ماددیگەرایی ڕۆژئاوایی لە هزری ڕێنی گینۆن
لێکۆڵەر: بەڕێوەبەرایەتی نووسین
ناوی گۆڤار: الاستغراب
ژمارە: ٣٩
ساڵ: هاوینی ٢٠٢٥ز / ١٤٤٧ک
بەرواری زیادکردنی لێکۆڵینەوە: ٢٤ / ٩ / ٢٠٢٥
ژمارەی بینین: ١٣٣
زانیاری بڵاوکردنەوە (ی ئەو کتێبەی وتارەکە لەبارەیەوە نووسراوە):
ناوی کتێب: الروحانية النازلة...نقد المادية الغربية في فكر رينيه غينون (ڕۆحانیەتی دابەزیو... ڕەخنەکردنی ماددیگەرایی ڕۆژئاوایی لە هزری ڕێنی گینۆن)
نووسەر: زەهبان موفیدە
بڵاوکەرەوە: ناوەندی ئیسلامی بۆ لێکۆڵینەوەی ستراتیژی
شوێنی بڵاوکردنەوە: نەجەف - عێراق
ساڵی بڵاوکردنەوە: ٢٠٢٠
ژمارەی لاپەڕەکان: ٢١٦ لاپەڕە
پێشەکی:
لەم پێداچوونەوەیەدا، خوێندنەوەیەک بۆ بۆچوونەکانی عارفی گەورە ڕێنی گینۆن (René Guénon) پێشکەش دەکەین. گینۆن نەخۆشییەکانی شارستانیەتی مۆدێرنی ڕۆژئاوایی دەستنیشان دەکات و بە شارستانیەتێکی ماددی و لادەری دادەنێت کە ناوەڕۆکی ڕۆحی تێدا نییە.
ئەو بە قووڵی شیکاری بۆ ڕەگ و ڕیشەی قەیرانی ڕۆژئاوا دەکات، کە لە ڕوانگەی ئەوەوە، هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پچڕانی پەیوەندی لەگەڵ مێتافیزیک و ئەو بنەما ڕۆحییە ڕەسەنانەی کە بە وەحی ئیلاهییەوە بەستراونەتەوە.
هەروەها، کتێبەکە تێڕوانینی گینۆن بۆ ڕۆژهەڵات دەخاتەڕوو، کە بە هەڵگری ئەو نەریتە ڕۆحییە ڕزگارکەرەی دادەنێت، کە دەتوانێت ڕۆژئاوا لە چاڵی داڕمانی شارستانی دەربهێنێت، ئەویش لە ڕێگەی ژیانەوەی زانستی پیرۆزی تەقلیدی (سوننەتی)یەوە.
لەکۆتاییدا، گینۆن ڕەخنەی ڕیشەیی خۆی لە عەلمانیەت و عەقڵانیەتی ماددی دەگرێت، و داوای ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوەکە دەکات لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ ڕەهەندی غەیبی و ئەو بنەما نەگۆڕانەی کە لە سەردەمی نوێدا پشتگوێ خراون.
بەشی یەکەم: دەستنیشانکردنی شارستانیەتی ڕۆژئاوایی لەلایەن ڕێنی گینۆنەوە
عارفی گەورە ڕێنی گینۆن یەکێکە لەو کەسانەی کە وەهمەکانی شارستانیەتی ڕۆژئاوایی ئاشکرا کرد و بتەکانی ڕووت کردەوە. ئەو بە وردی چۆتە ناو هەموو دەرکەوتە و دیاردەکانی لەسەر ئاستی مەعریفی، کۆمەڵایەتی و فیکری، و لە کۆتاییدا گەیشتۆتە ئەو ئەنجامەی کە ئەمانە هەمووی پوچەڵن بۆ شاردنەوە و چەواشەکردنی ئەو حەقیقەتە ڕەسەنەی کە بە شەریعەتە خوداییەکانەوە بەستراوەتەوە.
شارستانیەتی مۆدێرنی ڕۆژئاوا، شارستانیەتەکانی تر پۆلێن دەکات، بە شێوەیەک کە لەخۆباییبوون (نەرجسیەت)ی خۆی تێر دەکات. لەبری ئەوەی بە شێوەیەکی ئاسۆیی سەیریان بکات، بە شێوەیەکی ستوونی (هەرەمی) پۆلێنیان دەکات. بە زمانی ئەندازەی بیرکاری، دەتوانین شارستانیەتی ڕۆژئاوا وەک ناوەندی بازنەکە و جەمسەری بزوێنەر و کاریگەر دابنێین، و باقی شارستانیەتەکانی تر ئەو بەشانەن کە بەدەوری ناوەندەکەدا دەسوڕێنەوە و لە پەراوێزدان. ئەم پۆلێنکردنە وایکردووە شارستانیەتی ڕۆژئاوا لە سەرەوە بێت و باقی شارستانیەتەکانی تر لە خوارەوە. ئەمەش دیالێکتیکی (کۆیلە/ئاغا) بەپێی تێگەیشتنی هیگڵ دێنێتە دی.
ئەم حوکمدانانە "ئەنا"ییەی (الأنانية) شارستانی ڕۆژئاوایی زۆر گەورە کردووە، وای لێهاتووە کە پڕ بووە لە لووتبەرزی و خۆبەزلزانی، لە بەرانبەردا ئەوی تری شارستانی بچووک کردۆتەوە. ئەم پۆلێنکردنە نەرجسییە لە کۆتاییدا کەوتە ناو وەهمی " هەمیشەییبوون" یان مانەوەی ئەبەدی. ئەمەش وایکرد شارستانیەتی مۆدێرنی ڕۆژئاوا ستەم لە شارستانیەتەکانی تر بکات بۆ ئەوەی ناچاریان بکات شوێن مەبەستە ماددییەکانی ئەوان بکەون.
شارستانیەتی مۆدێرنی ڕۆژئاوا تەنها دانی بە شارستانیەتی یۆنانیدا ناوە وەک ئەوەی لانکەی زانست و هونەر بێت. ئەمەش بووە هۆی دروست بوونی ئەوەی گینۆن ناوی دەنێت "لایەنگریی کلاسیکی" (التحيّز الكلاسيكي)، کە مەبەست پێی ئەو مەیلیەتەیە کە ڕەچەڵەکی هەموو شارستانیەتەکان دەگەڕێنێتەوە بۆ یۆنانی و ڕۆمانییەکان. چونکە شارستانیەتی ڕۆژئاواییەکان خۆیان ناگەیەنن بەوەی پێش سەردەمی یۆنانی-ڕۆمانی بووە، و زۆربەی کات تەنها لەوانەوە سەرچاوە وەردەگرن. لێرەوە، پاساوی "لایەنگریی کلاسیکی" بووە حوکمێکی ڕەها و پڕکراو لە ئایدیۆلۆژیا، بۆ ئەوەی هەموو ئەو فرەڕەنگی و دەوڵەمەندییەی کە شارستانیەتی مرۆڤایەتی هەیەتی، دابپۆشێت و ببێتە ئامرازێکی سەرکوتکەر و لەباربەر بۆ هەر شارستانیەتێکی تر جگە لە خۆی.
لە بەرانبەردا، هەندێک ڕۆژئاوایی خاوەن ویژدان دان بەو یارمەتی و سەرچاوانەدا دەنێن کە لە ڕۆژهەڵاتەوە گەیشتووەتە شارستانیەتی ڕۆژئاوا. هەروەها باس لەوە دەکەن کە شێواندنێک بۆ شارستانیەتە کۆنەکانی ڕۆژهەڵات کراوە لەلایەن هەندێک مێژوونووسی یۆنانییەوە کە باوەڕیان بە "موعجیزەی یۆنانی" هەبووە. ئەوان باس لەوەش دەکەن کە زۆرێک لە فەیلەسوفەکانی یۆنان کاریگەری ئەو بەهایانەیان لەسەر بووە کە لە شارستانیەتە ڕۆژهەڵاتییەکاندا باو بوون. سەرەڕای ئەو ڕاستییە مێژووییە ڕوونەی کە وتەی "لایەنگریی کلاسیکی" پووچەڵ کردەوە و جەختی کردەوە کە هەموو زانست و فەلسەفەی یۆنانییەکان لە ڕێگەی موسڵمانانەوە گەیشتۆتە ڕۆژئاوا، کە وەک نێوەندگیر و پۆستەچی بۆ شارستانیەتی یۆنانی کاریان دەکرد (چونکە کەلەپوورەکەیان پاککردەوە و تێرییان کرد بە ڕۆحی ڕەسەنی ڕۆژهەڵاتی)، لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، ڕۆژئاوایی وازی لەو ئەفسانەیە نەهێنا کە ئەوان میراتگری یۆنانن.
ئەم لەخۆباییبوونە شارستانییەی ڕۆژئاوا هەر بەردەوام بوو لە گەورەبوون، و هەر جارە و قەڵغانێکی دەکردە بەر بۆ پارێزگاری لە وەهمەکانی. وەک فێڵێکی بەرگری، دوژمنێکی وەهمی دروست دەکرد کە بریتی بوو لە "مەترسی ڕۆژهەڵات". لە کاتێکدا، بە بڕوای گینۆن، مەترسییە ڕاستەقینەکە لە خودی سروشتی شارستانیەتی ڕۆژئاوادایە، لە ماددیگەراییە ڕووتەکەیدایە.
بە بڕوای گینۆن، ئەو حوکمە پێشوەختانە، ڕاستەوخۆ بوونە هۆی ئەوەی کە لێک نزیکبوونەوە لەنێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا ڕوونەدات. چونکە شارستانیەتی ڕۆژئاوا هەوڵ دەدات لە ڕۆژهەڵات تێبگات بەپێی دەستەواژەکانی ڕۆژئاوا، نەک دەستەواژەکانی ڕۆژهەڵات. واتە بەپێی تێگەیشتنێک کە لەسەر "خستنەسەر" (إسقاط)ـێکی زۆرەملێیانە بنیات نراوە. هەر شتێک دژی بەهاکانی شارستانیەتی ڕۆژئاوا بێت، لە گۆشەنیگای لێبووردەییەوە سەیری ناکات، بەڵکو لە گۆشەنیگای دوورخستنەوە (إقصاء) و بەکەم سەیرکردنەوە سەیری دەکات، کە ئەمەش پشتی شارستانیەتەکانی تری شکاندووە.
ئەگەر بەدوای لایەنە ڕۆحییەکانی شارستانیەتی ڕۆژئاوادا بگەڕێین، هیچ شوێنەوارێکی نادۆزینەوە. زانستی مۆدێرن ئەو پاشماوە کەمەشی لەناوبرد، کاتێک **مێتافیزیک (زانستی غەیب)**ی لابرد، کە بە سەرسەختترین دوژمنی خۆی دادەنێت. چونکە مێتافیزیک لە شتگەلێک دەکۆڵێتەوە کە پێچەوانەی ئەوەیە زانست لێی دەکۆڵێتەوە؛ جەخت لە بوونی شتێک دەکاتەوە کە زانستی ئەزموونی (تجریبی) نە دەتوانێت بیسەلمێنێت و نە ڕەتی بکاتەوە. مێتافیزیک تێڕامان لەوە دەکات کە ناتوانرێت تاقیبکرێتەوە و هەستەکان ناتوانن تێبینی بکەن.
خراپتر لەوەش، زانستی مۆدێرن پچڕانی پەیوەندی لەگەڵ "جیهانی ئاسمان" ڕاگەیاند، خودای کوشت بۆ ئەوەی خۆی جێگەی بگرێتەوە. دوای ئەوەی مرۆڤ خۆی لە خودا ڕزگار کرد، زاڵ دەبێت بەسەر شوێنی زاتدا و بەم شێوەیە دەبێتە سەنتەری گەردوون. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی شارستانیەتی ڕۆژئاوا لەڕووی ماددییەوە پێش بکەوێت، هاوکات لەڕووی ڕۆحییەوە داڕزین و لادانی بەخۆیەوە بینی. تەنانەت هەموو ئەوەی کە نوێنەرایەتی کەلەپوورێکی ڕۆحی ڕاستەقینە دەکات (بەپێی تێگەیشتنی گینۆن)، خرایە حاڵەتی چاوەڕوانییەوە، ئەگەر نەڵێین خرایە حاڵەتی دەرکردن و خۆلێگێلکردنی تەواوەوە، جا چ بە ئەنقەست بێت یان بێ مەبەست.
ئەم بڕینەوە نادادپەروەرانەیەی کەلەپووری ڕۆحی، وایکردووە شارستانیەتی مۆدێرنی ڕۆژئاوا ببێتە شارستانیەتێکی نەخۆش. چونکە شارستانیەت بەرهەمی ڕۆحی و ماددی مرۆڤایەتییە، نەبوونی یەکێکیان و زاڵبوونی ئەوی تر، شارستانیەتێکی شەل دروست دەکات.
شارستانیەتی مۆدێرن هەموو چالاکییەکانی خۆی تەرخان کردووە بۆ ئەوەی کە تەواو ماددییە. ئەمەش وای لێکردووە کە هیچ شتێک دەربارەی ڕۆحانیەتی ڕەسەن نەزانێت، و ئەمەش بووە هۆی ئەوەی نکۆڵی لە بوونی بکات. نەک لەبەر ئەوەی بوونی نییە، بەڵکو لەبەر ئەوەی ئەم شارستانیەتە بێتوانایە لە تێگەیشتن لە سروشتی ئەو ڕۆحانیەتە عیرفانیانە.
ئەم هێرشکردنە سەر "شانشینی ئاسمان"، بووە هۆی بەرزبوونەوەیەکی گوماناوی شەپۆلی ئیلحاد (بێباوەڕی)، کە لە کۆتاییدا - لەژێر کاریگەری مەیلی ئەخلاقگەراییدا - گەیشتە ئەو باوەڕەی کە مرۆڤ پێویستی بە ئەخلاق هەیە، بەڵام پێویستی بە ئایین نییە. بەم شێوەیە، بەهای ئەخلاقی مرۆڤدۆستانە بەرز کرایەوە و لە بەرانبەردا ئایین بۆ پلەیەکی نزم دابەزێنرا.
ئەم تێگەیشتنە شێواو و چەوتە بۆ ئایین، کە فڕێدرایە پەراوێزی ژیانەوە، بۆشایی ڕۆحی لە ڕۆژئاوادا زیاتر کرد. وایکرد ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤی مۆدێرن، بەتاڵ بێت لە ڕۆحی هەموو بەها مەعنەوییە پڕ لە ڕۆحانیەتەکان. ماددیگەرایی شارستانیەتی ڕۆژئاوا، مرۆڤی کردە بارستەیەک کە خوێنی خۆشبژێوی زیادەڕۆیی لێ دەچۆڕێت، وەک کەفی سەر لافاوێکی ڕاماڵەر، بۆ ئەوەی خەڵک و ئاوەدانی تێکبدات.
شارستانیەتی ڕۆژئاوا دەیەوێت هەموو شارستانیەتەکانی تر چالاکییەکانیان ئاڕاستەی بواری ماددی بکەن، و ئەگەر وا نەکەن، ئەوا تۆمەتباریان دەکات بە دواکەوتوویی. لێرەدا ئەو دژایەتییە لۆژیکییە دەکەوێتە بەرچاو کە ڕۆژئاوای مۆدێرن تێی کەوتووە؛ کاتێک شارستانیەتی بە مرۆڤێک چواندووە کە گەشە دەکات و پێشدەکەوێت و دانایی و پێگەیشتن و تێڕوانین و زیرەکی زیاد دەکات، هەرچەندە زیاتر فێر بێت و بزانێت. وەک ئەوەی هیچ جیاوازییەکی تاکەکەسی بوونی نەبێت، وەک ئەوەی ئێمە لەبەردەم یەک مرۆڤدا بین کە لە هەموو تاکێکدا دووبارە دەبێتەوە. لە کاتێکدا سروشت خۆی جەخت لەسەر بنەمای جیاوازی تاکەکەسی دەکاتەوە لە فێربووندا.
شارستانیەتەکانی ڕۆژهەڵات، سەرەڕای ئەو پاشەکشانەی تێیانکەوتووە، هێشتا پارێزگارییان لە لایەنی ڕۆحانی خۆیان کردووە. ئەمەش وایکردووە گینۆن سەیری ڕۆژهەڵات بکات وەک ڕزگارکەرێک کە شارستانیەتی ڕۆژئاوا لە داڕمان دەرباز دەکات. چونکە ڕۆژهەڵات خاوەنی ئەو بنەما نەگۆڕانەیە کە ڕۆژئاوا ونیکردووە، کە (ڕۆژئاوا) خولیای گۆڕان و جووڵەیە. بۆیە ئەو گۆڕانەی لە شارستانیەتی ڕۆژئاوادا ڕوویداوە، ناتوانین بە گشتی ناوی بنێین پێشکەوتن، چونکە پێشکەوتن لە بوارێکدا بە مانای باڵادەستی شارستانی نییە.
زۆرجار سەیری شارستانیەتی ڕۆژئاوا و پێشکەوتنە ماددییەکەی دەکرێت، کە کاریگەرییەکانی لە هەموو لایەنەکانی ژیاندا ڕەنگی داوەتەوە، وەک پێوەرێک بۆ پێوانەکردنی زیرەکی و بلیمەتی. تەنانەت وا دادەنێین دۆزەرەوە و داهێنەرانی ئامێر و تەکنەلۆژیاکان زیرەکترینن. لە کاتێکدا ئەگەر ئەو کەسانە لە بواری دروستکردنی ئامێرەکان دەربهێنیت، جۆرێک لە گێلی و سستی و ڕەقبوونیان تێدا دەردەکەوێت. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە زیرەکی تەنها لە داهێنانی ماددیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو بوارێکی بەرزتر هەیە کە زیرەکییەکی بەرزتر ئاشکرا دەکات، ئەویش بواری ڕۆحانیەتە کە لە سەرووی جیهانی ماددەوەیە و لێی جیاوازە.
گینۆن پێی وایە وەهمی باڵادەستی شارستانیەتی ڕۆژئاوا لە زانستدا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو "ئیحا"ـە کۆمەڵایەتییەی (الإيحاء الجماعي) کە وەهم بڵاودەکاتەوە. چونکە زۆر کەس ئەو وشانە بە باوەڕێکی تەواوەوە دەڵێنەوە، کەچی لە فکری خۆیاندا هیچ مانایەکی ڕوونی نییە کە هاوتای بێت. بەڵکو دەتوانین بڵێین: ئەمە تەنها بەرجەستەکردنی هیوا سۆزدارییە ناڕوونەکانە، و ڕاستییەکان بە پێچەوانەکردنەوەی چەمکەکان و شێواندنی ماناکانیان دەشارێتەوە. بەم شێوەیە وشەکە زاڵ دەبێت و بیرۆکەکە کز دەبێت. وشەی "زانست" بە شێوەیەکی نائاگا وشەی "ڕۆژئاوا" بەبیردا دێنێتەوە.
زانستی مۆدێرن لە تێڕوانینی گینۆندا، مەعریفەی عیرفانی (زانستی ناوەکی) دوور دەخاتەوە، کە پێویستی بە عەقڵێکی ڕۆشنبین هەیە کە لە تاقیکردنەوە ئەزموونییە هەستپێکراوەکان تێپەڕێت. ئەم زانستە بە میتۆدە ماددییەکانییەوە، کورت دێنێت لە تێگەیشتن لە ڕاستییە سەروو-سروشتییەکان (ماوراء-حسیة). هەموو ئەنجامەکانی خزمەت بە مەبەستە دنیاییەکان دەکەن. چونکە خۆی لە هەموو ئامانجێکی ئیلاهی ئازاد کردووە، و زانستەکانی خۆی بەو مەبەستە ڕۆحیانەوە نەبەستۆتەوە کە بیروباوەڕە تەقلیدییەکان (کەلەپوورییەکان) دیارییان کردووە، کە وا دەکەن هەموو مەعریفە و زانستێک ئامانجێکی دیاریکراوی هەبێت، ئەویش بەدیهێنانی حیکمەتی ئیلاهییە لەسەر زەوی.
بەڵام زانستی مۆدێرن کە بووەتە زانستێکی تەواو ماددی، بەهۆی نوقمبوونی لە مەیلی شیکاری و سەرکەوتنی بۆ ڕێژەییبوون (النسبوية)، حیکمەتی ئیلاهی لە گەردووندا وندەکات، و زانستی پیرۆز دەخاتە خزمەت شتی گڵاو (المدنّس). ئەمەش بووە هۆی شێواندنی مانای زانستە تەقلیدییە کەلەپوورییەکان کە بە وەحی ئیلاهییەوە بەستراونەتەوە.
گینۆن زانستی مۆدێرن بە زانستێکی پڕ لە هەڵە و چەواشەکاری دەبینێت، چونکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە هەر شتێک بە ئەزموون (تجریبی) نەسەلمێنرێت، بوونی نییە. لەبری ئەوەی دان بە بێتوانایی و کەموکوڕی خۆیدا بنێت لە ئاست ئەو جیهانانەی کە ناتوانرێت تاقیبکرێنەوە، و دان بەوەدا بنێت کە ئەوانە لە دەرەوەی بازنەی ئەون و میتۆدەکانی ناتوانن بگەنە ناخیان، [بەڵکو] ڕاشکاوانە دەڵێت بوونیان نییە. بۆیە گینۆن پێی وایە زانستی ڕۆژئاوایی **"زانینێکی نەزانانە" (دراية جاهلة)**ـیە. زانینێکە کە بنەمای (المبدأ) نییە، هەروەک هەموو ئەو شتانەی تر کە سەر بە شارستانیەتی مۆدێرنی ڕۆژئاوان. زانست، وەک ئەوەی هاوچەرخەکانمان بیری لێدەکەنەوە، تەنها بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە دیاردەکانی جیهانی هەستپێکراو.
گینۆن لە کۆتاییدا تایبەتمەندییەکانی هزری مۆدێرنی لەم خاڵانەدا کورتکردۆتەوە:
* نەبوونی تەواوەتی مەعریفەی مێتافیزیکی (غەیبی).
* نکۆڵیکردن لە هەر مەعریفەیەک جگە لە زانستی (تجریبی).
* کورتکردنەوەی زانست خۆی بە شێوەیەکی زۆرەملێیانە تەنها لە بوارگەلێکی دیاریکراودا و دەرکردنی بوارەکانی تر.
بەشی دووەم: گریمانەی کەوتنی شارستانیەتی ڕۆژئاوایی
شارستانیەتی ڕۆژئاوا لەناوەوە دڕاوە و ماڵەکە لەسەر خۆی دابەش بووە. هەندێک لێکۆڵەر دەستیان کردووە بە هەستکردن - هەرچەندە بە ڕوونییەکی جیاوازەوە - کە شتەکان ناتوانن بۆ ماوەیەکی نادیار بەم ئاڕاستەیەدا بەردەوام بن. بەڵکو قسەکردن لەسەر ئەگەری ڕوودانی ئیفلاسێکی تەواو بۆ شارستانیەتی ڕۆژئاوا دەستیپێکردووە، سەرەڕای ئەوەی کەس پێش چەند ساڵێک جورئەتی نەدەکرد ئەمە بڵێت. چونکە (ئەم شارستانیەتە) گەیشتۆتە دوا خولی ژیان، واتە خولی پیری پێش چوونە ناو قۆناغی لەناوچوون (الفناء)، هەروەک هەموو بوونەوەرە زیندووەکانی تر کە بە ساتەکانی لەدایکبوون و مردندا تێدەپەڕن، و شارستانیەتی ڕۆژئاوایش نزیک بۆتەوە لە ساتی مردن.
تێڕوانینی ماددی هەمیشە زاڵە بەسەر شارستانیەتی ڕۆژئاوادا. لەبەرئەوەی سەدەکانی ناوەڕاست پێشکەوتنی ڕۆحانی بەخۆیەوە بینی و مەیلی ماددی هیچ بەهایەکی نەبوو بە بەراورد بە بواری ڕۆحانی، مێژووی ڕۆژئاوا ئەو سەردەمەی لە شارستانیەت فڕێدایە دەرەوە و بە "سەردەمی تاریکی" داینا، و وێنەیەکی تاکلایەنە و سادەکراوی بۆ سەدەکانی ناوەڕاست پێشکەش کرد.
بەڵام سەرەڕای بڵاوبوونەوەی هەژاری و ناخۆشی و خراپی باری تەندروستی لە هەموو شوێنێک، کۆمەڵگاکانی سەدەکانی ناوەڕاست خاوەنی "تەندروستییەکی ناوەکی" (صحة باطنية) بوون. ئەم سەردەمە، سەردەمی هێزی ڕۆح بوو، کە بەبێ ئەو هێزە ئێمە نەماندەتوانی لەو ئیلهامانە تێبگەین کە مرۆڤی ڕۆژئاواییان گەیاندە سەردەمی مۆدێرنی خۆی.
گریمانەی داڕمانی شارستانیەتی مۆدێرنی ڕۆژئاوا، لای گینۆن، کۆتایی سەردەمی مۆدێرن نییە. بەڵکو سەردەمی مۆدێرن، گەشەکردنی قەیرانەکەیە کە دەگاتە کۆتایی، نەک سەرەتای قەیرانەکە (وەک چۆن لایەنگرانی پاش-مۆدێرنە پێیان وایە). لای گینۆن، سەرەتای کەوتنەکە، لەگەڵ سەردەمی کلاسیکی یۆنانی دەستی پێکرد، پاشان ئەم شارستانیەتە گەشەی کرد و گەورە بوو و قەیراناوی بوو، تا لە سەردەمی مۆدێرندا گەیشتە دوا پلە (کۆتایی).
لە تێڕوانینی گینۆندا، ئەو قەیرانەی شارستانیەتی مۆدێرنی ڕۆژئاوا پێیدا تێپەڕدەبێت، دوا قۆناغی "مانفانتارا"ـەیە (دەورەیەکی گەردوونییە لە هەندێک باوەڕی هیندۆسیدا)، کە قۆناغی چوارەمە و پێی دەوترێت "کالی یوگا" (الكالي يوغا)، واتە سەردەمی تاریک.
ئەمە مانای وایە کە یۆنان نوێنەرایەتی خاکی لەدایکبوونی فەلسەفە دەکات وەک بەرهەمێکی عەقڵانی مرۆیی. فەلسەفە لای یۆنانییەکان پێگەیەکی گەورەی هەبوو، و بە ڕزگارکەر دادەنرا لەو ئەفسانانەی کە عەقڵی یۆنانییان تێکدابوو. فەلسەفەی یۆنانی لەسەر بنەمای وتاری عەقڵانی (لۆگۆس - Logos) دامەزرا لە بەرانبەر (میتۆس - Mythos - ئەفسانە)، و یەکەم لانکەی ئەم مەیلیەتە بوو.
ئەزموونی فەلسەفاندنی سـوقرات، ئەو توانایەی بە فەلسەفە بەخشی کە بچێتە ناو ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤی یۆنانی و بیبڕێت. "ئەنا"ـی بیرکەرەوەی سوقراتی لە قووڵایی کۆمەڵگەی ئەسینادا درێژ بووەوە بۆ ئەوەی پایەکانی بڕوخێنێت. بە مردنی سوقرات، سەرکەوتنی فەلسەفە ڕادەگەیەنرێت، وەک ئەوەی کە پاشماوەی خەونە تێکشکاوە هەڵاتووەکان نییە لە ژیانی ڕۆژانە بۆ تاوەرە عاجییەکانی، و نوقمی خەیاڵە ئەفسانەییەکانی نەبووە، و وزەکانی لە هیچ شتێکدا بۆ هیچ شتێک بەفیڕۆ نەداوە.
کەواتە، لادانی شارستانیەتی ڕۆژئاوا لای گینۆن شتێکی نوێ نییە، بەڵکو ڕەگەکانی بۆ قووڵایی سەردەمی یۆنانی دەگەڕێتەوە، واتە بۆ سەدەی شەشەمی پێش زایین. لە تێڕوانینی گینۆندا، کەلەپووری تەقلیدی (سوننەتی) لە سەردەمی کلاسیکی پێش مۆدێرندا دەستی بە ونبوون کرد. لەو سەردەمەدا بیروباوەڕە پیرۆزە کۆنەکان پاشەکشەیان کرد و چیتر کەس لێیان تێنەدەگەیشت. بەهۆی ئەو تێنەگەیشتنەوە، پاشەکشەیان کرد بۆ بتپەرستی بە مانا ڕاستەقینەکەی وشە، واتە چیتر جگە لە خورافات و شتگەلێک نین کە مانای قووڵی خۆیان لەدەستداوە.
کەواتە، فەلسەفە کە لە ڕەحمی شارستانیەتی ڕۆژئاواوە لەدایک بوو و تێیدا گەشەی کرد، لای گینۆن، بەشداری کردووە لە شێواندنی کەلەپوور و تەقلید و لە پاشەکشەی ڕۆحانیەت، کە ئەمەش بووە هۆی لادانی شارستانیەتی ڕۆژئاوا.
فەوزا (ئاژاوە) شارستانیەتی ڕۆژئاوای گرتەوە، دوای ئەوەی لە سەدەی ناوەڕاستدا مافە تاکەکەسییەکان (مافی تاک) و کۆمەڵایەتییەکان (مافی خەڵک) قوربانی کران لە پێناو "مافی خودا" لەوەی بپەرسترێت، تەنانەت ئەگەر بە زۆری شمشێریش بێت، وەک لە جەنگە خاچپەرستییەکاندا دەرکەوت کە بەناوی خوداوە بۆ وەرگرتنەوەی گۆڕی مەسیح هەڵگیرسان.
بەڵام سەردەمی مۆدێرن، سەردەمی کودەتایەکی ڕیشەیی بوو بەسەر خودادا. مافی پەرستنی لێ زەوت کرا، لە پێناو مافی مرۆڤی تاکەکەس لەوەی بە ئازادی بژی، بێ هیچ فەرمانێکی لاهوتی (دینی) و بێ هیچ نێوەندگیرییەکی کەنیسەیی. بەم شێوەیە مرۆڤ جێگەی خودای گرتەوە. هەموو شتێک شایەنی پێشێلکردن و بڕینە، تەنها یەک شت نەبێت کە نابێت پێشێل بکرێت، ئەویش مرۆڤە کە بووەتە شتە پیرۆزە پەرستراوەکە. ئەمەش ئاماژەیە بۆ درێژبوونەوەی فەلسەفەی دیکارتی وەک دەسپێکی سەردەمی مۆدێرن، سەردەمی "کۆجیتۆ" (بیردەکەمەوە کەواتە هەم) کە سەنتەرییەتی زاتی چەسپاند، کە سەرەڕای هەموو ئەو ڕووخاندنانەی لەناوخۆی شارستانیەتی ڕۆژئاوا و لە دەرەوەی تووشی ئەم بۆچوونە بوو، هێشتا لە جێی خۆی ماوەتەوە و بەرگری دەکات.
ئەو تێڕوانینە سادە و ساکارەی بۆ ئایین هەیە، ئاستی هێنایە خوارەوە بۆ ئاستی خەڵکی ئاسایی (عەوام)، کە بە شێوەیەکی (بازاڕی) لێکدانەوەی بۆ دەکەن، بە پشت بەستن بە ڕووکەش (الظاهر) نەک ناوەڕۆک (الباطن). ئەمەش وایکرد مەسیحییەت قووڵاییە جەوهەرییەکەی لەدەست بدات، کە بۆ تێگەیشتن لێی پێویستی بە عەقڵێکی سەروو-مرۆیی هەیە، کە لە تێگەیشتنی خەڵکی ئاسایی بۆ ئایین تێپەڕێت. مەسیحییەت دوای چاکسازیی ئایینی و بەهۆی کاریگەری پرۆتستانتییەتەوە، بوو بە ئایینێکی جەماوەری، کە تێیدا زانا و نەزان، خەڵکی ئاسایی و دەستەبژێر وەک یەک لێی تێدەگەیشتن. لێرەدا حەقیقەتە باڵاکە ون بوو.
ئەم لادانە، لە ڕوانگەی گینۆنەوە، تەنها یەکێکە لە دەرکەوتەکانی بیری دیموکراسی کە داوای ئەوە دەکات زانست لەبەردەستی هەموو خەڵکدا بێت. پێویست بەوە ناکات تێبینی ئەوە بکەین کە هەر خودی ئەو نوێخوازانە، وەک دەرەنجامێکی هەڵوێستەکەیان، هەمیشە سەرسەختترین دوژمنی ناسراوی هەر میتۆدێکن کە گرنگی بە "باطن" (ناوەڕۆک) دەدات. وەک دەزانرێت، زانستی باطن تەنها ڕووی لە دەستەبژێرە (الصفوة). بەڵام پرۆتستانتییەت ڕووکەشی ئایینی بەرز کردەوە، لە بەرانبەر پاشەکشەی باطن و کەمبوونەوەی گرنگیپێدانی.
دەرکەوتنی بیدعە و لادانەکان (الهرطقات) لە مەسیحییەتدا بەو زۆرییە، تەنها بەڵگەیە لەسەر لادانی پرۆتستانتییەت، کە لە خواستی چاکسازیی ئایینییەوە دەستی پێکرد، بەڵام بە لادانێکی ئایینی وشک و پێچەوانەوە کۆتایی هات، وایکرد مەسیحییەت ببێتە ئایینێکی (بازاڕی) و ببێتە جێگەی گاڵتەجاڕی.
وتارە فەلسەفییە هاوچەرخەکان بەرز دەبنەوە و هاوار دەکەن بە وتەی "کۆتایی جیهان"، کە فەلسەفەی پاش-مۆدێرنە پڕی بوو لێی. ئەمە بووەتە خەیاڵێک و فۆبیایەکی فەلسەفی. وایکردووە هەندێک لە ڕۆژئاواییەکان، سەرەڕای لووتبەرزی و فیزی شارستانییان، دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە هەرچەندە بشاردرێتەوە، لە کۆتاییدا هەڵدەقوڵێت و لە تاریکییەوە دێتە دەرەوە بۆ ڕووناکی.
بۆیە گینۆن گەشبینە بە گەڕانەوەی شارستانیەتی ڕۆژئاوا بۆ سەر ڕێڕەوی ڕاست، دوای ئەوەی ڕۆژئاوا دڵنیا بوو لە بوونی مەترسییەکی ڕاستەقینە، دوای ئەوەی دیالێکتیکی زاتی لەگەڵ زاتی خۆیدا کرد لە ڕێگەی مۆنۆلۆگێکی شارستانییەوە (گفتوگۆی زاتی شارستانی لەگەڵ خۆیدا).
گینۆن ڕەخنە لە تێگەیشتنی هەڵە و بڵاوبوونەوەی بیری "کۆتایی جیهان" دەگرێت، بە گشتاندنی بەبێ جیاوازی. گینۆن دان بە بوونی کۆتاییەک بۆ جیهان دادەنێت، بەڵام نەک بە شێوە گشتییەکەی، بەڵکو کۆتاییەکی چاوەڕوانکراو و نزیک بۆ بەشێک لەم جیهانە هەیە، کە ئەویش کۆتایی شارستانیەتی ڕۆژئاوایە.
بەم شێوەیە گینۆن ئەو گێڕانەوە گەورەیە ڕاست دەکاتەوە کە وتارە فەلسەفییەکانی ئێستای داگیرکردووە، کە ڕایدەگەیەنن ئێمە بە دڵنیاییەوە چوینەتە سەردەمی "پاش-"ـەکان (المابعديات)، و قسەکردن لەسەر کۆتاییەکان زۆر زیادیکردووە، دوای هەڵوەشانەوەی سیستەمی مۆدێرنە بە هەموو ئەو عەقڵانیەتە یۆتۆپییەی کە هەڵیگرتبوو، و دوای ئەوەی مرۆڤی مۆدێرن بوو بە بوونەوەرێکی بۆش و فڕێدراو بۆ ناو بۆشایی پووچگەرایی، ڕووت لە هەموو بەهایەک، و هەموو بەهاکان تێکشکان، دوای ئەوەی مرۆڤی مۆدێرن لە هەموو سەرچاوە ڕۆحانییەکانی وشک کرایەوە.
گینۆن پێی وایە کۆتایی شارستانیەتی ڕۆژئاوا، کۆتایی خولێکی زەمەنی مرۆییە. و ئەگەر گریمانەی کەوتنی شارستانیەتی ڕۆژئاوا بێتە دی، ئەوا مانای ئەوە نییە کە شارستانیەتی ڕۆژئاوا ئامادەبوونی لەڕووی شوێن و کاتەوە کۆتایی دێت، بەڵکو لەڕووی کاتییەوە کۆتایی دێت، بۆ ئەوەی بچێتە ناو خولێکی نوێوە. تێڕوانینی گینۆن لەگەڵ سووڕی ئیبن خەلدوندا یەکدەگرێتەوە کە شارستانیەت پێیدا تێدەپەڕێت (لەدایکبوون – پێگەیشتن – پوکانەوە). ئەوەی بەسەر ئەم شارستانیەتەدا دێت لادانە، و لادانێکی ڕەها (مطلق) نییە، دەکرێت چارەسەر بکرێت و ڕاست بکرێتەوە، و شارستانیەتی ڕۆژئاوا بگەڕێنرێتەوە سەر ڕێڕەوی ڕاست.
ئەو ستەمەی کە شارستانیەتی ڕۆژئاوا دەیکات، وەک گینۆن دەڵێت، بەهێزەوە درێژبۆتەوە بۆ ڕۆژهەڵات. تەنها ئەوە بەسە کە سەیری ڕۆژهەڵاتییەکان بکەین لە کۆمەڵگە عەرەبییە ئیسلامییەکاندا، دەبینین ئەوانەی سەرسامن بە شارستانیەتی ڕۆژئاوا، پێیان وایە کە خۆچواندن بە ڕۆژئاوا تاکە ڕزگارکەریانە لەو شکست و بێهێزییەی تێیکەوتوون، و ئەوە دەیانگەیەنێتە کەنارێکی شارستانی ئارام.
بەشی سێیەم: ژیانەوەی کەلەپووری ڕۆحی بۆ ڕزگارکردنی شارستانیەتی ڕۆژئاوایی
"کەلەپوور" (التراث) یەکێکە لەو چەمکانەی کە ماناکەی ناڕوونە و تێکەڵاوی تێدایە. بەهۆی ئەو شێواندنانەی تووشی بووە، بووەتە تەنها کۆگایەکی ڕابردوو کە زەمەن بەسەریدا تێپەڕیوە و چیتر شەرعییەت و بەکەڵکبوونی لە ئێستا و داهاتوودا نەماوە. وەک ئەوەی خولی زەمەنی خۆی تەواو کردبێت، هەروەک بوونەوەری زیندوو (لەدایکبوون - گەشە - مردن). تەنانەت لە خەیاڵی ڕۆژئاوایی و ڕۆژهەڵاتیدا، وشەی "کەلەپوور" بووەتە هاومانای ئەو مانایە بازاڕی و کەم نرخەی کە کورتی دەکاتەوە بۆ داب و نەریتە بەجێماوەکان. تەنانەت وشەکە بۆتە ئاماژە بۆ هەموو شتێکی کۆن لە بەرانبەر شتی نوێ و هاوچەرخدا.
ئەم تێگەیشتنە هەڵە و ناڕوونە بۆ کەلەپوور، بووە هۆی بەرزبوونەوەی ئەو دەنگانەی کە ڕەتی دەکەنەوە و داوای پچڕانی پەیوەندی لەگەڵیدا دەکەن بۆ ئەوەی بتوانن لە ئێستادا بەردەوام بن. وەک ئەوەی هەموو گەڕانەوەیەک بۆ کەلەپوور، پاشەکشە بێت بۆ دواوە. لێرەوە مشتومڕێکی بێکۆتا لەسەر کەلەپوور و هاوچەرخی لە شارستانیەتی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا سەریهەڵدا.
بەڵام گینۆن کەلەپوور بە "مەعریفەیەک لە جۆری سەروو-مرۆیی" پێناسە دەکات. واتە هیچ شتێک بە کەلەپووری ڕەسەن دانانرێت مەگەر پەیوەست بێت بە وەحی ئیلاهییەوە. هەر شتێک بەرهەمی تەواوی مرۆڤ بێت، دروست نییە (شەرعی نییە) پێی بوترێت کەلەپووری ڕەسەن. ئەمە مانای وایە کەلەپوور لای گینۆن، لە جۆری ڕۆحییە نەک ماددی.
بۆیە بەکارهێنانی دەستەواژەکانی وەک "کەلەپووری فەلسەفی"، "کەلەپووری زانستی"، "کەلەپووری هونەری"... هتد، هەمووی ناونانی هەڵەیە. تەنها یەک کەلەپوور هەیە، ئەویش ئەوەیە کە بە شەریعەتە خوداییەکانەوە بەستراوەتەوە.
سەرەڕای زاڵبوونی "چەندێتی" (الكم) بەسەر شارستانیەتی مۆدێرنی ڕۆژئاوادا، کە ئاماژەیە بۆ داڕمانی، بەڵام گینۆن گەشبینە کە دەکرێت ئەم کەوتنە ڕابگیرێت، ئەگەر لە نزیکترین کاتدا، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی ڕووبدات کە بگاتە ئاستی گەڕانەوەیەکی ڕاستەقینە. ژیانەوەی کەلەپوور بەسە بۆ ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوە لارەکە.
لەسەر ئەم بنەمایە، گینۆن ئایین بەم شێوەیە پێناسە دەکات: "ئایین بە پێویستی سێ توخم لەخۆدەگرێت کە سەر بە سێ سیستەمی جیاوازن: عەقیدە (بیروباوەڕ)، یاسای ئەخلاقی، و پەرستش (العبادة)." کاتێک یەکێک لەمانە کەم بێت، ناتوانرێت بوترێت ئایینێک بە مانا تەواوەکەی وشە بوونی هەیە. مەبەستی گینۆن لە عەقیدە: بەشە عەقڵییەکەی ئایینە. یاسای ئەخلاقی: بەشە کۆمەڵایەتییەکەیەتی. سێیەم کە توخمی پەرستشە: بەشداری لە هەردوو ئەرکەکەدا دەکات.
بەپێی ئەمە، شارستانیەتی ڕۆژئاوا لای گینۆن، شارستانیەتێکی فەوزەوی (ئاژاوەگێڕ)ـە، چونکە تەنها گرنگی بە لایەنی "چەندێتی" لە زانستەکاندا دەدات و لایەنی "چۆنێتی" (الكيف) پشتگوێ دەخات. واتە لایەنی شیکاری زاڵە بەسەر لایەنی تێکەڵکردن (التركيبي). لە ئەنجامدا، دەرەنجامەکە بریتییە لە فەوزا و پەرتەوازەیی، بەهۆی نوقمبوون لە وردەکاری و پارچەپارچەکردن لەبری یەکگرتوویی.
بۆیە، گینۆن دەگاتە ئەو بڕوایەی کە شارستانیەتی ڕۆژئاوا تەنها لە بواری ناسینی "جیهانی ئاشکرا" (عالم الشهادة) پێشکەوتووە، و پشتی لە ناسینی "جیهانی غەیب" (عالم الغيب) کردووە، بەڵکو نکۆڵیشی لە بوونی کردووە، وەک ئەوەی جیهان خۆی خۆی بەڕێوەبەرێت. بۆیە گینۆن بۆی دەرکەوت کە گەڕانەوە بۆ کەلەپوور، بە هەردوو بەشە ئایینی و مێتافیزیکییەکەیەوە، ئەوەیە کە شارستانیەتی مۆدێرنی ڕۆژئاوا ڕزگار دەکات.
کەواتە، بۆ ڕزگارکردنی شارستانیەتی ڕۆژئاوا و گەڕاندنەوەی بۆ سەر ڕێڕەوی ڕاست، پێویستە عەقلیەتی مۆدێرن چاکبکرێت. ئەمەش لە ڕێگەی تێپەڕاندنی قەیرانی شێواندنی مانای وشەکان (التحريف الدلالي) کە زاڵە بەسەر شارستانیەتی ڕۆژئاوادا. ئەم شێواندنە بووەتە هۆی ساختەکردنی زۆر چەمک وەک: کەلەپوور، بنەماکان، ئایین. هەروەها بووەتە هۆی تێکەڵکردنی مانای جەوهەری و مانای لاوەکی (العرضي)، وایکردووە جیاوازی نەکرێت لەنێوان ئەوەی ڕاستەقینەیە (ڕەها/مطلق) و ئەوەی ناڕاستەقینەیە (ڕێژەیی/نسبي و گۆڕاو).
ئەم شێواندنەی مانای چەمکی "بنەماکان"، لە ڕێگەی پێدانی ئەو ناوە بە یاسا زانستییەکان، بووە هۆی گشتاندنێکی زۆرەملێیانە (وەک گینۆن پێی وایە) بۆ میتۆدەکانی زانست و حوکمدان بەسەریاندا بەوەی کە ڕەهان و شەرعین، و ڕەتکردنەوەی هەموو میتۆدێکی تر. ئەمەش بووە هۆی داخران لەوەی گینۆن ناوی دەنێت "بیری سیستەمی" (الفكر المنظوماتي). ئەنجامەکەش بریتی بوو لە نکۆڵیکردن لە توانای مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە حەقیقەت، لەبەردەم ئەو هەموو گریمانە دژبەیەکەدا.
کەواتە، دەتوانین بڵێین گینۆن چەمکی کەلەپووری لەو شێواندنانە ڕزگار کرد کە پێیەوە لکابوون، کە وەک بەرهەمێکی مرۆیی سەیریان دەکرد. لای گینۆن، (کەلەپوور) بوو بە پێکهاتەیەکی هێمایی (ڕەمزی) لە جۆری ڕۆحی، کە لە وەحی ئیلاهییەوە وەرگیراوە، بە جیهانی ئاسمانەوە بەستراوەتەوە، و پشت بە بنەما پیرۆزەکان دەبەستێت نەک ڕووداوە کاتییە دنیاییەکان. چیتر کەلەپوور لای گینۆن ئەو داب و نەریتانە نییە کە پێکهاتەی عەقڵی کۆمەڵایەتی مێژوویی پێکدەهێنن، کە لە ڕابردوویەکی دیاریکراودا لە شوێن و کاتێکی دیاریکراودا دروست بووە و تێیدا کۆتایی هاتووە.
کەلەپوور، بەپێی تێگەیشتنی گینۆن، سنووری زەمان و مەکان تێدەپەڕێنێت، و خەسڵەتی گشتگیری و نائاڕاستەیی (یان نامێژوویی) هەیە. بۆیە گینۆن، لە ڕێگەی ڕاستکردنەوەی چەمکی کەلەپوورەوە، هەوڵیدا ئەو شێواندنە ماناییانە تێپەڕێنێت کە زاڵن بەسەر شارستانیەتی ڕۆژئاوادا، کە تێیدا هێماکان تێکشکان، و پەیوەندی نێوان "دال" (وشە) و "مەدلول" (مانا) بووە پەیوەندییەکی کاتی (عَرَضي) و لە چوارچێوەی شتی ڕێژەییدا مایەوە، لەبری ئەوەی جەوهەری بێت و لەناو ڕەهادا جێگیر بێت.
هەڵوەشاندنەوەی گینۆن بۆ پایەکانی کۆمەڵگەی مۆدێرنی ڕۆژئاوایی، وای لێکرد کە دۆڕان و زیانەکە لە هەموو دەرکەوتەکانیدا ئاشکرا بکات. ئەو زیانەی کە لەو فەوزایەدا دەرکەوت کە (ڕۆژئاوای) گرتەوە و خستییە قۆناغی تێکچوونەوە. شارستانیەتی ڕۆژئاوا ئەو کارتەی باڵادەستییە ماددییەی لەدەستدا کە گرەوی لەسەر کردبوو، و بە پێوەری باڵادەستی شارستانی دادەنا. کۆتاییەکە دۆڕانێکی گەورە بوو، کە ڕۆژئاوای خستە سەردەمی "پاش مۆدێرنە"، کە تێیدا پووچگەرایی (عدمیة) و بێمانایی بە هەموو وتەکانییەوە بوونی داگیر دەکات و فڕێی دەداتە ناو چارەنووسێکی نادیارەوە، بەڵکو ئاگاداری دەکاتەوە لە داڕمان.
بۆیە گینۆن، سەرەڕای هەموو ئەو فەوزایە، هەوڵیدا بەدوای دەرچەیەکدا بگەڕێت بۆ ڕێگرتن لە داڕمانی شارستانیەتی ڕۆژئاوا. ئەو هەمووی هیوایە کە شارستانیەتی ڕۆژئاوا بگەڕێتەوە سەر ڕێڕەوی ڕاست.
مادام قەیرانەکە لای گینۆن لە بنەڕەتدا ڕۆحییە، کەواتە چارەسەرەکەش دەبێت لە جۆری ڕۆحی بێت. ئەوەی ون بووە دەبێت بگەڕێنرێتەوە. ئەوەی شارستانیەتی ڕۆژئاوا ونیکردووە، ڕۆحانیەتە؛ بۆیە دەبێت هەستێت بە زیندووکردنەوەی.
ئەگەر لە کەلەپووری تەقلیدی ڕەسەن کە بە جیهانی ئاسمانەوە بەستراوەتەوە (شەریعەتە خوداییەکان) بە شێوەیەکی تەندروست تێبگەیشترایە، شارستانیەتی ڕۆژئاوا دەیزانی کە ئەزموونی ئایینی ڕاستەقینە تەنها پەیڕەوکردنی ڕێوڕەسم (طقوس) نییە کە وەک عادەتێکی ڕۆتینی ڕۆژانە بە شێوەیەکی نائاگا تێکەڵ بە ژیان بووبێت. بەڵکو دەیزانی کە "پیرۆزی ڕۆحانی" (المقدس) لە پلە و پایەدا لە سەرووی "گڵاوی دنیایی" (المدنّس)ـەوەیە. و کاری دەکرد بۆ ئەوەی ئایین بە شتێک بەهێز بکات کە بتوانێت ڕووبەڕووی نەفرەتی سەردەم ببێتەوە، لە سۆنگەی کۆبوونەوەی هێزە ماددییە شەیتانییەکان لە دژی.
پێویست ناکات ئەم ئەزموونە ڕۆحییە، بۆ ئەوەی لەگەڵ دۆخی ئێستای مرۆڤایەتی نەخۆشدا خۆی بگونجێنێت، سازش بۆ دنیایی بکات لەسەر حیسابی پیرۆز. بەڵکو دەبێت ئەم (پیرۆزە) لە هەندێک لەو لەخۆباییبوون و خۆبەسبینینە ڕزگار بکات کە هەندێک پەیڕەوی ئایینی بانگەشەی بۆ دەکەن و کورتی دەکەنەوە بۆ تەنها پەیوەندییەک لەنێوان خودا و بەندەدا.
حەقیقەتی ئایین، لە پەیوەندی مرۆڤ بە خوداوە تێدەپەڕێت بۆ پەیوەندی مرۆڤ بە سروشت و پەیوەندی مرۆڤ بە مرۆڤەوە. لێرەدا پەیوەندی نێوان پیرۆز و دنیایی تەواو دەبێت. پەیوەندی نێوان ئاسمان و زەوی و نێوان زەوی و ئاسمان لە جووڵەیەکی سەرکەوتن و دابەزیندا دەبێت، بۆ ئەوەی ئامانجی کۆتایی بریتی بێت لە سەرکەوتنی یەکجارەکی بۆ جیهانی سەرەوە.
بەپێی بۆچوونی گینۆن، لە ڕێگەی کۆکردنەوەی نێوان تێڕامان (التأمل) و کردار (الفعل) دەتوانرێت مانای ڕۆحانی دووبارە بەرهەم بهێنرێتەوە، و کەلەپوورە ونبووەکەی ڕۆژئاوا زیندوو بکرێتەوە، کە لەژێر هەژموونی ماددیەتی "چەندێتی"دا ون بووە. چونکە تێڕامان بە بنەماکانەوە بەستراوەتەوە، بەڵام کردار بە گۆڕاوەکانەوە (العوارض) بەستراوەتەوە. تێڕامان بە سەرەوە (الأعلى) بەستراوەتەوە، بەڵام کردار بە خوارەوە (الأسفل) و بە جیهانی زەوییەوە بەستراوەتەوە.
ئەو چارەسەرەی گینۆن پێشکەشی کردووە بۆ ڕزگارکردنی شارستانیەتی ڕۆژئاوا، گەڕانەوەیە بۆ شارستانیەتی ڕۆژهەڵات. دەڵێت:
«پێویستە پەیوەندییەک لەگەڵ عەقڵی تەقلیدی زیندوودا هەبێت، بۆ ئەوەی ئەوەی لە جۆرێک لە خەوی زستانەدا نوقم بووە، بەئاگا بێتەوە، بۆ ئەوەی تێگەیشتنە ونبووەکە بگەڕێتەوە. جارێکی تر دووبارەی دەکەینەوە: ئەمە، بە دیاریکراوی، ئەوەیە کە ڕۆژئاوا پێویستی بە یارمەتی ڕۆژهەڵات دەبێت ئەگەر بیەوێت بگەڕێتەوە بۆ هۆشیاریی تەقلیدی (سوننەتی) خۆی.»
کەواتە گەڕانەوە بۆ ڕۆژهەڵات، هیواکەیە بۆ دووبارە زیندووکردنەوەی کەلەپووری ڕۆحی ڕۆژئاوایی، کە ون بووە. شارستانیەتی ڕۆژهەڵات، لای گینۆن، لانکەی کەلەپووری ڕۆحییە کە سەرەڕای پاشەکشەی ئەمڕۆی، نەشکاوە، بەڵکو بەهێزەوە لەناو هزری ڕۆژهەڵاتیدا ماوەتەوە، تەنانەت ئەگەر بە شێوەیەکی شاراوە و نادیاریش بێت. چونکە ئەم کەلەپوورە ڕۆحییە لە جیهانی سەرەوەی پیرۆزەوە وەرگیراوە. کزبوونی کەلەپووری ڕۆحی لە شارستانیەتی ڕۆژهەڵاتدا تەنها شتێکی کاتییە (عارض)، و بەم زووانە دەرکەوتنی ڕوونی جارێکی تر دەبینینەوە.
وەرگرتنی ئیلهام لە ڕۆحانیەتی ڕۆژهەڵات، کاریگەر و سوودبەخش نابێت، مەگەر ئەو بۆشایی و کەلێنەی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا پڕ بکرێتەوە. بۆیە گینۆن شیکاری بۆ سروشتی پەیوەندی نێوان شارستانیەتی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا کردووە، هەوڵیداوە بەدوای ڕێگەیەکدا بگەڕێت بۆ ڕزگارکردنی شارستانیەتی ڕۆژئاوایی کە لەناوەوە تێکشکاوە، و هەوڵیداوە میکانیزمەکانی ڕزگاریی ڕۆحی لە شارستانیەتی ڕۆژهەڵاتەوە وەربگرێت.
ئەو حیكمەتە ناسروشتییەی مرۆڤ (العلم القدسي - زانستی پیرۆز)، ون نەبووە و ونیش نابێت. تەنها لەبەرچاو شاراوەیە (محتجبة)، و پێویستی بە "دەستەبژێر" (الصفوة) هەیە بەپێی تێگەیشتنی گینۆن، بۆ دووبارە ژیانەوە و زیندووکردنەوەی. بۆیە چوونە ناو جەوهەرەکەی، بۆ ئەو کەسانە نییە کە بە جیهانی ڕووکەشەوە بەستراونەتەوە.
خودى گینۆن ئەگەر بە جیهانی ئاسمانەوە نەبەسترایەتەوە، ڕووناکى هەقى بۆ دەرنەدەکەوت، و ئەو تاریکییەی کە لە گەشتە تێڕامانییەکانیدا دایگرتبوو، نەیدەڕەواندەوە. ئەو بە پەرۆشەوە بەدوای مەعریفەدا دەگەڕا، سەیری ئاسمانی دەکرد، دەیویست پەردەکان بدڕێنێت، و دەمامکەکان لابدات، و ڕێگرییەکان هەڵبگرێت، و بگات بە حەقیقەت.