، کە پێویستە باوەڕمان بەوە هەبێت خودا وا لە سروشتی ئەم جیهانە نوێیە دەکات بەپێی ئەوانە کار بکات»[٩٤]. و ئەم یاسایانە بریتین لە:
یاسای یەکەم: هەموو شتێک لەسەر حاڵی خۆی دەمێنێتەوە تا شتێک نەیگۆڕێت[٩٥]، یان وەک دەڵێت: «هەموو بەشێکی ماددە، بە تەنها، هەمیشە لەسەر هەمان حاڵەتی خۆی بەردەوام دەبێت، تا پێکگەیشتنی لەگەڵ ئەوانی تردا ناچاری نەکات بیگۆڕێت. واتە: ئەگەر ئەم بەشە قەبارەیەکی هەبێت، بچووک نابێتەوە مەگەر بەشەکانی تر دابەشی بکەن؛ ئەگەر خڕ یان چوارگۆشە بێت، هەرگیز ئەم شێوەیە ناگۆڕێت بەبێ ئەوەی بەشەکانی تر ناچاری بکەن؛ ئەگەر لە شوێنێکدا بوەستێت، هەرگیز بەجێی ناهێڵێت مەگەر بەشەکانی تر دەری بکەن؛ و ئەگەر جارێک دەستی بە جووڵە کرد، هەمیشە بە هەمان هێزەوە بەردەوام دەبێت تا بەشەکانی تر ڕای دەگرن یان دوای دەخەن»[٩٦].
یاسای دووەم: پاراستنی بڕی جووڵە، کە بەم شێوەیەیە: «کاتێک تەنێک پاڵ بە تەنێکی ترەوە دەنێت، ناتوانێت هیچ جووڵەیەکی پێ بدات مەگەر لە هەمان کاتدا ئەوەندە لە جووڵەی خۆی لەدەست بدات، و ناتوانێت هیچ جووڵەیەکی لێ بسەنێت مەگەر ئەوەندە بۆ جووڵەی خۆی زیاد بکرێت»[٩٧].
یاسای سێیەم: جووڵەی ڕاستەهێڵ، کە بەم شێوەیەیە: «کاتێک تەنێک دەجووڵێت - هەرچەندە جووڵەکەی زۆربەی کات بە هێڵێکی چەماوەییە، و هەرچەندە مەحاڵە هیچ جووڵەیەک بکرێت کە بە شێوەیەک بازنەیی نەبێت...، بەڵام هەموو بەشێک لە بەشەکانی ئەم تەنە هەمیشە مەیلی ئەوەی هەیە جووڵەکەی بە هێڵێکی ڕاستدا درێژە پێ بدات. و بەم شێوەیە، کرداری ئەم بەشانە، واتە مەیلیان بۆ جووڵە، لە جووڵەکەیان جیاوازە»[٩٨]. دیکارت پێی وایە خودای کەسی (Personal God) هۆکاری یەکەمی جووڵەیە[٩٩]، واتە جووڵە لێکدەداتەوە نەک بە گەڕاندنەوەی بۆ یاسا سروشتییەکان، بەڵکو بە گەڕاندنەوەی بۆ تێڕوانینێکی لاهووتی-میتافیزیکی، و بەمەش پێچەوانەی ئەو بنەمایانە دەجووڵێتەوە کە زانستی مۆدێرنیان لەسەر دامەزرا کاتێک تێڕوانینە لاهووتییەکانیان وەلا نا. و لە هەمان چوارچێوەدا، دیکارت لە تێگەیشتنی لە جێگیری خودا و ئەوەی کە هۆکاری یەکەمی جووڵەیە - ئەوەی دەرکردووە کە خودا پارێزەری بڕی جووڵەیە لە گەردووندا، و سێ یاسای جێگیری بۆ جووڵە داناوە لەسەر بنەمای جێگیری خودای دروستکەریان.
جەیمس کۆلینز ئەو مەسەلەیە لای دیکارت بەم شێوەیە ڕوون دەکاتەوە: «سیفەتی جێگیری خودایی بەو مانایەیە کە خودا لە بوونیدا ناگۆڕێت، و هەمیشە بە هەمان شێوە بەرامبەر جیهانی دروستکراو ڕەفتار دەکات. ئێمە دڵنیاییەکی سەرەتاییمان هەیە دەربارەی مانەوەی بڕی جووڵە یان مومێنتۆم، و لەبەر ئەوەی پاراستنی بڕی جووڵە ڕەگی لە خودی جێگیری خوداییدا داکوتاوە، یاسای تەوەزەلی (Inertia) بە شێوەی ئیستینباتی وەک یاسایەکی گشتی سروشت یان هۆکارێکی لاوەکی بۆ هەموو جووڵە بەشەکییەکانی تەنە کردارییەکان دەسەلمێنرێت»[١٠٠].
بەم شێوەیە دیکارت پێی وایە کە دەرکردنی جێگیری یاساکانی جووڵە لە جێگیری خوداوە بە پێویستی پابەندکەرە، بەڵام ئەمە ڕاست نییە؛ چونکە هیچ پەیوەندییەکی پێویستی و ناچاری لە نێوان هەردووکیاندا نییە؛ «ئایا جێگیری خودا ڕێگری دەکات لە ڕوودانی گۆڕان لە سروشتدا؟ و کێ دەزانێت، لەوانەیە خودا بە ویستێکی یەکجارە ویستبێتی یاسای دیاریکراو بۆ ماوەیەک هەبن، پاشان یاسای تر جێگەیان بگرنەوە؟»[١٠١]. دیکارت تەنها بە وتنی ڕۆڵی خودا لە پڕۆسەی دروستکردنی یەکەمدا، یان لە ڕۆڵی لە دامەزراندنی یەکەمی جووڵەدا ناوەستێت، بەڵکو پاراستنی و بەردەوامکردنی لە بووندا بۆ خودا زیاد دەکات[١٠٢]. دیکارت دەڵێت: «خودا هەموو شتێک بە کردارێکی بەردەوام دەپارێزێت، و بەم پێیە نایپارێزێت وەک ئەوەی پێش ماوەیەک بووبێت، بەڵکو بە وردی وەک ئەوەی لە هەمان ئەو ساتەدا هەیە کە تێیدا دەیپارێزێت»[١٠٣]. ئەم زاڵبوونی تێڕوانینە لاهووتی-میتافیزیکییانە بەسەر فیزیای دیکارتدا بووەتە هۆی ئەوەی تووشی هەڵە ببێت. یەکێک لەوانە ئەوەیە کە دیکارت پێی وابوو گالیلۆ لە تیۆرییەکەیدا دەربارەی کەوتنەخوارەوەی تەنەکان هەڵە بووە؛ چونکە بنەما ڕاستەقینەکانی سروشتی نەزانیوە، واتە بنەما لاهووتی-میتافیزیکییەکان؛ و یەکێک لەوانە بنەمای جێگیری ڕەهای خودایە[١٠٤]. لە ڕاستیدا، هەڵەکە هی گالیلۆ نییە، بەڵکو هی دیکارتە؛ چونکە بنەمایەکی میتافیزیکی پێشوەختەی خستۆتە ناو مەسەلەیەکی تەواو سروشتییەوە.
و ئەوەی گومان لە فەلسەفەی دیکارتدا دروست دەکات ئەوەیە کە جەخت لەسەر ڕەهایی توانای خودایی دەکاتەوە لە گۆڕینی ڕاستییەکاندا، و بێ گومان ئەمە دژی وتەی جێگیری و پێویستییە کە هەموو یاسایەکی زانستی لەسەری بنیات نراوە. بەڵام دیکارت دەگەڕێتەوە و جۆرێک لە پێویستی دەداتە پاڵ یاسا بیرکاری و سروشتییەکان کە خودا بە جێگیری ویست و پاکی لە گۆڕان گەرەنتی دەکات؛ جا ئەگەر توانای بێ کۆتا و ئازادی ڕەهای هەبێت، کاتێک جیهان بەپێی یاسای پێویست دروست دەکات، پابەندی ئەو ڕاستی و یاسایانە دەبێت کە دایناون، و دواتر هەوڵی گۆڕینیان نادات. بەم شێوەیە دیکارت باوەڕ بە توانای ڕەهای خودا و ئازادی تەواوی دەچەسپێنێت، و لە هەمان کاتدا دڵنیایی زانستی کە لەسەر جێگیری یاسا و ڕاستییەکان بنیات نراوە دەچەسپێنێت.
و بە تیۆرییەکەی دیکارتەوە دەربارەی دروستکردنی ڕاستییە ئەبەدییەکان لەلایەن خوداوە، تیۆرییەکی تری ئەو بەستراوەتەوە، کە تیۆری دروستکردنی بەردەوامە. ئەم تیۆرییە دەڵێت کرداری دروستکردن تەنها جارێک لە سەرەتای بووندا ڕووی نەداوە، بەڵکو ئەم کردارە لە هەر ساتێکدا بەردەوامە؛ لە ڕێگەی پاراستنی خوداوە بۆ دروستکراوەکان. دیکارت دەڵێت: «ئەگەر لە جیهاندا هەندێک تەن یان هەندێک عەقڵ، یان سروشتی تری تەواو کامڵ هەبن، ئەوا بوونیان پێویست بوو پشت بە توانای ئەو (واتە توانای خودا) ببەستێت، بە شێوەیەک کە هەموویان نەیاندەتوانی بۆ ساتێکیش بەبێ ئەو بمێننەوە»[١٠٥]. و کرداری دروستکردن هەمان کرداری پاراستنە. دیکارت دەڵێت: «دڵنیایە، و ئەمە بۆچوونێکی باوە لە نێوان زانایانی ئاییندا بە گشتی، کە ئەو کارەی ئێستا پێی دەیپارێزێت هەمان ئەو کارەیە کە پێی دروستی کردووە»[١٠٦]. دیکارت لە ڕێگەی تێڕامان لە سروشتی کاتەوە بەڵگە بۆ دروستکردن یان پاراستنی بەردەوام دەهێنێتەوە؛ کات لای ئەو دابەشکراوە، و ساتەکانی سەربەخۆن لە یەکتری؛ و لێرەوە لە بوونی بوونەوەرێک ئێستا بە پێویستی بوونی لە ساتی دواتردا لێ ناکەوێتەوە مەگەر خودا دەستێوەردان بکات بۆ پاراستنی مانەوەی ئەم بوونەوەرە. و دیکارت ئەم بەڵگە زەمەنییە لە زیاتر لە یەک کتێبیدا دەهێنێتەوە. بۆ نموونە لە «تێڕامانەکان لە فەلسەفەی یەکەم»دا دەڵێت: «...تەواوی کاتی ژیانی من دەکرێت دابەش بکرێت بۆ بەشی بێ کۆتا، کە هەریەکەیان بە هیچ شێوەیەک پشت بە بەشەکانی تر نابەستێت، و لەسەر هەموو ئەمانە ئەوە دەردەچێت کە لەوەی لە ڕابردووی نزیکدا بوونم هەبووە، پێویست ناکات ئێستا بوونم هەبێت، مەگەر لەم ساتەدا هۆکارێک هەبێت کە من دروست بکات یان "دووبارە بمخوڵقێنێتەوە" ئەگەر ئەم وتەیە دروست بێت، واتە بوونم بپارێزێت. و لە ڕاستیدا، زۆر ڕوون و ئاشکرایە بۆ هەموو ئەوانەی ورد دەبنەوە لە سروشتی کات، کە پاراستنی جەوهەرێک، لە هەر ساتێکی ماوەکەیدا، پێویستی بە هەمان ئەو توانا و هەمان ئەو کردارە هەیە کە بۆ دروستکردنی یان دووبارە خوڵقاندنەوەی پێویستن ئەگەر هێشتا بوونی نەبووبێت»[١٠٧]. و هەمان ئەم بەڵگەیە لە «بنەماکانی فەلسەفە»دا دەهێنێتەوە و دەڵێت: «لەبەر ئەوەی لە سروشتی کاتدایە کە بەشەکانی پشت بەیەکتر نەبەستن و هەرگیز کۆنەبنەوە؛ لە بوونمان ئێستا پێویست ناکات لە کاتی دواتردا بین، مەگەر هەمان ئەو هۆکارەی ئێمەی دروست کردووە بەردەوام بێت لە دروستکردنمان، واتە پارێزەری مانەوەمان بێت. و ئاسانە بزانین کە ئێمە هیچ هێزێکمان نییە کە گەرەنتی بەردەوامبوونمان لە بووندا بکات یان بۆ ساتێکیش بمانپارێزێت، و ئەوەی توانای هێشتنەوە و پاراستنی بوونمانی هەیە لە دەرەوەی خودی خۆمان، دەبێت توانای پاراستنی مانەوەی خودی خۆی هەبێت، و ئەو شایستەی ئەوەیە کە پێویستی بە کەسێک نەبێت بیپارێزێت و بیهێڵێتەوە، ئەویش خودایە»[١٠٨].
دیکارت پێی وایە کە ئەم تێڕامانە لە سروشتی کاتدا بەڵگەیەکە کە بوونی خودا دەسەلمێنێت. «ماوەی ژیانمان بە تەنها بەسە بۆ سەلماندنی بوونی خودا»[١٠٩]، و جەخت لەوە دەکاتەوە کە هیچ کەسێک «گومانی لە ڕاستی ئەم بەڵگەهێنانەوەیە نییە ئەگەر ئاوڕ لە سروشتی کات یان ماوەی ژیانی مرۆڤ بداتەوە»[١١٠]. دیکارت تیۆری دروستکردنی بەردەوامی لە بواری فیزیادا بەکارهێناوە بۆ ئەوەی جیاوازی بکات لە نێوان جووڵەی دیاریکراوی ئەندازەیی و هێزی جووڵێنەر، کە دیکارت پێی وایە سەرچاوەکەی خودایە. هەروەها دیکارت پشتی پێ بەستووە بۆ چەسپاندنی بۆچوونەکەی کە دەڵێت «سروشت خودا نییە»، واتە جیهان سەربەخۆیی خودی نییە، و ڕاستەقینەییەکی ڕەهای نییە. سروشت لە شوێندا درێژ بۆتەوە، و هیچ هێز و دەستپێشخەرییەکی خودی نییە، و قەوارەیەکی بوونیی (ئۆنتۆلۆژی) نییە. بەم شێوەیە ئامادەبوونی بیروباوەڕێکی سەرەکی لە بیروباوەڕەکانی کتێبی پیرۆزدا لە فەلسەفەی دیکارتیدا دەردەکەوێت؛ تیۆرییەکەی دیکارت دەربارەی دروستکردنی بەردەوام هیچی تر نییە جگە لە بیروباوەڕی کتێبی پێکهاتن (سفر التكوين) دەربارەی بەردەوامی خودا لە دروستکردن و پاراستندا، و ئەمە کرۆکی بیروباوەڕی مەسیحییە؛ چونکە «چیرۆکی دروستکردن وەک لە کتێبی پێکهاتندا هاتووە ئەوەیە کە خودا گەردوونی دروست کردووە و بەجێی نەهێشتووە بۆ خۆی وەک هەندێک فەیلەسوف بانگەشەی بۆ دەکەن. هێزی ئەو هێشتا لە گەردووندا کارایە و دروستکەر و بەڕێوەبەر و پارێزەرە»[١١١].
لێرەدا ڕێککەوتنی تەواو لە نێوان تیۆرییەکەی دیکارت و بیروباوەڕی کتێبی پیرۆزدا دەردەکەوێت، هەروەها جیاوازیی ڕیشەیی لە نێوان تیۆرییەکەی دیکارت و تیۆرییەکەی ئەرستۆدا دەردەکەوێت کە باسی هۆکاری یەکەم دەکات، وەک بڵێی هیچ پەیوەندییەک لە نێوان خودا و دروستکراودا نییە مەگەر لە ڕێگەی زنجیرەیەک لە هۆکار و دەرەنجامەکانەوە لەو ڕووەوە کە خودا بۆ گەردوون جووڵێنەری یەکەمە کە ناجووڵێت، و دوای ئەوە هیچ پەیوەندییەکی بە گەردوونەوە نییە، نە بە زانست و نە بە چاودێری و پاراستن؛ خودا لای ئەرستۆ تەنها بیر و تێڕامانە؛ و بیر لە هیچ شتێک ناکاتەوە و تێی ناڕامێت جگە لە خودی خۆی؛ چونکە کامڵترین و شکۆمەندترین زاتە؛ بۆیە بیر لە جیهانی کەم و گۆڕاو ناکاتەوە. ئەو عەقڵ و عاقڵ و مەعقولە، و لێرەوە ژیانی بە «بیرکردنەوە لە بیرکردنەوە» وەسف دەکرێت[١١٢]. هەروەها دیکارت و کتێبی پیرۆز لە لایەکی ترەوە دژی تیۆریی ئەوانەن کە باوەڕیان بە یەکێتی بوون هەیە و جیاوازی لە نێوان خودا و گەردووندا ناکەن؛ جا ئەوانە بن کە باوەڕیان بە یەکێتی بوونی گەردوونی (Cosmic) هەیە و جەخت لەسەر جیهان دەکەنەوە و خودا و سروشت یەکسان دەکەن، یان ئەوانە بن کە باوەڕیان بە یەکێتی بوونی ناگەردوونی (Acosmic) هەیە و نکۆڵی لە جیهان دەکەن و بە وەهمی دادەنێن؛ وەک جەختکردنەوەیەک لەسەر ئەوەی کە تەنها بوونی ڕاستەقینە خوداییە[١١٣]؛ خودا لای دیکارت و کتێبی پیرۆز گەردوون نییە بە دروستکراوەکانییەوە، هەروەها دروستکراویش خودا نییە. خودا لای دیکارت و کتێبی پیرۆز جیهانی بە ئازادی تەواوی خۆی دروست کردووە، نەک وەک ئەفلوتین دەڵێت کە دروستکردن بریتییە لە دەرچوونێک لە خوداوە وەک لەخۆبوونەوە دەچێت، و وەک پێویستییەکی ناچار لێی دەرچووە «بەبێ هۆشیاری، بەبێ ویست، و هۆکارەکەی جۆرێکە لە زۆری، وەک زۆری کانییەک کاتێک سەرڕێژ دەکات، یان وەک زۆری ڕووناکییەک کاتێک بڵاو دەبێتەوە؛ بوونەوەری زیندوو، و کانی، و ڕووناکی، هیچ لەدەست نادەن بە بڵاوبوونەوەیان، بەڵکو تەواوی بوون لە خودی خۆیاندا دەهێڵنەوە؛ و ئەمە ئەوەیە کە ناونراوە، لە خواستنێکدا کە باو بووە هەرچەندە زۆر ورد نییە، بە تیۆری فەیض؛ و باشتر بوو بوترایە، لەگەڵ ئەفلوتیندا، دەرچوون، یان لەخۆبوونەوە، یان بڵاوبوونەوەی شتێک کە لە بنەماوە دێت»[١١٤].
ڕەهەندی لاهووتی لە بیری دیکارتدا بە ڕوونترین شێوە لە هەڵوێستیدا بەرامبەر ڕاستییە بیرکارییەکان و یاسا سروشتییەکان دەردەکەوێت؛ لە نامەیەکیدا بۆ مێرسێن (١٥ی نیسانی ١٦٣٠) دەڵێت: «یاسا بیرکارییەکانی سروشت خودا دایمەزراندوون»[١١٥]. ئەم یاسایانە بە تەواوی پشت بە خودا دەبەستن، وەک هەموو دروستکراوەکانی تر. دیکارت پێی وایە «وتنی ئەوەی کە ئەم ڕاستییانە پێویستیان پێی نییە، وا لە تێڕوانینمان بۆ خودا دەکات لە ڕوانگەی دیکارتەوە وەک تێڕوانینی یۆنانییەکان بێت بۆ ژوپیتەر[١١٦] و ساتورن[١١٧]، و تێیدا خودا دەخرێتە ژێر قەزا و قەدەرەوە»[١١٨]. و دیکارت دڵنیایە کە خودا ئەوەیە کە ئەم یاسایانەی لە سروشتدا داناوە وەک چۆن پاشایەک یاساکان لە شانشینەکەیدا دادەنێت. و ئەگەر ناڕەزایەتییەک لەسەر ئەمە دەربکەوێت بەوەی کە ئەگەر خودا ئەوە بووایە کە ئەو ڕاستییانەی دادەنا، ئەوا لە توانایدا دەبوو بیانگۆڕێت وەک چۆن پاشایەک یاساکانی دەگۆڕێت، ئەوا دیکارت بەم شێوەیە وەڵام دەداتەوە: «ئەمە ڕەوایە ئەگەر ویستی خودا گۆڕاو بووایە، بەڵام ئەگەر ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت بەوەی کە ڕاستییەکان ئەبەدی و جێگیرن، وەڵام دەدەمەوە کە خوداش هەر وایە، و ئەگەر ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت بەوەی کە ئازادە، وەڵام دەدەمەوە کە توانای ئەو لە تێگەیشتنی ئێمە بەدەرە، و بە گشتی بۆمان ڕەوایە جەخت لەسەر توانای بکەینەوە بۆ کردنی هەموو ئەوەی لێی تێناگەین، نەک بێتوانایی لە هەموو ئەوەی لێی تێناگەین، و بوێرییەکی گەورەیە ئەگەر بانگەشەی ئەوە بکەین خەیاڵی ئێمە هێندەی توانای ئەو فراوانە»[١١٩].
لێرەدا کاریگەریی یەسوعییەکان لەسەر دیکارت بە ڕوونی دەردەکەوێت؛ چونکە بنەمای ئایینی لای دامەزرێنەری کۆمەڵەی یەسوعی، قەدیس ئیگناتیۆسی لۆیۆلا (St. Ignatius Loyola، ١٤٩١-١٥٥٦)، ئەوەیە کە مرۆڤ دروستکراوە، و لێرەوە بێتوانایە لە تێگەیشتن لە نهێنییەکانی خودا و توانای، و لەگەڵ ئەوەشدا بوونەوەرێکی ئازادە، و دەتوانێت شکۆی خودا بەرز ڕابگرێت و خزمەتی بکات[١٢٠].
کەواتە خودا لای دیکارت دروستکەری ڕاستییە ئەبەدییەکانە، و لە هەمان کاتدا گەرەنتیکەری دروستیی تێگەیشتنی ئێمەیە لێیان. و زیاتر لەوەش، توانا و ئازادی ئەوەی هەبووە کە بە پێچەوانەی ئەوەی هەن دروستیان بکات، و ناچار نەبووە بەم شێوەیە یان بەو شێوەیە دروستیان بکات. دیکارت دەڵێت: «لێم دەپرسیت چی خودای ناچار کرد ئەم ڕاستییانە دروست بکات؟ وەڵامت دەدەمەوە کە ئازاد بوو لەوەی نیوەتیرەکانی بازنە نایەکسان بکات، هەروەک چۆن ئازاد بوو لەوەی جیهان دروست نەکات»[١٢١]. وەک بڵێی دیکارت لە پەیوەندی نێوان خودا و شتەکاندا وەک ئەشعەرییەکان تێدەگات، ئەگەر بەراوردێکی وا لێرەدا ڕەوا بێت. لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت کە ئەگەر دیکارت «بیرکاریی بە کلیلی مەعریفە»[١٢٢] دانابێت، ئەوا بە هیچ شێوەیەک بەو مانایە نییە کە ئەم کلیلە عەقڵانیی پەتییە؛ چونکە ئەم کلیلە لای مرۆڤ نییە، و لەسەر گەرەنتییەکانی بیرکردنەوەی تەنها دانەمەزراوە، بەڵکو لای خودایە کە دروستی کردووە و ڕاستی و سوودەکەی گەرەنتی دەکات. دیکارت تەنها بە دامەزراندنی زانستە بیرکاری و سروشتییەکان لەسەر تێگەیشتنی خوداییبوون ناوەستێت، بەڵکو دەسەڵاتێکی لاهووتی دەداتە ئەم دامەزراندنە کە لەوانەیە عەقڵانییەتی دیکارتی بلەرزێنێت؛ چونکە دیکارت ئەوەی ناڕەزایەتی لەسەر لێکدانەوە پێشکەشکراوەکەی دەرببڕێت، بە یەکێک لە ناڕازییەکان لە کردار و بەڕێوەبردنی خودا وەسف دەکات، وەک بڵێی بە میکانیزمی تەکفیرکردن بیردەکاتەوە کە یەکێکە لە میکانیزمە ڕەسەنەکانی بیری لاهووتی. دیکارت لە دەقێکی یەکلاکەرەوەدا دەڵێت: «پێم وایە ئەوەی باوەڕی بە پووچەڵبوونی هۆکارەکانی دەرەنجامەکانی بوون لە سروشتدا هەبێت بەو شێوەیەی دۆزیومانەتەوە، یەکێکە لە ناڕازییەکان لە کردار و بەڕێوەبردنی خودا؛ چونکە ماناکەی گلەییکردنە لە خودا لەسەر ئەوەی بە کەموکوڕییەوە دروستی کردووین بە شێوەیەک کە تووشی هەڵە ببین، تەنانەت ئەگەر بە باشی ئەوەی خودا پێی بەخشیوین لە عەقڵ و تێڕامان بەکاربهێنین»[١٢٣].
کۆتایی
بەم شێوەیە گومان لە بیری ئایینی لای دیکارتدا بووە هۆی پێداچوونەوە بە هەڵوێستە فەلسەفییەکەی بە گشتی؛ و بووە هۆی دەرخستنی ئەوەی کە لۆژیکی میتۆدی دیکارت لۆژیکێکی عەقڵانی دەردەکەوێت، وەک لەو یاسایانەی بۆ میتۆدەکەی دایناون دیارە کە یاسای عەقڵانین. بەڵام کاتێک مرۆڤ سەیری ڕێبازەکەی دەکات، بۆی دەردەکەوێت کە دیکارت ناکۆکی لەگەڵ یاساکانی میتۆدەکەیدا کردووە. ئەو لۆژیکەی حوکمی ڕێبازەکە دەکات، زۆر جار لۆژیکێکی ناعەقڵانی دەردەکەوێت؛ چونکە چەمکە لاهووتییەکان لە پێکهاتە و داڕشتنی ڕێبازەکەیدا ئامادەن، تا ئەو ڕادەیەی کە دەتوانین بڵێین ئەم ڕێبازە بە لۆژیکی لاهووتی حوکم دەکرێت زیاتر لەوەی بە لۆژیکی عەقڵانی حوکم بکرێت.
لێرەدا دەمامکە عەقڵانییەکانی دیکارت دەکەون کە پێیان خۆی داپۆشیبوو لە ڕێبازەکەیدا. لەبەر ئامادەبوونی زۆری چەمکە لاهووتییەکان، وەک: گەرەنتیی خودایی، شەیتانی فێڵباز، تیۆری دروستکردنی بەردەوام، و ئامادەبوونی بەرچاوی لاهووت لە فیزیا و بیرکاریدا، و دووفاقییەتی گیان و جەستە، و هەڵوێستی تەسلیمبوونی ڕەها بە وەحی، و گفتوگۆنەکردنی بیروباوەڕەکان، و ملکەچبوون بۆ پیاوانی کڵێسا، و جەختکردنەوەی بەردەوامی لەلایەن خۆیەوە کە هیچ ڕاستییەکی فەلسەفی لە ڕێبازەکەیدا نییە کە بتوانێت ناکۆک بێت لەگەڵ ڕاستی بیروباوەڕە دابەزێنراوەکانی مەسیحییەتدا، و ئەمە بیرۆکەیەکی باوە دەربارەی پەیوەندی نێوان وەحی و عەقڵ لە تۆماوییەتدا، و جگە لەمانەش کە ئەم توێژینەوەیە هەوڵی پێداچوونەوەی داوە لە ئەنجامی گومان لە مانای دەقە دیکارتییەکاندا. ئایا ئەم توێژینەوەیە توانیویەتی لە دەقە دیکارتییەکان تێبگات؟
لەوانەیە وەڵامەکە لای ژاک دریدا بێت: «دەق نابێتە دەق ئەگەر لە یەکەم نیگادا، و لە یەکەم هاتندا، یاسای داڕشتن و یاسای یارییەکەی نەشارێتەوە. پاشان، دەقێک هەمیشە بەردەوام دەبێت لە خۆشاردنەوە. و ئەمە بەو مانایە نییە کە یاسا و ڕێساکەی لە نهێنییەکی داخراودا خۆیان حەشار دەدەن، بەڵکو بە سادەیی، هەرگیز خۆیان تەسلیمی هیچ شتێک ناکەن لە ئێستادا کە بتوانرێت بە تەواوی وردی پێی بوترێت تێگەیشتن. و ئەمەش هەمیشە بە مەترسییەوە (واتە لەلایەن دەقەوە)، و بەهۆی خودی جەوهەری خۆیەوە، بەم شێوەیە بۆ هەمیشە ون دەبێت. کێ هەرگیز ئاگاداری ئەم ونبوونە دەبێت؟ شاردنەوەی چنینەکە لەوانەیە لە کردنەوەی چنینەکەیدا، چەندین سەدە بخایەنێت»[١٢٤]. لێرەوە، هەموو خوێندنەوەیەک ڕەها نییە، و هەموو لێکدانەوەیەک ڕێژەییە، و هەموو هەوڵێک بۆ تێگەیشتن لە دەق کۆتایی نییە. و لەگەڵ ئەمەشدا، پێویستە هەوڵدان لە خوێندنەوە و دووبارە خوێندنەوەدا بەردەوام بێت.
ناوی گۆڤار: الاستغراب
ژمارە: ٢٤
ساڵ: هاوینی ٢٠٢١ز / ١٤٤٣ک
بەرواری زیادکردنی توێژینەوە:October / 18 / 2021
ژمارەی سەردانیکردنی توێژینەوە: ٢٩٣٠
وەرگێڕانی: بەتین