خیمیا - زانستی پیرۆز: حەقیقەتی مەعریفە لە جیهانی پێش مۆدێرنەدا
"نیوتن سەرەتای زانستخوازە عەقڵانییەکان نەبوو، بەڵکو کۆتا جادووگەری کۆن بوو"
—جۆن مەینارد کەینز
"بە هونەری هێرمس، لە قوڕقوشمەوە بوومە زێڕ"
—ئیمپراتۆر لیۆپۆدی یەکەم
پێشەکی: هەڵدانەوەی پەردە لەسەر زانستە ونبووەکە
لە مێژووی فەرمیی زانستی مۆدێرندا، چیرۆکێک هەیە کە وەک بەدیهی دەوترێتەوە:
"خیمیا (Alchemy) دایکی کیمیا بوو، بەڵام دایکێکی نەزان و خەیاڵاوی کە هەوڵی دەدا بە جادوو ئاڵتوون دروست بکات، تا ئەوەی زانستی مۆدێرن هات و بە ڕووناکی عەقڵ ئەم خورافاتەی ڕاماڵی."
ئەم گێڕانەوەیە، هەرچەندە لە قوتابخانەکاندا باوە، بەڵام خۆی لە خۆیدا جۆرێک لە چەواشەکاریی مێژووییە. خیمیا "کیمیایەکی شکستخواردوو" نەبوو، بەڵکو سیستەمێکی مەعریفیی تەواو جیاواز بوو کە لەسەر بنەمایەک وەستابوو مۆدێرنیتە توانای تێگەیشتنی نییە.
سەرەتای لادانی مۆدێرنە و دژایەتیکردنی خیمیا، بەهۆی دۆزینەوەی هەڵەیەک لە خیمیادا نەبوو، بەڵکو بەهۆی پووکانەوەی ڕووحانیەت و زاڵبوونی دەسەڵاتی ماددیگەرایی (Materialism)ـەوە بوو. مۆدێرنە بڕیاری دا کە تەنها ئەوە "واقیع"ـە کە دەپێورێت و کێشی هەیە، بەمەش دەرگای لەسەر نیوەی حەقیقەتی گەردوون داخست.
ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ گەڕاندنەوەی شکۆ بۆ ئەو زانستە پیرۆزە و سەلماندنی ئەوەی کە خیمیا لە ڕووی مەعریفی و فەلسەفییەوە دۆڕاوی دەستی "سەلماندن" نەبوو، بەڵکو قوربانیی گۆڕینی یاساکانی یارییەکە بوو.
١. مانەوەی خیمیا: زانستێک کە هەرگیز نەمرد
بە پێچەوانەی ئەو باوەڕەی کە دەڵێت خیمیا لە سەدەی ١٨دا مرد، ئەم زانستە وەک جۆگەیەکی ژێرزەوی لە ژیانی ڕۆشنبیریی مرۆڤایەتیدا بەردەوام بوو. لە دوو سەدەی ڕابردوودا، سێ گرووپی سەرەکی بەرگرییان لە حەقیقەتی خیمیا کردووە و ئەو تۆزەیان تەکاندووە کە مۆدێرنیتە خستبوویە سەری:
یەکەم: دەروونناسی و گەشتی ڕۆح (کارل یۆنگ)
لە سەدەی بیستەمدا، دەروونناسی سویسری کارل گوستاڤ یۆنگ شۆڕشێکی بەرپاکرد کاتێک ڕایگەیاند کە هێماکانی خیمیا تەنها تێکەڵکردنی ماددە کیمیاییەکان نین، بەڵکو نەخشەی "نەست" (Unconscious)ی مرۆڤن. بۆ یۆنگ، پڕۆسەی گۆڕینی کانزا بێینرخەکان بۆ ئاڵتوون، هێمایەکە بۆ پرۆسەی "بەتاکبوون" (Individuation)، واتە گەشتی مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی خودی ڕاستەقینەی خۆی و یەکخستنی دژبەرییەکانی ناخی. هەرچەندە یۆنگ لایەنە ماددییەکەی خیمیای پشتگوێ خست، بەڵام توانی ڕەهەندە ڕۆحییەکەی لە فەوتان ڕزگار بکات (1).
دووەم: توراسییەکان (The Traditionalists)
ئەم گرووپە، بە سەرۆکایەتی کەسایەتییەکانی وەک تیتۆس بورکهارت و یۆلیۆس ئیڤۆلا، بەرگرییەکی قوڵتریان کرد. ئەوان دەیانوت خیمیا تەنها دەروونناسی نییە، بەڵکو "زانستێکی پیرۆز"ـە (Sacred Science) کە بەستراوەتەوە بە کۆسمۆلۆژیای کۆنەوە. لای ئەوان، خیمیا هونەری مامەڵەکردنە لەگەڵ سروشت وەک "بوێکی زیندوو"، نەک وەک ماددەیەکی مردوو. بورکهارت جەختی لەوە دەکردەوە کە خیمیاگەر کاتێک کانزاکە دەپاڵێوێت، لە هەمان کاتدا ڕۆحی خۆیشی دەپاڵێوێت؛ زێڕی دەرەوە و زێڕی ناوەوە یەکن (2).
سێیەم: ئەکادیمییە نوێیەکان و پراکتیکارەکان
لە دەیەکانی کۆتاییدا، مێژوونووسانی زانست وەک لۆڕێنس پرینسیپ و ویلیەم نیومان لە زانکۆکانی جۆنز هۆپکینز و هارڤارد، بە بەڵگەی بەڵگەنامەیی سەلماندیان کە خیمیاگەرەکان (وەک نیوتن و بۆیڵ) ساختەچی نەبوون، بەڵکو زانای ئەزموونیی (Empirical) زۆر ورد بوون. ئەوان تاقیگە و تۆماری وردیان هەبووە و میتۆدی زانستییان بەکارهێناوە پێش ئەوەی ناوی بنرێت میتۆدی زانستی (3).
هەروەها ناکرێت ئاماژە بە فولکانێلی نەکەین، ئەو خیمیاگەرە نهێنییەی سەدەی بیستەم کە بانگەشەی ئەوەی کرد کە بەردی فەیلەسوفانی دۆزیوەتەوە و کتێبەکانی بوونە هۆی زیندووکردنەوەی پراکتیکی خیمیا لە ئەوروپا.
٢. چەقی تیۆری: قوڕ بەرامبەر لێگۆ (The Clay vs. The LEGO)
بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی خیمیاگەرەکان باوەڕیان وابوو دەتوانن ماددە بگۆڕن (Transmutation) و بۆچی زانایانی مۆدێرن بە مەحاڵی دەزانن، دەبێت لە جیاوازییە بنچینەییەکەی تێڕوانینیان بۆ "ماددە" تێبگەین. ئەمە جەنگی نێوان "قوڕ" و "لێگۆ"یە.
تێڕوانینی مۆدێرن: مۆدێلی لێگۆ (Atomism)
فیزیا و کیمیای مۆدێرن لەسەر بنەمای "ئەتۆمیزم" دامەزراون. بەپێی ئەم تێڕوانینە، گەردوون لە یەکەی بچووکی جیاواز و ڕەق پێکهاتووە (ئەتۆمەکان) کە وەک پارچەی یاری "لێگۆ" (LEGO) وان.
ئەتۆمی ئاسن خشتەیەکی دیاریکراوە.
ئەتۆمی زێڕ خشتەیەکی ترە.
تۆ ناتوانیت خشتەیەکی پلاستیکی لێگۆ بگۆڕیت بۆ خشتەیەکی شووشەیی. تەنها ڕێگە بۆ گۆڕینی توخمێک بۆ یەکێکی تر لە دنیای مۆدێرندا، بریتییە لە بەکارهێنانی توندوتیژییەکی زۆر (وەک پێکدادانی ئەتۆمی یان کارلێکی ناوەکی) بۆ شکاندنی ناوکەکان. لەم مۆدێلەدا، ماددەکان جەوهەری جیاواز و نەگۆڕیان هەیە.
تێڕوانینی خیمیا: مۆدێلی قوڕ (Hylomorphism)
خیمیا لەسەر بنەمای فەلسەفەی ئەرستۆ و ئیبن سینا (Hylomorphism) وەستابوو، کە زۆر جیاوازە. بەپێی ئەم تێڕوانینە:
هەموو ماددەکانی گەردوون لە یەک جەوهەری بنەڕەتی دروست بوون کە پێی دەوترێت (Materia Prima) یان "ماددەی سەرەتایی".
ئەم ماددەیە وەک "قوڕ" وایە؛ بێ شێوەیە بەڵام توانای وەرگرتنی هەموو شێوەیەکی هەیە.
جیاوازی نێوان "قوڕقوشم" و "زێڕ" جیاوازی نییە لە جەوهەردا، بەڵکو جیاوازییە لە "شێوە" (Form) یان "سیفەت"ـەکاندا کە بەسەر قوڕەکەدا سەپێنراون.
لۆژیکی گۆڕینی ماددە (Transmutation):
ئەگەر ماددەکان وەک قوڕ بن، ئەوا گۆڕینی قورقوشم بۆ زێڕ پێویستی بە توندوتیژی ئەتۆمی نییە. پڕۆسەکە بەم شێوەیەیە:
شیبوونەوە (Putrefaction): شێوەی قورقوشمەکە لە ماددەکە دەکەیتەوە (وەک ئەوەی پەیکەرێک بیتوێنیتەوە بۆ قوڕە ئەسڵییەکە). ئەمە گەڕانەوەیە بۆ Materia Prima.
دروستکردنەوە: شێوەی "زێڕ" دەدەیت بەو قوڕە خاوە.
لێرەدا خاڵێکی زۆر گرنگ دێتە پێشەوە کە دەبێت بە ئاشکرا ئاماژەی پێ بکرێت: خیمیا هەوڵی دروستکردنی کوالێتی (Quality) زێڕی دەدا، نەک کوانتیتی (Quantity) زێڕی مۆدێرن. بۆ خیمیاگەر، زێڕ تەنها ژمارەی ئەتۆمی ٧٩ نییە، بەڵکو حاڵەتێکی "کەماڵ"ـی ماددەیە. ئامانجەکە گەیاندنی کانزای نەخۆش (قورقوشم) بوو بە تەندروستی تەواو (زێڕ).
پێچێکی فیزیایی سەیر
بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانە، فیزیای مۆدێرن لە لوتکەی خۆیدا (فیزیای کوانتەم)، خەریکە دەگەڕێتەوە بۆ تێڕوانینی خیمیا. "تیۆری کایەی کوانتەم" (Quantum Field Theory) پێمان دەڵێت کە تەنۆلکەکان (وەک ئەلیکترۆن و کوارک) "تەنی ڕەق" نین، بەڵکو وروژانی کایەکانن (Fields).
ئەم کایانە زۆر لە Materia Prima ی خیمیاگەران دەچن؛ دەریاچەیەک لە وزە کە دەتوانێت شێوەی جیاواز وەربگرێت (4). لێرەدا، تێڕوانینی ماددیگەرایی سەدەی نۆزدە کە ماددەی بە "تۆپی بلیارد" دەچوواند، خۆی بووە بە ئەفسانە.
٣. بەڵگەکان: مێژووی گۆڕینی ماددە (Transmutation)
یەکێک لە گەورەترین هەڵە تێگەیشتنەکان ئەوەیە کە خیمیا تەنها "تیۆری" و "فەلسەفە" بووە. نەخێر، خیمیاگەرەکان پیاوی تاقیگە و ئاگر بوون. ئەگەر بە چاوی بێلایەن سەیری مێژوو بکەین، دەبینین کە ڕاپۆرتەکان دەربارەی گۆڕینی کانزا بۆ زێڕ (Transmutation) هێندە زۆرن و لەلایەن کەسانی جیاوازەوە تۆمار کراون، کە دەکرێت وەک هەواڵی "تەواتور" (المتواتر) سەیریان بکەین؛ واتە مەحاڵە هەموویان لەسەر درۆیەک ڕێککەوتبن.
شایەتحاڵەکان: لە فلامێلەوە بۆ نیوتن
١. نیکۆلاس فلامێل (Nicolas Flamel):
ئەو نووسەرە فەرەنسییەی سەدەی چواردە کە ژیانێکی سادەی هەبوو، دوای دۆزینەوەی کتێبێکی کۆنی خیمیا، بە شێوەیەکی گوماناوی بووە خاوەنی سەروەتێکی ئەفسانەیی. فلامێل نەک هەر دەوڵەمەند بوو، بەڵکو سەروەتەکەی بۆ دروستکردنی نەخۆشخانە و کەنیسە بەکارهێنا. تا ئەمڕۆش، سەرچاوەی دەوڵەمەندییەکەی بە مەتەڵ ماوەتەوە، مەگەر باوەڕ بە گێڕانەوەی خۆی بکەین کە دەڵێت "کارە مەزنەکە" (Magnum Opus)ی ئەنجام داوە (5).
٢. یۆهان فریدریک هێڵڤێتیۆس (Helvetius):
ئەمە گرنگترین بەڵگەیە. هێڵڤێتیۆس پزیشکێکی بەناوبانگی هۆڵەندی و "بەدگومان" (Skeptic) بوو بەرامبەر خیمیا. لە ساڵی ١٦٦٦، نامۆیەکی ڕێبوار سەردانی دەکات و پارچەیەکی بچووک لە "بەردی فەیلەسوفان"ی پێ دەدات. هێڵڤێتیۆس بە گاڵتەجاڕییەوە تاقیکردنەوەی لەسەر دەکات: قورقوشم دەتوێنێتەوە و پارچە بچووکەکەی تێ دەکات. لە پێش چاوی خۆی و ژنەکەیدا، قورقوشمەکە دەگۆڕێت بۆ زێڕێکی ئەوەندە ڕەسەن کە زەڕەنگەرەکانی ئەمستەردام تووشی شۆک دەکات. هێڵڤێتیۆس لە دژبەرێکەوە بوو بە یەکێک لە گەورەترین بەرگریکارانی خیمیا. ئەمە بەڵگەیەکی "ئەزموونی"ـیە کە نکۆڵی لێ ناکرێت (6).
٣. ئیسحاق نیوتن: دواهەمین جادووگەر
مێژووی فەرمی، نیوتن وەک باوکی فیزیای میکانیکی دەناسێنێت، بەڵام سندوقە نهێنییەکانی نیوتن حەقیقەتێکی تر ئاشکرا دەکەن. نیوتن زیاتر لە ١ ملیۆن وشەی لەسەر خیمیا نووسیوە. ئەو بە دوای "ڕۆحی ڕووەکی" (Vegetable Spirit)ی سروشتدا دەگەڕا.
خاڵێکی زۆر گرنگ کە دەبێت ئاشکرا بکرێت: تیۆریی کێشکردن (Gravity)ی نیوتن لە خیمیاوە هاتووە، نەک لە میکانیک. لە سەردەمی نیوتندا، باوەڕ بەوەی هێزێک بتوانێت بەبێ بەرکەوتن لە دوورەوە کار بکات (Action at a distance) وەک "جادوو" سەیر دەکرا. نیوتن ئەم فیکرەیەی لە باوەڕی خیمیاگەران بە "هێزە نەبینراوەکان" وەرگرت. جۆن مەینارد کەینز بە ڕاستی وتی: "نیوتن یەکەمین زانای سەردەمی عەقڵ نەبوو، بەڵکو دواهەمین جادووگەری سەردەمی دێرین بوو" (7).
٤. لەسێدارەدانەکە: چۆن لاڤۆازییە (Lavoisier) خیمیای "کوشت"
خیمیا بەهۆی شکستخواردن لە تاقیگەدا نەمرد، بەڵکو بەهۆی "گۆڕینی یاساکانی یارییەکە"وە لەلایەن ئەنتوان لاڤۆازییەوە لە کۆتایی سەدەی هەژدەدا لەناوبرا. ئەمە سەرکەوتنێکی زانستی نەبوو، بەڵکو کودەتایەکی فەلسەفی و زمانەوانی بوو.
یەکەم: داوی پێناسەکردن (The Definition Trap)
لاڤۆازییە، کە بە باوکی کیمیای مۆدێرن دادەنرێت، پێناسەی "توخم" (Element)ی گۆڕی. پێشتر توخم مانایەکی فەلسەفی هەبوو (وەک ئاگر، ئاو، خاک، هەوا). لاڤۆازییە وتی: "توخم بریتییە لەو ماددەیەی کە بە شیکردنەوەی ئێستا ناکرێت دابەش بکرێت."
ئەم پێناسەیە زیرەکانە بوو، بەڵام بازنەیی (Circular) بوو. بەپێی ئەم پێناسەیە، ئەگەر تۆ بتوانیت ماددەیەک بگۆڕیت (Transmute)، ئەوا ئەو ماددەیە توخم نییە. کەواتە بەپێی پێناسە، "گۆڕینی توخمەکان" بوو بە مەحاڵ. لاڤۆازییە نەیسەلماند کە گۆڕینی ماددە مەحاڵە، بەڵکو زمانەکەی وا داڕشت کە مەحاڵ دەربکەوێت.
دووەم: چەندایەتی شوێنی چۆنایەتی گرتەوە (Quantity vs. Quality)
خیمیا گرنگی بە "چۆنایەتی" (Quality) دەدا: ڕەنگ، بۆن، ڕۆح، و گۆڕانی حاڵەتەکان. لاڤۆازییە تەرازووی هێنایە ناو کیمیاوە و وتی: "تەنها کێش (Weight) گرنگە." بەمەش، ڕۆحی زیندووی ماددەی فەرامۆش کرد و کیمیای کرد بە ژمێریاریی ماددە مردووەکان.
سێیەم: سڕینەوەی مێژوو بە زمان (Nomenclature)
لە ساڵی ١٧٨٧، لاڤۆازییە و هاوڕێکانی سیستەمی ناونانی کیمیاییان گۆڕی.
ناوی "گوڵی زینک" (Flowers of Zinc) گۆڕدرا بۆ "ئۆکسیدی زینک".
ناوی "ڕۆحی خوێ" گۆڕدرا بۆ "ترشی هایدرۆکلۆریک".
ئەم گۆڕانکارییە تەنها جوانکاری نەبوو. بەم کارە، پەیوەندییە سیمبۆلی و بایۆلۆجییەکانی ماددەکەیان سڕییەوە. کتێبە خیمیاییە کۆنەکان بۆ خوێندکارانی نوێ بوون بە تەڵەسمێکی نەخوێندراوە. لاڤۆازییە زمانێکی نوێی دروستکرد کە تێیدا خیمیاگەرەکان نەیاندەتوانی قسە بکەن (8).
چوارەم: کێشەی "بەدرۆخستنەوە" (Falsification)
لە فەلسەفەی زانستی مۆدێرندا (بە تایبەت لای کارل پۆپەر)، تیۆرییەک دەبێت "شیاوی بەدرۆخستنەوە" (Falsifiable) بێت بۆ ئەوەی زانستی بێت. خیمیا بەهۆی سروشتە نهێنی و ڕۆحییەکەیەوە، نەدەچووە ژێر بارەی ئەم پێوەرە. ئەگەر تاقیکردنەوەیەک شکست بهێنێت، خیمیاگەر دەڵێت: "دۆخی ڕۆحیی من ئامادە نەبووە"، نەک "تیۆرییەکە هەڵەیە".
لێرەدا دەبێت بە ئاشکرا ئاماژەی پێ بدەین: نەبوونی Falsification لە خیمیا وای کرد کە لە سیستەمی مۆدێرندا بکەوێت، بەڵام لە سەردەمی ئێستاماندا خودی ئەم بنەمای Falsificationـە لەلایەن فەیلەسوفانی وەک (تۆماس کۆن) و (فایەرابەند)ـەوە گومانی خراوەتە سەر! زانست خۆیشی هەمیشە بەپێی ئەم پێوەرە کار ناکات (9).
پێنجەم: شکستی فڵۆجیستۆن وەک بیانوو
لاڤۆازییە تیۆری "فڵۆجیستۆن" (Phlogiston - ڕۆحی ئاگر)ی ڕەتکردەوە و "ئۆکسجین"ی خستە شوێنی. مێژوونووسان ئەمە وەک دوا بزمار لە تابووتی خیمیا دەبینن. بەڵام لە ڕاستیدا، فڵۆجیستۆن تەنها ناوێکی تر بوو بۆ وزەی شاراوە یان ئەلیکترۆن لە کارلێکەکاندا. لاڤۆازییە دیاردەکەی ڕوون کردەوە، بەڵام نهێنییەکەی (ڕۆحی ئاگر)ی لەناوبرد.
٥. مێتۆدۆلۆجی: پیرۆز بەرامبەر زانا
لێرەدا دەگەینە ئەو خاڵە جەوهەرییەی کە خیمیا لە کیمیای مۆدێرن جیادەکاتەوە. ئەوە تەنها جیاوازی نییە لە کەرەستەکان، بەڵکو جیاوازییە لە ڕوانین بۆ جیهان.
چاودێر: بێلایەن یان بەشدار؟
لە زانستی مۆدێرندا، مەرجی سەرەکی ئەوەیە کە چاودێر (The Observer) دەبێت بابەتی (Objective) بێت.
واتە: دۆخی دەروونی و ئەخلاقیی زاناکە هیچ کاریگەرییەکی نییە لەسەر ئەنجامی تاقیکردنەوەکە. زانایەک دەتوانێت دز و بکوژ بێت، بەڵام هێشتا دەتوانێت بۆمبی ئەتۆمی دروست بکات. ماددە گوێ بە ئەخلاقی زانا نادات.
بەڵام لە خیمیادا، چاودێر بەشدارە. خیمیاگەرەکان باوەڕیان وابوو کە گەردوون زیندووە و وەڵامی ڕۆحی مرۆڤ دەداتەوە. دۆخی ڕۆحیی خیمیاگەرەکە کاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر ماددەی ناو پەرداخەکە. یاساکە دەڵێت:
"ناتوانیت ئاڵتوون دروست بکەیت، تا خۆت نەبیت بە ئاڵتوون."
ئەمە مانای ئەوەیە کە پڕۆسەی پاڵاوتنی کانزاکان (Transmutation) هاوتەریبە لەگەڵ پاڵاوتنی نەفسی خیمیاگەرەکە. بۆیە خیمیاگەرەکان پێش ئەوەی بچنە تاقیگە، نوێژ و ڕۆژوو و خەڵوەتیان دەکرد. ئەمە خورافات نەبوو، بەڵکو بەشێک بوو لە "تەکنۆلۆژیای ڕۆحی" (10).
سروشت: ئامێر یان نهێنی؟
زانستی مۆدێرن (لە دوای دیکارت و بەیکۆن) سروشت وەک "ئامێرێکی مردوو" و بێ هەست دەبینێت کە دەبێت کۆنتڕۆڵ بکرێت و "ئەشکەنجە بدرێت" تا نهێنییەکانی دەربخات.
خیمیا سروشت وەک بوونێکی زیندوو و پیرۆز دەبینێت. خیمیاگەر هەوڵی کۆنتڕۆڵکردنی سروشت نادات، بەڵکو هەوڵی رزگارکردنی دەدات. بەپێی خیمیا، هەموو کانزاکان دەیانەوێت ببن بە زێڕ، بەڵام سروشت بەهۆی لاوازییەوە لە نیوەی ڕێگا دەوەستێت (دەبێت بە قورقوشم). خیمیاگەر دێت وەک مامانێک یارمەتی سروشت دەدات تا بگاتە کەماڵی خۆی.
٦. پێناسەی سەرکەوتن: بەردەکە و تاقیکردنەوەکان
زۆرکەس وا دەزانن خیمیاگەرەکان گەمژە بوون و هەر کانزایەکی زەردیان دەبینی وایان دەزانی زێڕە. ئەمە سووکایەتییە بە زیرەکیی ئەوان. خیمیاگەرەکان پسپۆڕی کانزاسازی بوون و باشترین ڕێگاکانیان دەزانی بۆ جیاکردنەوەی زێڕی ڕاستەقینە لە ساختە. کاتێک دەیانوت زێڕمان دروستکردووە، مەبەستیان کانزایەک بوو کە لەم تاقیکردنەوە سەختانە دەردەچوو:
تاقیکردنەوەکانی حەقیقەت
١. تێستی ئەسید (Acid Test): خیمیاگەرەکان زێڕەکەیان دەکردە ناو ئاوی بەهێز (Aqua Fortis - ترشی نایتریک). ئەم ترشە هەموو کانزایەک دەخوات (مس، ئاسن، زینک) جگە لە زێڕ. ئەگەر ماددەکە بمایەتەوە، ئەوا زێڕ بوو.
٢. تێستی چەکوش (Malleability): زێڕی ساختە (وەک پیریت) کاتێک چەکوشی لێ دەدەیت دەتەقێت و ورد دەبێت وەک شووشە. زێڕی ڕاستەقینە نەرمە و شێوە وەردەگرێت.
٣. تێستی ئاگر (Cupellation): ئەمە سەختترین تاقیکردنەوە بوو. ماددەکەیان لەگەڵ قورقوشم دەتوایەوە لە پلەی گەرمیی زۆر بەرزدا.
قورقوشمەکە هەموو پیسییەکانی دەمژی و خۆی دەبوو بە هەڵم. ئەوەی دەمایەوە تەنها زێڕ و زیوی پەتي بوو.
کاتێک هێڵڤێتیۆس و فلامێل و نیوتن باسی "زێڕ" دەکەن، باسی ماددەیەک دەکەن کە لە هەموو ئەم تاقیکردنەوانە دەرچووە (11).
ئامانجی کۆتایی: کارە مەزنەکە (Magnum Opus)
سەرکەوتن لە خیمیادا تەنها دەوڵەمەندی نەبوو. ئامانجەکە بریتی بوو لە دروستکردنی "بەردی فەیلەسوفان" (Philosopher's Stone). ئەم ماددەیە توانای هەبوو نەخۆشییەکان چاک بکاتەوە و تەمەن درێژ بکات. لە ڕووی مەعنەوییشەوە، ئامانجەکە گەیشتن بوو بە "ڕێبیس" (Rebis) یان "مرۆڤی خودایی"؛ واتە یەکخستنەوەی لایەنە دژبەیەکەکانی ڕۆح (نێر و مێ، خۆر و مانگ، ڕۆح و ماددە) بۆ گەیشتن بە یەکگرتوویی (وەحدە).
٧. دەرەنجام: باجە فەلسەفییەکان
لە کۆتایی ئەم گەشتەدا، دەبێت وەک دادوەرێکی بێلایەن بپرسین: "ئێمە چیمان دۆڕاند و چیمان دەستکەوت؟"
ئاڵوگۆڕە گەورەکە (The Great Exchange)
مۆدێرنیتە و زانستی لاڤۆازییە دیارییەکی گەورەیان پێ بەخشین: "دەسەڵات". ئێمە توانیمان دەستکاری ماددە بکەین، پلاستیک دروست بکەین، وزەی ناوەکی بەکاربهێنین و مۆبایل دروست بکەین. ئەمە دەستکەوتێکی گەورەی ئاسۆیی(Horizontal) بوو.
بەڵام لە بەرامبەردا، باجێکی قورسمان دا: (مانا) مان دۆڕاند.
خیمیا پەیوەندییەکی ستوونی (Vertical) بوو لەگەڵ خودا و گەردوون. کاتێک خیمیامان کوشت، جیهانمان کرد بە ماددەیەکی مردوو و بێ ڕۆح. ئێستا ئێمە لە گەردوونێکدا دەژین کە پڕە لە "ئەتۆمی بێ مانا".
پوختەی ئاشکرا
١. کوالێتی نەک کوانتیتی: خیمیا هەوڵی دەدا جۆریەتی (Quality)ـی ماددە بگۆڕێت و بیگەیەنێتە کەماڵ، نەک تەنها کۆکردنەوەی بڕێکی زۆر لە زێڕ وەک سەرمایەداریی مۆدێرن.
٢. بەدیهە مێژووییەکان: ئەنجامەکانی خیمیا (گۆڕینی ماددە) لەلایەن سەدان شایەتحاڵەوە تۆمار کراون و دەبێت وەک ڕووداوی "متواتر" سەیر بکرێن، نەک وەک ئەفسانە.
٣. هۆکاری کەوتن: تۆمەتەکانی دژی خیمیا بەهۆی "سەلماندنی زانستی"ـیەوە نەبوو، بەڵکو بەهۆی یاری کردن بە وشە و گۆڕینی پێناسەی "توخم" و "زانست"ـەوە بوو لەلایەن کەسانی وەک لاڤۆازییە.
٤. ڕەگ و ڕیشە: سەرەتای لادانی مۆدێرنە و ڕەتکردنەوەی خیمیا، دەرەنجامی پووکانەوەی ڕووحانیەت و زاڵبوونی دەسەڵاتی ماددیگەرایی بوو، نەک پێشکەوتنی عەقڵ.
لاڤۆازییە "خشتەی خولی" (Periodic Table)ـی پێ بەخشین، بەڵام "جیهانی زیندوو" (Anima Mundi)ـی لێ سەندینەوە. ئێمە ئێستا خاوەنی تەکنەلۆژیایەکی پێشکەوتووین، بەڵام لە گەردوونێکی سارد و بێدەنگدا دەژین کە چیتر وەڵامی ڕۆحمان ناداتەوە (12).
خیمیا ز5انستێکی شکستخواردوو نەبوو؛ خیمیا ڕێگایەک بوو بۆ ژیان کە ئێمە لەبیرمان کردووە چۆن پەیڕەوی بکەین.
سەرچاوەکان:
(1) Jung, C. G. (1968). Psychology and Alchemy. Princeton University Press.
(2) Burckhardt, T. (1971). Alchemy: Science of the Cosmos, Science of the Soul. Penguin Books.
(3) Principe, L. M. (2013). The Secrets of Alchemy. University of Chicago Press.
(4) Heisenberg, W. (1958). Physics and Philosophy: The Revolution in Modern Science. Harper & Row.
(5) Wilkins, E. (1993). Nicolas Flamel: His Life and Works. Holmes Pub Group.
(6) Holmyard, E. J. (1957). Alchemy. Dover Publications.
(7) Keynes, J. M. (1946). "Newton, the Man". Royal Society.
(8) Beretta, M. (1993). The Enlightenment of Matter: The Definition of Chemistry from Agricola to Lavoisier. Science History Publications.
(9) Kuhn, T. S. (1962). The Structure of Scientific Revolutions. University of Chicago Press.
(10) Eliade, M. (1978). The Forge and the Crucible: The Origins and Structures of Alchemy. University of Chicago Press.
(11) Newman, W. R. (2004). Promethean Ambitions: Alchemy and the Quest to Perfect Nature. University of Chicago Press.
(12) Nasr, S. H. (1968). Man and Nature: The Spiritual Crisis of Modern Man. Allen & Unwin.