داڕمانی تەیمی: توێکاریی شکستی مۆدێلێکی تیۆلۆجی لەبەردەم گەردوونناسیی مۆدێرن و لۆژیکی ڕووت
پێشەکی : وەهمی پتەویی و هەڵدێری ناوەکی
لە مێژووی فیکری ئیسلامیدا، کەم کەسایەتی هەیە هێندەی ئیبن تەیمیە کاریگەریی هەبووبێت لەسەر داڕشتنەوەی عەقیدە و هەوڵدان بۆ دروستکردنی "ڕێگای سێیەم" لە نێوان عەقڵ و نەقڵدا، ئەو پڕۆژە گەورەیەی کە ئیبن تەیمیە بانگەشەی بۆ دەکرد بریتی بوو لە ڕزگارکردنی خوداناسی لە چنگی "لۆژیکی یۆنانی" (کە بە لای ئەوەوە هۆکاری بیدعە بوو) و گەڕاندنەوەی بۆ "سادەیی فیترەت" و "دەقی پیرۆز"، بەڵام کاتێک ئەمڕۆ ئەم مۆدێلە دەخەینە ژێر مایکرۆسکۆپی فەلسەفەی شرۆڤەکاری و بەرامبەری دەکەینەوە لەگەڵ مۆدێلە گەردوونناسییە ماتماتیکییەکانی وەک هی ڕۆجەر پێنڕۆز (Roger Penrose)، تووشی شۆکێکی مەعریفی دەبین:
ئەو کۆشکە تیۆلۆجییەی کە ئیبن تەیمیە بە ناوی "موافقە العقل للنقل" دروستی کردبوو، لە بنچینەدا لەسەر لێواری هەڵدێرێکی لۆژیکیی ترسناک وەستاوە، و ئەوەی کە وەک "بەڵگەی بەهێز" دەردەکەوت، لە ڕاستیدا کۆمەڵێک "موسادەرە" (Begging the Question) و یاریی وشەسازییە کە ناتوانن لەبەردەم پرسیارە ئۆنتۆلۆجییە قوڵەکاندا خۆیان بگرن.
کێشەی بنەڕەتیی مۆدێلی تەیمی ئەوە نییە کە تەنها "کۆنە"، بەڵکو ئەوەیە کە هەڵگری "تەناقوزێکی ناوەکییە" (Internal Contradiction). ئیبن تەیمیە دەیەوێت خودایەک بسەلمێنێت کە هەم "واجب الوجود" بێت (پێویست و بێ سەرەتا)، و هەم خاوەنی "جوڵە و گۆڕانکاری" بێت (حادث)، هەم لە دەرەوەی کات بێت و هەم بەشێک بێت لە ڕووداوەکانی ناو کات، ئەم هەوڵە بۆ کۆکردنەوەی دژەکان (لەپێناو پاراستنی دەقەکان بە ڕواڵەت) وای کردووە کە مۆدێلەکەی ببێتە ئامانجێکی ئاسان بۆ ڕەخنەی ئیلحادیی مۆدێرن، چونکە ئیلحادی مۆدێرن چەکی "لۆژیک" بەکاردێنێت، و ئیبن تەیمیە خۆی پێشوەختە بەشێکی زۆری چەکە لۆژیکییەکانی لە خۆی داماڵیوە کاتێک مەنتیقی ڕەتکردووەتەوە.
لەم توێکارییەدا، ئێمە بە پێنج تەوەرەی سەرەکی، شکستی ئەم مۆدێلە دەخەینە ڕوو.
تەوەرەی یەکەم: پارادۆکسی "فیترەت" (The Fitrah Paradox)
شیکاریی ئیپیستیمۆلۆجی بۆ بنەمایەکی لرزۆک
یەکەمین و گەورەترین هەڵەی ستراتیژی لە مۆدێلی ئیبن تەیمیەدا بریتییە لە پشت بەستن بە چەمکی "فیترەت" وەک ئامرازێکی مەعریفیی یەقینی، ئیبن تەیمیە کاتێک دەبینێت کە بەڵگە کەلامییە ئاڵۆزەکان (وەک بەڵگەی حودوس) تووشی کێشە دەبن، پەنا دەباتە بەر "فیترەت" و دەڵێت: "پێویست ناکات بەڵگە بۆ بوونی خودا بێنینەوە، چونکە بوونی خودا لە ناخی مرۆڤدا چێنراوە"، ئەم قسەیە لە ڕووکەشدا زۆر جوان و دڵنیکەرەوەیە، بەڵام لە تەرازووی مەعریفەناسیدا (Epistemology) تووشی داڕمان دەبێت بەهۆی چەند هۆکارێکی کوشندەوە:
١. ناسیستەماتیك بوون و زەینیگەری (Subjectivity):
"فیترەت" چەمکێکی ئەبستراکت و تەمومژاوییە کە پێناسەیەکی وردی لۆژیکی نییە، ئەوەی ئیبن تەیمیە پێی دەڵێت "فیترەت" لە ڕاستیدا بریتییە لە "کۆمەڵێک بۆچوونی پێشوەختەی کولتووری" کە مرۆڤ لە ژینگەکەیەوە وەریگرتووە، ئەگەر فیترەت بەڵگەیەکی "گەردوونی و نەگۆڕ" بوایە بۆ ناسینی خودا، دەبوو هەموو مرۆڤەکانی سەر زەوی—بەبێ جیاوازی—لەسەر یەک چەمک بۆ خودا کۆک بوایەن، بەڵام مێژووی ئایینەکان پێچەوانەکەی دەسەلمێنێت: مرۆڤ هەبووە تەوتەمی پەرستووە، مرۆڤ هەبووە ماددەی پەرستووە، و مرۆڤ هەبووە بێ خودا بووە (وەک لە بودیزمی سەرەتاییدا)، کەواتە جیاوازییە ڕیشەییەکان لە جیهانبینی مرۆڤەکاندا بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە "فیترەت" (تەنانەت ئەگەر هەشبیێت) ئامێرێکی ورد نییە بۆ دۆزینەوەی حەقیقەت، بەڵکو ئەکرێت بە هەر ئاڕاستەیەکدا بڕوات.
هەربۆیەشە گەورە مەنتیق زانان وەکو (عبدالحي اللكنوي) لە شەڕحی (سلم العلوم) دان بەوەیا ئەنێت کە فیترەت لەڕاستیدا ڕێگایەکی باشە. بەلام دەڵێت : خۆ ئەگەر واشبێت خەڵک هەر هەڵە دەکات، ناتوانین بە تەنیا فیترەت بکەینە حەکەم کەواتە هەڵەکان ئەبێ یاسایەکی گشگیریان هەبێت بۆ زانینی هەڵە وەکو خۆی.
٢. دیلێمای گەندەڵبوون (The Corruption Dilemma):
ئیبن تەیمیە خۆی هەستی بەم کێشەیە کردووە، بۆیە بۆ پڕکردنەوەی کەلێنەکە دەڵێت: "فیترەت پاکە، بەڵام ژینگە و پەروەردە تێکی دەدەن"، لێرەدا دەکەوێتە ناو بازنەیەکی داخراوی وێرانکەر (الدور المضمر):
بۆ ئەوەی بزانین خودا هەیە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ فیترەت.
بەڵام فیترەت ڕەنگە تێکچووبێت.
بۆ ئەوەی بزانین فیترەتەکەمان ساغە یان تێکچووە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ "وەحی" (دەقی پیرۆز).
بەڵام بۆ ئەوەی باوەڕ بە وەحی بکەین، دەبێت سەرەتا باوەڕمان بە خودا (پەیامنێری وەحی) هەبێت.
بۆ ئەوەی باوەڕمان بە خودا هەبێت، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ فیترەت!
ئەمە سوڕانەوەیە لە بازنەیەکدا کە هیچ دەرچەیەکی لۆژیکی نییە، ئیبن تەیمیە ناتوانێت پێوەرێکی دەرەکی دابنێت بۆ جیاکردنەوەی فیترەتی پاک لە فیترەتی پیس بەبێ ئەوەی پشت بەو شتە ببەستێت کە خۆی دەیەوێت بیسەلمێنێت (کە وەحییە)، کەواتە فیترەت لێرەدا نابێتە بەڵگە، بەڵکو دەبێتە ئیمانێکی کوێرانە کە جلوبەرگی مەعریفەی پۆشیوە.
تەوەرەی دووەم: داڕمانی لۆژیکی لە پرسی "تەسەلسول" (Infinite Regress)
هەڵوەشاندنەوەی جیاکاریی نێوان هۆکار (العلل) و ڕووداو (الآثار)
ئیبن تەیمیە بۆ یەکانگیری بیرۆکەکانی جیاکاریەکی گرنگی کرد لە نێوان "تەسەلسولی هۆکارەکان" (تسلسل العلل) کە بە ڕەهایی مەحاڵی دەزانێت، و "تەسەلسولی ڕووداوەکان" (تسلسل الحوادث) کە بە دروستی دەزانێت، بگرە بە پێویستی دەزانێت. بەڵام کاتێک ئەم تەلارە فیکرییە دەخەینە ژێر تیشکی لۆژیکی ڕووت و پشکنینی ئۆنتۆلۆجی، دەبینین کە بناغەکەی لەسەر زەلکاوێکی پڕ لە تناقض بنیات نراوە، چونکە هەوڵدان بۆ جیاکردنەوەی دوو شت کە لە ماهییەتدا یەکن، تەنها یارییەکی زاراوەییە و ناتوانێت بەرگەی چەکوشی پرسیارە میتافیزیکییەکان بگرێت.
سەرەتای داڕمانەکە لە خودی چەمکی "بێکۆتایی" یان "ئەزەلییەت"ـەوە دەست پێ دەکات، چونکە سروشتی بێکۆتایی (Infinity) سروشتێکی یەکپارچە و دابەشنەکراوە. کاتێک ئیبن تەیمییە دێت و دەڵێت "زنجیرەی هۆکارەکان مەحاڵە چونکە ناگاتە ئەنجام و بوون نایەتە دی"، بەڵام لە هەمان کاتدا دەڵێت "زنجیرەی ڕووداوەکان و ئاسەوارەکان لە ڕابردوودا دروستە و دەکرێت بێ سەرەتا بێت"، ئەو تووشی دوفاقیبوونێکی لۆژیکی بووە، چونکە لۆژیک پێمان دەڵێت: ئەگەر سیفەتی "نەگەیشتن بە کۆتایی" یان "نەبوونی سەرەتا" لە زنجیرەیەکدا ببێتە هۆی مەحاڵبوونی، ئەوا ئەم حوکمە بەسەر هەموو زنجیرەیەکی بێسەرەتادا جێبەجێ دەبێت، ئیتر ناوی دەنێیت "هۆکار" یان "ڕووداو"، جیاکردنەوەی نێوان "کۆبوونەوەی هۆکارەکان لە یەک کاتدا" (Vertical Infinity) و "دوایەککەوتنیان لە کاتدا" (Horizontal Infinity) جیاکارییەکی وەهمی و ڕووکەشانەیە، چونکە لە هەردوو بارەکەدا عەقڵ ڕووبەڕووی قەیرانی "تێپەڕاندنی بێکۆتایی" (Traversing the Infinite) دەبێتەوە.
ئەگەر مەحاڵ بێت (ئەلیف) بووەستێتە سەر (با) و (با) لەسەر (جیم) تا بێ کۆتایی بۆ ئەوەی بوون ڕووبدات، ئەوا بە هەمان شێوە مەحاڵە کە "ئەمڕۆ" بوونی هەبێت ئەگەر پێش ئەمڕۆ زنجیرەیەکی بێ کۆتایی لە ڕۆژ و ڕووداو تێپەڕیبن، چونکە مەحاڵە بێکۆتایی تێپەڕێنرێت و بگەینە خاڵی ئێستا، بۆیە ئیبن تەیمییە لێرەدا ویستوویەتی لە دەرگایەکەوە تەسەلسول دەربکات، بەڵام لە پەنجەرەکەوە هێناویەتییەوە ژوورەوە.
ئەم قەیرانە قوڵتر دەبێتەوە کاتێک دەچینە ناو ئەو نموونانەی کە بۆ بەتاڵکردنەوەی تەسەلسولی هۆکارەکان دەیانهێنێتەوە، وەک نموونە بەناوبانگەکەی "تەقاندنی فیشەک" یان "مۆڵەتی سەربازەکان" (کە دەڵێت سەربازی کۆتایی تەقە ناکات تا فەرمان لەوەی پێشی وەرنەگرێت تا بێ کۆتایی)، لێرەدا دەکەوینە هەڵەی لۆژیکیی "بنیاتنان لەسەر داواکراو" (Begging the Question/مصادرة على المطلوب).
چونکە لەم نموونەیەدا، عەقڵ پێشوەختە گریمانەی ئەوەی کردووە کە "دەبێت تەقەکردنەکە ڕووبدات" و "دەبێت سەرەتایەک هەبێت"، ئینجا دێت دەڵێت مادام زنجیرەکە بێ کۆتاییە کەواتە تەقە ناکرێت! بەڵام لە چەمکی "ئەزەلییەت"دا، هیچ خاڵێکی دەستپێک و هیچ "تەقەیەکی یەکەم" بوونی نییە تا ئێمە چاوەڕێی بکەین، خودی گریمانەکردنەکە هەڵەیە، نەک تەسەلسولەکە.
ئەوەی کە فیشەکەکە ناتەقێت بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە ئەم سیستمە (سەربازەکان) سیستمێکی "بەستراوەیە" (Dependent)، بەڵام ناتوانرێت ئەمە بکرێتە بەڵگە بۆ ئەوەی کە خودی کات و ڕووداوەکان دەبێت سەرەتایان هەبێت، چونکە ئەگەر بڵێین گەردوون ئەزەلییە، ئەوا هیچ ساتێک نییە کە تێیدا گەردوون "چاوەڕێی مۆڵەت" بێت بۆ ئەوەی دروست بێت، بەڵکو هەمیشە هەبووە.
مەترسیدارترین کەلێن لەم تەلارسازییەدا لە مەسەلەی "ئیرادە" و "پێشخەری خودی" (المرجح)دا دەردەکەوێت، کە ئەمەیان کێشەیەکی تیۆلۆجی (کەلامی) گەورە دروست دەکات.
ئیبن تەیمییە—بۆ ڕاکردن لە خودایەکی بێ جوڵەی فەلسەفی—دەڵێت هەر ڕووداوێک لە گەردووندا بە "ویستێکی نوێ" (الإرادة الحادثة) لەلایەن خوداوە دروست دەبێت، بەڵام ئایا ئەمە کێشەکەی چارەسەر کرد؟ نەخێر، بەڵکو قەیرانەکەی بردە ناو خودی "زاتی ئیلاهی"یەوە، چونکە پرسیارە کوشندەکە ئەوەیە: بۆچی ئەو "ویستە نوێیە" لەو چرکەساتە دیاریکراوەدا پەیدا بوو نەک پێشتر؟
ئەگەر بڵێین ئەو ویستە بەهۆی "ویستێکی تر" یان "هۆکارێکی تر"ەوە پەیدا بووە، ئەوا ئێمە کەوتوینەتە ناو "تەسەلسولی هۆکارەکان" کە ئیبن تەیمییە خۆی بە کوفر و مەحاڵی دەزانێت! وە ئەگەر بڵێین ئەو ویستە "بەبێ هیچ هۆکارێک" لەپڕ پەیدا بووە، ئەوا ئێمە بنەمای "سەبەبییەت" (Causality)مان ڕووخاندووە و قبوڵمان کردووە کە شت (تەنانەت ئەگەر سیفەتی خوداش بێت) دەکرێت بەبێ هۆکار لەپڕ دروست بێت (الترجيح بلا مرجح)، کە ئەمەش دەرگایەکی گەورەیە بۆ ئیلحاد.
بۆیە ئیبن تەیمییە لە جیاتی ئەوەی تەسەلسول چارەسەر بکات، تەنها شوێنەکەی گۆڕی: لە جیاتی ئەوەی تەسەلسول لە دەرەوەی خودا بێت، بردییە ناو خودی ئیرادەی خودا، و ئەمەش دژی چەمکی واجب الوجودە کە دەبێت نەگۆڕ و جێگیر بێت.
هەروەها، ئەو جیاکارییە هونەرییەی کە دەیکات لە نێوان "هۆکاری کۆبووە" و "ڕووداوی دوایەککەوتوو"، لە ساتەوەختی "تەئسیر" (الأثر)دا تێکدەشکێت. چونکە کاتێک دەڵێین ڕووداوی (ب) لەم ساتەدا ڕوویداوە چونکە خودا ویستی لەسەر بووە، و ئەو ویستەش مەرجدار بووە بە ویستێکی پێشووتر، لێرەدا ئێمە ڕووبەڕووی "تەسەلسول لە مەرجەکاندا" دەبینەوە، بۆ ئەوەی (ب) لەم ساتەدا (الآن) بوونی هەبێت، دەبێت "هەموو" زنجیرە ویستە بێکۆتاییەکانی پێشوو لە ڕووی "کاریگەرییەوە" ئامادە بن، ئەمەش واتە کۆبوونەوەی بێکۆتایی لە یەک خاڵدا.
چونکە ئەگەر یەکێک لەو ویستە ڕابردووانە لاببەیت، ویستەکەی ئێستا دروست نابێت، کەواتە لە ڕاستیدا ئەمە "تەسەلسولی هۆکارەکانە" کە هەموویان لە ساتێکدا کاریگەرییان هەیە، نەک تەنها تێپەڕبوونی کات، و ئەمەش هەمان ئەو شتەیە کە ئیبن تەیمییە بە مەحاڵی دەزانێت.
لە کۆتاییدا، پەنابردنی ئیبن تەیمییە بۆ چەمکی "قیدەمی جۆر و حودوسی تاکەکان" تەنها یارییەکی وشەکاریی نۆمینالیستییە (Nominalism) و هیچ بەهایەکی ئۆنتۆلۆجی نییە. چونکە لە دەرەوەی زەیندا (لای ئەو) شتێک نییە ناوی "جۆر" بێت، ئەوەی هەیە تەنها "تاکەکان"ن، "جۆر" تەنها ناونیشانێکە بۆ کۆمەڵێک تاک، چۆن دەکرێت "کۆ"ی شتەکان سیفەتێکی هەبێت (ئەزەلییەت) کە دژی سیفەتی تاکەکانە (نوێبوون)؟ ئەمە وەک ئەوە وایە بڵێیت: "ئەم سوپایە نەمرە، بەڵام هەموو سەربازەکانی دەمرن"، کاتێک هەموو سەربازەکان دەمرن، سوپاکەش دەمرێت. بە هەمان شێوە، کاتێک هەموو ساتەکانی کات و هەموو ڕووداوەکان "سەرەتا" و "کۆتایی"یان هەیە، مەحاڵە کۆی گشتییان شتێکی "بێ سەرەتا" پێکبهێنێت، چونکە کۆکردنەوەی سفرەکان (نوێبووەکان) هەرگیز ژمارەی یەک (ئەزەلییەت) دروست ناکات.
بەم شێوەیە، مۆدێلەکەی ئیبن تەیمییە دەمێنێتەوە وەک هەوڵێکی بوێرانە بەڵام شکستخواردوو، کە نەیتوانی لە داوی فەیلەسوفەکان ڕزگاری بێت، بەڵکو تەنها پارادۆکسەکانی ئاڵۆزتر کرد.
ئەگەر وترا : خۆ شێخی دەوانی ئەمەی بەهەڵە خستۆتەوە وتوویەتی مەبەستی فەیلەسوفان —لەناویان دا فکری ابن تەیمیە — ئەوەیە کە بەردەوام هەبووە، کەواتە ئەم بیرۆکەیە پووچەڵە.
دەڵێین : شێخی دەوانی لەسەر یەک بنەما ئەو قسەیەی فەرموو : ئەویش ئەوەیە کە بەردەوامی، مانای کۆنیەتی یە. لەکاتێکدا وانیە. چونکە لای فەلاسیفە بەهۆی هەبوونی تاکێکی یەکانگیر بۆ عالەم کە هەیولای قەدیمە، ئەو قسەیە دەشێت. بەڵام ابن تەیمیە عەدەم لەنێو باسەکە دائەنێ ، ئیتر یەکانگیریەکەی، ناونانی مەحضە. کە ناونانیش بوو ناکرێ کۆمەڵە حادیسێک کە یەکانگیر نین ، پێیان بوترێ قەدیمی نەوعی.
تەوەرەی سێیەم: داڕمانی ئۆنتۆلۆجی (Ontological Collapse) - کێشەی "مورەجیح"
چۆن ئیرادەی خودا دەبێتە قوربانیی کات
خاڵێکی تری لاوازیی کوشندە لە مۆدێلەکەی ئیبن تەیمیەدا بریتییە لە چەمکی "ئیرادەی ئیلاهی" و پەیوەندی بە کاتەوە، ئیبن تەیمیە دەڵێت هەر گۆڕانکارییەک لە گەردووندا پێویستی بە "مورەجیح" هەیە کە ئەویش ئیرادەی خودایە، بەڵام ئەمە دەمانخاتە بەردەم پرسیارێکی بێ وەڵام:
١. گۆڕانی خودی ئیرادە:
ئەگەر خودا لە ساتێکی دیاریکراودا (T1) بڕیاری دا ئەم گەردوونە دروست بکات، کەواتە "ئیرادەی دروستکردن" لەو ساتەدا پەیدا بووە (پێشتر ئیرادەی نەکردبوو، ئێستا ئیرادەی کرد)، پرسیارەکە ئەوەیە: کێ یان چی بووە هۆی گۆڕانی ئیرادەی خودا لە "نەکردن"ـەوە بۆ "کردن"؟
1- ئەگەر بڵێین "هیچ شتێک"، کەواتە ئێمە قبوڵمان کردووە کە شتێک (ئیرادەکە) بەبێ هۆکار گۆڕاوە، ئەگەر ئیرادەی خودا بتوانێت بێ هۆکار بگۆڕێت، بۆچی ماددەی گەردوون نەتوانێت بێ هۆکار بگۆڕێت و دروست بێت؟ لێرەدا ئیبن تەیمیە بنەمای "پێویستیی هۆکار" (Principle of Sufficient Reason) دەشکێنێت کە خۆی بەکاری دەهێنا بۆ سەلماندنی خودا. وە ئەشعەریەکان و موعتەزیلەکانی پێ عەیبدار دەکات.
ئەگەر بڵێین "هۆکارێکی تر" هەبووە (مەسەلەن حیکمەتێک)، ئەی ئەو هۆکارە نوێیە لە کوێوە هات؟ ئەمە دەمانباتەوە ناو "تەسەلسولی هۆکارەکان" کە ئیبن تەیمیە خۆی بە مەحاڵی دەزانێت.
٢. خودا لەژێر ڕەحمەتی کاتدا:
بەپێی مۆدێلی ئیبن تەیمیە، خودا "کردەوەکانی لە دوای یەک دێن" (حوادث لا اول لها في ذاته)، واتە خودا لەناو "زەمەن"دا دەژی، چونکە "پێش و پاش" سیفەتی کاتن، ئەمە وێنەی خودا لە "خالیقی کات"ـەوە دەگۆڕێت بۆ "بەشێک لە کات"، خودایەک کە گۆڕانکاری بەسەردا دێت، خودایەک نییە "واجب الوجود" بە مانای فەلسەفی، چونکە گۆڕانکاری نیشانەی "ئیمکان"ـە (Contingency)، هەر شتێک بگۆڕێت، مانای وایە دەیتوانی بە شێوەیەکی تر بێت، و هەر شتێک بتوانێت بە شێوەیەکی تر بێت، پێویستی بە "دیاریکەرێک" هەیە، کەواتە خوداکەی ئیبن تەیمیە—لەبەر ئەوەی دەگۆڕێت—خۆی پێویستی بە خودایەکی ترە کە بیجوڵێنێت، و ئەمەش دیسانەوە تەسەلسولە.
تەوەرەی چوارەم: شکست لەبەردەم فیزیک و ماتماتیکی مۆدێرن
کاتێک ماتماتیک جێگای "بکەر" دەگرێتەوە
لە سەردەمی ئیبن تەیمیەدا، گەردوونناسی سادە بوو، بەڵام ئەمڕۆ مۆدێلەکان گۆڕاون، با مۆدێلی (Conformal Cyclic Cosmology - CCC)ی ڕۆجەر پێنڕۆز وەک نموونە وەربگرین و بیخەینە بەرامبەر مۆدێلی تەیمی:
١. خۆ-بزوێنیی گەردوون (Self-Sufficiency):
لە مۆدێلی پێنڕۆزدا، گەردوون لە ڕێگەی پرۆسەیەکی ماتماتیکیی ئاڵۆزەوە (Conformal Rescaling) لە کۆتایی یەک ئیۆن (Aeon) دەچێتە ناو سەرەتای ئیۆنێکی تر (Big Bang) بەبێ ئەوەی پێویستی بە "دەستێوەردانی دەرەکی" هەبێت، یاساکانی سێرمۆداینامیک و ئەنترۆپی خۆیان ڕێڕەوەکە دیاری دەکەن.
لێرەدا مورەجیحەکەی ئیبن تەیمیە دەبێتە گریمانەیەکی زیادە، بەپێی تیغی ئۆکام (Ockham's Razor) و فەلسەفە نۆمینالیستیەکەی، ئەگەر ئێمە بتوانین دیاردەیەک بە کەمترین هۆکار ڕوون بکەینەوە، نابێت هۆکاری زیادەی بۆ دابتاشین، کاتێک ماتماتیک دەتوانێت ڕوونی بکاتەوە کە چۆن گەردوون نوێ دەبێتەوە، ئیتر پێویست ناکات بڵێین "خودا لەو ساتەدا بڕیاری دا"، چونکە خودی یاساکە بڕیارەکەی داوە.
٢. ئیرادە و یاسا:
یەکێک ڕەنگە بڵێت: "ئەی کێ یاسا ماتماتیکییەکەی دانا؟"، بەڵام ئەم وەڵامە لاوازە، چونکە ئیبن تەیمیە خۆی باوەڕی بەوە نییە کە خودا تەنها "یاسادانەر" بێت ، بەڵکو باوەڕی وایە خودا "بەردەوام دەستوەردان دەکات" (Continuous Intervention)، مۆدێلە فیزیکییەکان نیشانی دەدەن کە گەردوون وەک "سیستمێکی داخراو" کار دەکات، ئەگەر ئیبن تەیمیە دان بەوەدا بنێت کە گەردوون دەتوانێت بەپێی یاسای ماتماتیکی ئەزەلی (Eternal Laws) کار بکات، ئەوا سیفەتی "ویست و ئیرادە"ی خودا دەبێتە شتێکی ڕووکەش، و خودا دەبێتە "تەماشاکەر" نەک "بکەر"، و ئەگەر ئیرادەی خودا لاببەیت، مۆدێلی تەیمی هەمووی دەڕوخێت چونکە لەسەر بنەمای "خودای زیندوو و بەویست" دروست بووە.
تەوەرەی پێنجەم: تەشبیهـ و کێشەی "ئیمکان"
تەناقوزی نێوان "واجب الوجود" و "خودای جەستەیی"
کۆتا بزمار لە تابووتی مۆدێلەکە بریتییە لە پێداگریی ئیبن تەیمیە لەسەر "سیفاتی خەبەری" (وەک دەست، ڕوخسار، هاتن و چوون، شوێن/جیهەت) بە مانای حەقیقی نەک مەجازی، ئەمە کێشەیەکی لۆژیکیی چارەسەرنەکراو دروست دەکات:
١. سنوورداری و ئیمکان:
هەر شتێک خاوەنی "شێوە"، "شوێن"، یان بەش بێت، لە ڕووی لۆژیکییەوە مومکینە، بۆچی؟ چونکە عەقڵ دەتوانێت وێنای ئەوە بکات کە ئەو شتە گەورەتر بێت یان بچووکتر بێت یان لە شوێنێکی تر بێت، هەر شتێک کە عەقڵ بتوانێت وێنای گۆڕانی بکات، پێویستی بە "دیاریکەرێک" هەیە کە بۆچی "ئاوا"یە و "ئاوا" نییە، ئەگەر خودا خاوەنی "دەست" بێت بە مانای حەقیقی، ئایا دەستەکەی چەند گەورەیە؟ بۆچی ئەو قەبارەیەی هەیە؟ کێ دیاری کردووە؟
ئیبن تەیمیە بۆ گەردوون دەڵێت: "مادام گەردوون بڕ و قەبارەی هەیە، کەواتە دروستکراوە و پێویستی بە خودایە".
بەڵام بۆ خودا هەمان لۆژیک ڕەت دەکاتەوە و دەڵێت: "خودا بڕ و شێوەی هەیە بەڵام پێویستی بە دروستکەر نییە".
ئەمە دووفاقی پێوەرە (Special Pleading Fallacy)، ئیبن تەیمیە یاسایەک بەسەر گەردووندا دەسەپێنێت بەڵام خودای لێ بەدەر دەکات بەبێ هیچ پاساوێکی لۆژیکی، تەنها دەڵێت "بلا کیف" (چۆنێتی نازانرێت)، بەڵام "نەزانینی چۆنێتی" کێشە لۆژیکییەکە چارەسەر ناکات، ئەگەر شتێک "بەش"ی هەبوو، واتە پێکهاتووە، و هەموو شتێکی پێکهاتوو پێویستی بەوە هەیە کە بەشەکانی کۆکرابنەوە، کەواتە خوداکەی ئیبن تەیمیە (لەبەر ئەوەی سادە (Simple) نییە) ناتوانێت "واجب الوجود" بێت.
دەرەنجام: شکستێکی میتۆدۆلۆژی
مۆدێلی ئیبن تەیمیە مۆدێلێکی "ئیمانی"یە کە هەوڵی داوە جلوبەرگی "لۆژیک" بپۆشێت، بەڵام دەرکەوت کە جلوبەرگەکە بۆ باڵای ئەو نییە، ئەم مۆدێلە لەسەر بنەمای "پێشوەختە قبوڵکردنی ئەنجام" (Presupposition) داڕژاوە: ئیبن تەیمیە پێشوەختە باوەڕی بە خودا هەیە، ئینجا هەوڵ دەدات پاساو بۆ ئەم باوەڕە دابتاشێت، نەک ئەوەی کە بە لۆژیکێکی بێلایەن دەست پێ بکات و بگاتە خودا، کاتێک ئەم مۆدێلە دەخرێتە بەردەم پرسیارە ڕەقەکانی "تەسەلسول" و "فیزیکی مۆدێرن"، ناتوانێت بەرگە بگرێت، چونکە چەمکی "خودایەک کە دەگۆڕێت بەڵام ئەزەلییە" و "گەردوونێک کە سەرەتای نییە بەڵام دروستکراوە"، چەمکگەلێکن کە عەقڵ ناتوانێت هەزمیان بکات.
ئەمڕۆ، بۆ ئەوەی بەرگری لە بوونی خودا بکرێت، مۆدێلی تەیمی—کە پشت بە ئەنترۆپۆمۆرفیزم و ڕەتکردنەوەی لۆژیکی یۆنانی دەبەستێت—چیتر کار ناکات، بەڵکو بووەتە بار بەسەر ئایینەوە، چونکە ئەو دەرگایانەی کە ئیبن تەیمیە کردیەوە (وەک قبوڵکردنی تەسەلسول لە ڕابردوودا)، ئێستا بوونەتە دەروازەیەک کە ئیلحادی زانستی لێیەوە دێتە ژوورەوە و دەڵێت: "مادام قبوڵت کرد کە دەکرێت شتێک بێ سەرەتا بێت، با ئەو شتە گەردوونەکە بێت نەک خودا"، و لێرەدا شکستە تەیمییەکە دەگاتە کۆتاییە تراژیدییەکەی.