ڕەهەندی سۆفیگەری ڕەگەز لە ڕۆمای کۆندا

وتارێکی ساڵی ١٩٤٠ لەلایەن جولیۆس ئیڤۆلا، وەرگێڕانی نوێ لەگەڵ پەراوێزەکان.

چاد کراولی

پێشەکی بۆ کورد:

پۆزەتیڤیزم (لیبراڵیزم) و ماتریالیزمی مێژوویی (مارکسیزم) بەپێی بنەماکانی خۆیان خوێندنەوەیان بۆ مێژوو کردووە. هەر بیرۆکەیەک توانای تەفسیرکردنی دەبێت هەبێت. ترادیشناڵیزمی کشتیریای ئیڤۆلا بێبەش نییە لەم تێڕوانینە. ئیڤۆلا ڕووبەڕووی بیرۆکە لیبراڵییەکان و مارکسییەکان دەبێتەوە دەربارەی مێژوو، دەڵێت ئێوە لە شارستانییە کۆنەکان تێناگەن، فەرموون با من تێتان بگەیەنم. پێش ئیڤۆلا وا باوبووە کە، خوێندنەوەی ڕێوڕەسمە ئاینیی و ڕەچەڵەک (ڕەگەز - Race) ئەو شتە نوێیە نییە کە لەسەدەکانی مۆدێرنیزم دا دۆزراوەتەوە. بگرە ڕەگەز ڕەگێکی میتافیزیکیی هەیە، نەک ڕەگێکی بایۆلۆجی و تەنها پەیوەندی بە DNA و خوێن و باوکایەتی و درەختی باوکایەتییەوە هەبێت. بەڵکو ڕەنگدانەوەی شتێکە (تجلي - Manifestation) لە ڕەگی حەقیقەت دا سەری هەڵداگە. لەکاتێکدا کە لیبراڵیزم چینایەتیی بایۆلۆژی دەسەپێنێت بەسەر مێژوو دا، وە مارکسییەکان چینایەتی ئابووریی، وەکو سەرچاوەی بیرۆکەی ڕەچەڵەکی تاک، ئیڤۆلا ئەم لێکدانەوانە بۆ خەسڵەتی شارستانییە کۆنەکان ڕەتدەکاتەوە و پێکهاتەیەکی سێینە بۆ ڕەگەز (جەستە، ڕۆح، گیان) دادەڕێژێت. گرنگترین باس لێرەدا بکرێت ئیڤۆلا (هەروەک عەبدولواحید یەحیا) ڕێگە نادات کە تاک - Individual بوونی هەبێت. بەڵکو بە خەیاڵێکی مۆدێرنی دەزانێت و ڕێگەنادات لە لێکدانەوە مێژووییەکان بەتایبەتی ڕێوڕەسمە ئاینیی و بیرۆکە ڕەگداکوتکەرەکانی شارستانییەتی کۆن بوونی هەبێت. ئەوەشمان بیر نەچێت کە، لە شیکارییە مێژووییە ستانداردەکاندا، پەرستشی باوباپیران (ئاگری پیرۆز، مانس، پێناتس) وەک قۆناغێکی خورافی، تۆتێمیزم یان ئاینیی پێنەگەشتوو، یان ئامرازێکی دەروونی بۆ پێکەوەبەستنی کۆمەڵگە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. مادییگەرایانی وەکو کونت، دورکهایم، فرۆید، مارکس.. هتد. هەلی هێزی سادەیی و قەناعەتپێکەربوونی تیۆراکانیان قۆزتۆتەوە. تاوەکو دین بکەنە کایەیەکی پەرەسەندوو لەنێو چوارچێوەی وەهمەکانی کۆمەڵگا. ئەو خوێندنەوەی مێژوو لەلایەن ئیڤۆلاوە هەرچەندە، بۆتە هۆی ناچاریی شەرعیەت دان بە جۆرێک لە بتپەرستیی. لەکۆتاییدا گرنگیی خۆیان هەیە. ڕێگە بە دەوڵەت دەدات ئامرازی سۆفیگەریی و میتافیزیک بەکاربهێنێت بۆ تێگەشتن لە خۆی و دوورخستنەوەی وەهمەکانی ڕیاڵپۆلەتیک. هەروەها لە زۆرێک ئایەتەکانی قورئان تێدەگەین بەهۆی ئەم جۆرە لێکدانەوەیە و زیاتر دەچینە ناو عەقڵیەتیی داکوتراوی قوڕەیش و ناسیۆنالیزمی ماددیگەرای ڕەگەزپەرستەوە. هیوادارم ئەم وەرگێڕانە دەرگایەک بکاتەوە بەسەر ئەوکەسانەی کە شەیدای تێگەشتنن لە شارستانیەتی کۆن بەراورد بە دەرکەوتە مۆدێرنەکە. گرنگترینیشی هۆکاری ویستیان تێڕامانیان بەدیار ئەم قورئانەوە کە کۆکراوەی ڕەگەزە بنەچەکەی ئیلاهییە لە ڕێوڕەسمەکانی قوڕەیش دا، لەهەمانکاتدا جیاوازە بۆیە تێڕامان (إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ) بەڵام هات چیکرد؟ فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ ثُمَّ نَظَرَ ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ فَقَالَ إِنْ هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ إِنْ هَٰذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ. 

بەڵام تێگەشتن لەوەی چۆن ئەمە ڕاستە قورسە، پێویست دەبێت کەمێک لە ئیڤۆلا و ئەم بیرمەندانە ڕابمێنین تاوەکو ڕەهەندە هاوبەشەکە بدۆزینەوە. لایەنێکی تری گرنگی ئیڤۆلا ئەوەیە کە ڕزگارمان ببێت لە ڕەگەزناسیی بایۆلۆژی و زوولۆژی، تێکدانی ڕەگەز بە DNA ـی بەستنەوەی بە پانتایی ڕووحی بۆ قبوڵکردنی حەقیقەتە باڵاکان. 

ئیڤۆلا سوودی زۆرە، بەڵام لێکدانەوەکانی ئیڤۆلا تەواو نین بەوپێیەی نەگەشت بە حەقیقەت و موسوڵمان نەبوو تا کۆتاییەکانی تەمەنی. بۆیەش ئەم وتارە پشگیری لە هەندێک خاڵ و دژایەتی هەندێک خاڵی تێدایە لەنێوان وەرگێڕ (بۆ کوردی) لەگەڵ ئیڤۆلا. گرنگترینیان سەرچاوەی عەقڵیەتی قوڕەیش لە تەعەسوب بوون بۆ ڕەگەز (بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا) وە جەخت کردنەوە لەسەر گەمژەیەتیی بە پیرۆزدانانی تاکە کۆنەکانی پێشوو کە بۆوە هۆی ئەوەی عەقڵیەتی مۆدێرنیزم پەیدا ببێت ( ۙ إِنْ هَٰذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ) گۆڕینی پەرستش لە بەرزبوونەوە بۆ ڕەهەندێکی ماددی (وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً) وە زۆر سوودی تر لەوانە تێگەشتن لە هەڵە بنەڕەتییەکەی ئەمڕۆ بۆ لێکدانەوەی بنەچەی دین. 

چەند تێبینییەک:

-هەر قسەیەک لەنێوان کەوانەی [..] دابوو، زیادکراوی وەرگێڕە بە مەبەستی زانیاری زیاتر، یان لادانی تەواوەتی وەهمەکانی ئیڤۆلا

-هەر قسەیەکیش لەنێوان {..} دابوو ئەوە زیادکراوی وەرگێڕە بە مەبەستی ڕوونکردنەوەی چەمک. 

-ژێدەرەکان وەکو خۆی دانراونەتەوە، پشت بە زیرەکی دەستکرد بۆ وەرگێڕانی ژێدەرەکان کراوە. وەرگێڕ خوێندوویەتیەوە بەڵام کێشەی تێدا نەبینیوە، هەر کەمووکووڕیەک لەوێدا لەلای وەرگێڕەوە نییە. 

- پشت بە زیرەکی دەستکرد بەستراوە بۆ وەرگێڕانی ئەم وتارە. 

-وەرگێڕ تێبینییەکانی لەسەر بنەمای ئایدیاکانی ئیڤۆلا و ڕوونکردنەوەی دانەڕشتووە، لە هەندێک شوێن دژ بە ئیڤۆلا قسەدەکات و پێی وایە ئیڤۆلا کەموکوڕی هەبووە لە لێکدانەوەکەی. بەتایبەت لە کێشەی شەرعیەت دان بە بتپەرستی. 

دەقی وەرگێڕدراو:

پێشەکی وەرگێڕ لە ئیتاڵییەوە بۆ ئینگلیزیی:

​وتارەکەی ئیڤۆلا "سۆفیگەریی ڕەچەڵەک لە ڕۆمای کۆندا"١، کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤٠ لە گۆڤاری (بەرگری لە ڕەگەز)٢ بڵاوکرایەوە، سەربە قۆناغێکی کارەکانی ئیڤۆلایە کە تێیدا هەوڵیدا چەمکی بایۆلۆژییانەی ڕەگەز بەرەو دۆکتورینێکی باڵاتر و تێپەڕێنەر {ترانسێنداڵ : بەرز : شتێکی تێپەڕ لە ماددە و شێوازەکانی } بەرز بکاتەوە؛ تیۆرییەک کە تێیدا خوێن دەبێتە دەفری زەمینی بۆ فۆرمێکی ڕۆحی [لە بیری توراسییەکان بە تایبەت ئیڤۆلا، دەبێت هەر شتێکی حەقیقیی ڕەنگدانەوەی لە جیهانی سێبەردا هەبێت. ئەو ڕەنگدانەوەیە دەفرێکی هەیە تێیدا خۆی دەگرێت ئەگینا ناتوانێت تەجەللی بکات واتا دەربکەوێت].

​گرنگیی ئەم وتارە لە لێکدانەوەکەی ئیڤۆلادایە بۆ ئایینی ڕۆمای کۆن وەک دەربڕینێکی سیمبولییانەی {هێماناسیی} هۆشیارییەکی زیندووی ڕەگەزی. 'لارس'، 'مانس'، 'پێناتس'، 'جینيەس'، و قەوارە پەیوەندیدارەکانی تر وەک دەرکەوتەی ڕەچەڵەک و ئەو هێزە بان-تاکەکەسییە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت کە باوەڕ وابووە لەناو 'جێنس'دا نیشتەجێیە.٣ لە خوێندنەوەکەی ئیڤۆلادا، جیهانی ڕۆمانی خاوەنی تێگەیشتنێکی ڕەگەزیی پیرۆز بوو بۆ ڕەچەڵەک، کە تێیدا خوێن و پەرستش یەکگرتووییەکی دانەبڕاویان پێکدەهێنا.

​مامەڵەی ئیڤۆلا لەگەڵ پەرستشی خێزانیی ڕۆمانی و ڕەچەڵەکی پیرۆز، بەتوندی چوارچێوەکەی کتێبی 'شارە دێرینەکە'ی فوستێل دی کولانج بەبیردەهێنێتەوە،٤ هەرچەندە لێرەدا لە ڕێگەی دۆکتورینە ڕەگەزی و نەریتییەکەی خۆیەوە گەشەی پێدەدات. لەبەر ئەوە، پێویستە خوێنەران تێبگەن؛ کاتێک ئیڤۆلا زاراوەکانی وەکو "ڕەگەز" یان "ئاری" بەکاردەهێنێت، ئەوا لە مانا باوەکەی ئەمڕۆیان فراوانتر و میتافیزیکییانەتر بەکاریان دەهێنێت. ئەم زاراوانە پەیوەندییان بە نەسەبی بایۆلۆژییەوە هەیە، هاوکات ئاماژە بەو فۆرمە ڕۆحییەش دەکەن کە لە هەناوی نەژادێکی ڕەگەزیی دیاریکراودا هەڵگیراوە. بەبێ ئەم جیاکارییە، هزری ڕەگەزیی ئیڤۆلا لە چوارچێوەی کاتیگۆرییە تەختەکانی ماتریالیزمی مۆدێرندا بە هەڵە تێگەیشتنی بۆ دەکرێت.

​لە پەراوێزی ئەم وەرگێڕانەدا، چەندین زاراوەی لاتینی و ئیتاڵیم بەبێ وەرگێڕان هێشتووەتەوە، لەوانە (lares, manes, penates, genius, gens, gente)، وەک پەیڕەوکردنێک بۆ ئەو مۆدێلەی فوستێل لە 'شارە دێرینەکە'دا گرتبوویەبەر.٥ ئەم وشانە هەڵگری پەیوەندیی ئایینی و میتافیزیکین؛ دانانی هاوتای سادە بۆیان، بەبێ کەمکردنەوەی ماناکانیان مەحاڵە. تا حدێکی گونجاو، هەوڵم داوە چڕی و سەختییە میتافیزیکییەکەی ئیڤۆلا بپارێزم و هاوکات دەقەکە بخەمە ناو زمانێکی ڕوون و گشتگیرەوە. بۆ پاراستنی کارەکتەرە بەرزەکەی دەقە ڕەسەنەکە و قوربانینەدان بەو وردبینییە میتافیزیکییەی کە بەشێکی جیانەکراوەی هزری ئیڤۆلایە، بەتەواوی خۆم لە نوێکاریی لەڕادەبەدەر و وەرگێڕانی ووشەبەووشەی وشک پاراستووە.

___

​ئەدەبیاتی ڕەگەزناسیی بەردەوام جەختی لەسەر ئەو گرنگییە کردووەتەوە کە لە ڕۆمانیەتی کۆندا٦ دراوە بە نەسەب، نەژاد، بنەچە، و ڕەچەڵەک [وەکو چۆن لەلای عەرەب و قوڕەیش دا هەبووە کە کۆمەڵگایەکی تەواو فرەخوایی بوونە]. هەروەها لێکۆڵینەوەی ئەنجامداوە بە مەبەستی دیاریکردنی توخم و جۆری ئاری یان نۆردیک-ئاری لەناو ڕۆمانیەتدا، بۆ دیاریکردنی ڕێڕەو و چارەنووسە مێژووییەکەی.

​بەهۆی بەرژەوەندییە زاڵەکانی ڕەگەزپەرستیی مۆدێرن و خودی سروشتی پێکهاتەکەیەوە، ئەم جۆرە توێژینەوانە هەمیشە تیشکیان خستووەتە سەر توخمە دەرەکی و لاوەکییەکان. ئەم توێژینەوانە بەگشتی لە ئاستی یاسا و نەریتی دێرین، هەندێک دابونەریتی ئەرستۆکراتی، و بەڵگەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی تایبەت بە فۆرمێکی جەستەییدا قەتیس دەمێنن؛ هەندێک جاریش بۆ پەرستش و ئەفسانە دیار و بەربڵاوەکان کشاون. سەیرە کە تا ئەو جێگەیەی دەزانین، تەواوی ئەو کەرەستانەی پەیوەندییان بە لایەنە باڵاکانی دۆکتورینی ڕەگەزەوە هەیە – کەرەستەی خاوەن پێگەیەکی ناوازە و بەڵگەنامەی دەوڵەمەند – بەشێوەیەکی سیستماتیک فەرامۆش کراون. هۆکاری ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ زاڵبوونی ئەو پێشداوەرییەی هەر شتێکی ناو ئەنیکێتیی ڕۆمانی کە خاوەنی کارەکتەرێکی بان-عەقڵانی و نەریتی بێت، وەک خەیاڵ، فەنتازیا، خورافیات، و شتێکی بێبایەخ هەژمار دەکات. بەم پێیە، بەشێکی گەورەی جیهانی ڕۆمای کۆن هێشتا چاوەڕێی دۆزینەوە دەکات؛ ئەنجامدانی ئەرکێکی لەم شێوەیەش بەپێی بنەما دروستەکان و شارەزاییە پێویستەکان، ئەنجامی بەهادار بەدەست دەهێنێت، بەتایبەتی سەبارەت بە هۆشیاریی ڕۆحی و ئایینی هێزەکانی ڕەگەز.​چەمکەکانی (lares, penates, manes, genii familiari)، پاڵەوانە ئارکیگێتەکان و قەوارە هاوشێوەکانیان بۆ ئەو کەسانەش ئاشنان کە تەنیا سەرەتاییترین لێکۆڵینەوەیان لە مێژووی ڕۆمای کۆندا کردووە. بەڵام تا چەند بەڕاستی لێیان تێگەیشتوون؟ شوێنەوارە وشەییەکانی جیهانێک کە ئێستا وەک نامۆ و مردوو سەیر دەکرێت، هاوشێوەی پاشماوەی تەنە بێدەنگ و بێگیانەکانی ناو مۆزەخانەکان، بێهەستمان دەکەن. لەبەر هۆکاری تەکنیکی یان ئەکادیمی، زۆر کەم توێژەران ناچار دەکرێن لێکۆڵینەوەیەکی تەواو لە سەرچاوە و نەریتەکان خۆیان بکەن، و کاتەکانیان بە بەرهەمهێنانی کاری کولتووریی ڕووکەش و مۆنۆگرافیای تەسک بەسەردەبەن. کۆکردنەوەی ئەم پارچانە و دەرهێنانی توخمی پێویست لێیان بۆ تێگەیشتن لە مانا و حەقیقەتە بنچینەییەکانی مرۆڤایەتیی ڕۆمای کۆن، و بەشێوەیەکی فراوانتر مرۆڤایەتیی ئاری-دەریای ناوەڕاست٧، ئەرکێکە دەگمەن هەوڵی بۆ دراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، هەر لە ڕێگەی ئەم توخمانەوە دەتوانرێت دروستترین و واتادارترین باوەڕی ڕەگەزی لە ڕۆمای کۆندا بناسرێتەوە؛ ئەم باوەڕە ڕەگەزییە هێزێکی زیندوو و کاریگەر بوو لەناو ڕێزدارترین نەریتەکاندا، زۆر بەرزتر بوو لە هەر بیروباوەڕێکی فەلسەفیی قەتیسکراو لەناو بازنەیەکی نوخبەدا [وەکو ئەوەی لینین باوەڕی پێیەتی کە شۆڕش بە نوخبەیەک دەکرێت کە پێویستە بیرۆکەیەکی نوخبانەیان هەبێت کە کەم کەس لێی تێبگات] .

​چەمکەکانی لارس، پێناتس، جینيەس، پاڵەوانەکان و هاوشێوەکانیان، تا ڕادەیەکی زۆر پێکەوە بەستراون. بە شێوازی جیاواز، هەموویان ئاماژەن بۆ هۆشیاریی ڕۆمای کۆن سەبارەت بە هێزە میستیکییەکانی خوێن و ڕەگەز؛ تێگەیشتن لە ڕەچەڵەک لە ڕەهەندە میتافیزیکی و نەبینراوەکانیدا شانبەشانی لایەنە جەستەیی و بایۆلۆژییەکان، و هەروەها تێپەڕاندنی ئەو مانا دوانەییە سنووردارەی کە دواتر زاڵ بوو. تاکەکەسی دابڕاو و هەڵکەندراو لە ڕەگ بوونی نییە. کاتێک مرۆڤ خۆی وەک بوونەوەرێکی سەربەخۆ دادەنێت، دەبێتە نێچیری گەورەترین وەهم، چونکە تەنانەت ناتوانێت پاساو بۆ بنەڕەتیترین پرۆسە ئۆرگانییەکانیش بهێنێتەوە کە ژیان و هۆشیارییە سنووردارەکەی مەرجدار دەکەن. [تاک بە سیفەتی خۆی وەکو تاکێک مرۆڤێکی سەربەخۆ و ئیگالیتاری بوونی نییە، ئەگەر دیقەتی بیرۆکە مۆدێرنەکان بدەین وەکو لیبراڵیزم ، ئیلحاد، ترانسجێندەری، هەموو ئەمانە ئەنجامی ڕووخێنەری یەک بەرنامەی وەهمییە ئەویش ئەوەیە مرۆڤ وەکو تاکێک بوونی دەبێت بەبێ کۆمەڵگا. دەتوانێت بەهای هەبێت، دەتوانێت سەنتەر بێت. بیرۆکەی سوپەرمانی نیچە وەرگرە، هەموو بیرۆکەکە لەسەر دابڕانی تەواوەتی نێوان تاک و کۆمەڵگا بنیاد نراوە. بەپێی توراسییەکان ئەمە تەنها وەهمێکە مرۆڤ بەبۆنەی عەقڵی شیکارییەوە تووشی هەبووە، یان ئەوەتا تۆ بوونت نییە ، یان ناتوانیت بەتەواوەتی لە کۆمەڵگاکەت داببڕیت. لە هەموو ڕووێکەوە مرۆڤ پێویستە بۆ بوونی شتێکی مەرجدار بێت، بەبێ مەرجەکەی نەیەتە بوونەوە کەواتە سەربەخۆبوون لە ئەویتر تەنها وەهمێکە.]

تاک سەر بە گرووپێکە، گەلێکە، 'جێنتێ'یەکە. ئەو بەشێکە لە یەکەیەکی ئۆرگانی کە ڕاستەوخۆترین گواستەرەوەی خوێنە و درێژبوونەوەکەی بەناو کات و شوێندا دەڕوات. ئەم یەکگرتووییە خەسڵەتێکی میتافیزیکی هەیە؛ پرۆسە بایۆلۆژی و فیزيۆلۆژییەکان تەنیا مەرجە دەرەکییەکانی پێکدەهێنن. ژیانێکی شاراوەتر لەناو خودی ژیاندا هەیە، هێزێکی تێپەڕێنەر لە خوێن و گەل. ئەم هێزە لەپشت ژیانی ئەو تاکانەوە دەمێنێتەوە کە لە کاتی مەرگدا تێیدا دەتوێنەوە، یان لە ڕێگەی لەدایکبوونی نوێوە ژیانی لێوە وەردەگرن. لەبەر ئەوە، ئەمە (vitae mortisque locus) واتە شوێنی ژیان و مەرگە٨، هەردووکیان لەخۆدەگرێت و هەر لەبەر ئەوەش لە سەروویانەوە دەوەستێت. [واتا چەمکەکە هاوتای ئەو ڕێبازە عیرفانییەیە کە تاک سەربەخۆ نییە بەشێکە لە سیستەمێکی داخراوی وجوودی یەکانگیر] 

​هێشتنەوەی پەیوەندییەکی زیندوو، بەردەوام، و بنەڕەتی لەگەڵ ئەم هێزەی ڕەگەزدا، ڕاستەوخۆترین و گرنگترین فۆرمی (pietas)٩ پێکدەهێنێت، کە بنەما و مەرجی هەموو فۆرمەکانی تری ئاییندارییە. یاساکانی خێزان تەنیا دەرەنجام و جێبەجێکردنی ئەمەن. تەنانەت سەبارەت بە خودی زەویش، وەک چۆن چەمکی (genius loci)١٠ دەیسەلمێنێت، ئەم هێزە پەیوەندییەکی توندوتۆڵ و نادیار لەگەڵ خوێن و هێزی ڕەسەنی ئەو گەلە یان 'جێنس'ە دەپارێزێت کە نیشتەجێیەتی و خاوەنیەتی. [بەکورتی دەرکەوتەی مرۆڤ لە شوێنێکی جوگرافی ڕەنگدانەوەی چۆنایەتی ڕووحیەتی نەک چانسێکی داروینی ڕووت ، یان کۆمەڵگا و ڕەگەز بریتی بێت لە ڕێکەوتنێکی نێوان تاکەکان.] 

لە کاتی گەڕانەوە بۆ سەرچاوەکان، مرۆڤ ڕووبەڕووی هەستی نهێنییەک دەبێتەوە. ئەفسانەی بوونەوەرە دابەزیوەکان لە ئاسمانەوە و ئەو پیاوانەش هەیە کە سنووری مرۆڤایەتیی ئاساییان تێپەڕاندووە، ژیانی خۆیان لە بوونی تاکەکەسیی سنووردار جیاکردووەتەوە بۆ ئەوەی ببنە هێزی بان-تاکەکەسیی گەلێک، نەسەبێک، و ڕەچەڵەکێک کە دواتر سەرچاوەی خۆی لەواندا دەبینێتەوە. لە ڕووی ئایدیاڵییەوە، هاوتاکردنێکی تەواو لە نێوان تاک و ئەم هێزەدا هەیە، کە لە ڕێگەیەوە دەتوانرێت شکۆمەندی دەرببڕدرێت، ئیمتیازی نەمری بەدەستبهێنرێت، و مافی ئەوە ببەخشرێت کە لە مانا باڵاکەیدا، وەک کوڕی وجودی ڕەچەڵەکەکە خۆی سەیر بکرێت، تەنانەت وەک دەرکەوتەیەکی نوێکراوەی ئەو وجودە.

​ئەمە جەوهەری باوەڕی سۆفیی-ڕەگەزیی مرۆڤایەتیی ئاری-دەریای ناوەڕاستە، بەتایبەتی لە ڕۆمای کۆندا. ئەو بەهایەی دەدرێتە ڕەگەز وەک ڕۆح، کە سەرووترە لە لایەنە جەستەیییەکەی، حەقیقەتێکی حاشاهەڵنەگرە و بنەمای باوەڕبوونە بەو قەوارانەی پێشتر ئاماژەیان پێکرا، لەگەڵ ئەو پەرستشە وردەی بۆیان تەرخانکرابوو. ئێستا چەند نموونەیەک دەخەینەڕوو کە بیرۆکە ناوەندییەکانی پێشووتر زیاتر ڕووندەکەنەوە.

​بەپێی دەقێکی ناسراوی ماکرۆبیۆس١١، بۆ ڕۆمانییەکان، 'لارس' ئەو خوداواندانە بوون کە دەمانژێنن: جەستە پەروەردە دەکەن و ڕۆح بەڕێوەدەبەن. بەبێگومان، پێویستە ئەمە نەبەسترێتەوە بە مانایەکی سادەی وشەییەوە، بەڵکو وەک ئاماژەیەک بۆ نهێنیی ئەو هێزە بنچینەییانەی لەپشت خودی ئۆرگانیزمەکەوەن لێکبدرێتەوە. هیچ کام لە پرۆسە گرنگەکانی پشتی ژیانی ئۆرگانی و دەروونیمان ڕاستەوخۆ پەیوەست نین بە ئیرادەی هۆشیارەوە یان بە هۆشیاریی ئاسایی ڕوون نابنەوە. مرۆڤی دێرین بێباک بوو بەرامبەر بە میکانیزمە دەرەکی و فیزیکییەکانی ئەم جۆرە پرۆسانە (کە ئێستا جێگەی گرنگیپێدانی زانستی پۆزەتیڤی مۆدێرنن)؛ لەبری ئەوە، تیشکی خستە سەر ئەو هێزانەی لەپشتیانەوە بوون، ئەو هێزانەی بە مانایەکی باڵا و سیمبولی ژیانیان پەروەردە و بەڕێوەدەبرد. شایەتحاڵیی ماکرۆبیۆس، لەنێو زۆرانی تردا، بەڕوونی ئاماژە بەوە دەکات کە پەرستشە دێرینەکانی لارس، مانس و پێناتس لە سەروو هەموو شتێکەوە پەیوەست بوون بەم جۆرە هێزانەوە. جگە لەوەش، ئەم هێزانە دەگەڕێندرانەوە بۆ سەرچاوەیەکی تاقانە کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی بە ئایدیای ڕەگەزەوە هەبوو.

​دێرینترین بەڵگەنامەکانی پەیوەست بە پەرستشی لارس، سەرەتا بیانبەستنەوە بە تاکەکەسەوە لە ڕێگەی بەرجەستەبوونیان لە (lar familiaris)١٢ـدا، کە تاکە باوکی ئایدیاڵی ڕەگەزێکی دیاریکراوە. لە ڕاستیدا، ئەو هۆکاری ئیلاهیی بوون و بەردەوامیی ڕەگەزەکەی پێکدەهێنا، و ڕۆڵی زۆر گەورەتر بوو لە پێشینەیەکی ماددی. 'لار فامیلیاریس' هەروەها پێی دەگوترا (familiae pater)، باوک یان ڕەگی خێزان یان 'جێنس'، و لەژێر ئەم ڕوانگەیەدا لەگەڵ (genius generis)، جینيەسی نەسەبێکی دیاریکراو، یەکسان دەکرا. وشەی 'جینيەس' بە وردی وەک ئەو هێزە شاراوە و ئیلاهییە تێگەیشتنی بۆ دەکرا کە دروستکەرە. دروستکەری ڕەگەزێکی دیاریکراو (generis nostri parens)ە. خودی زاراوەی 'جینيەس' پەیوەندی بە وشەکانی (geno و gigno)١٣ـەوە هەیە، واتە ئایدیای وەچەخستنەوە، کە بەهەمان شێوە لە ڕەگی وشەکانی 'gens' و 'gente'دایە. ئەوەی لێرەدا دەگوزەرێت ئەو هێزە ڕاستەقینەیە کە لە سەرووی پرۆسەی وەچەخستنەوەی فیزیکی لە ڕێگەی یەکگرتنی ڕەگەزەکانەوە کاردەکات؛ بە حوکمی ئەمەش تەنانەت جێگەی نووستنی هاوسەرگیریریش ناوی (lectus genialis)١٤ بوو، واتە جێگەی نووستنی گەل. هەر تاوانێک دژی پیرۆزیی هاوسەرگیریی ئەرستۆکراتی و ڕەچەڵەک، لە سەروو هەموو شتێکەوە وەک تاوانێک لەبەردەم 'جینيەس'ی نەسەبەکە خۆیدا سەیر دەکرا.

​نووسەرە دێرینەکان 'جینيەس'یان تەنیا بە وشەکانی 'geno' و 'genere' نەدەبەستەوە کە بە مانای دروستکردن دێن، بەڵکو بە وشەی 'gero'شەوە دەیانبەستەوە. سەرەڕای نادروستییە ئیتیمۆلۆژییەکەی، ئەم پەیوەندیکردنە هێشتا گرنگیی خۆی هەیە سەبارەت بەو تێگەیشتنەی بۆ خودی قەوارەکە هەیانبوو. ئەم کۆکردنەوەیە ئەو باوەڕە ئاشکرا دەکات کە ئەو هێزەی سەرچاوەی سۆفیگەری نەسەبێکی دیاریکراو و سەرچاوەی هەموو وەچەیەکە، وەک ئامادەییەکی زیندوو لەناو گرووپە پەیوەندیدارەکەدا دەمێنێتەوە و، لە بنەڕەتدا، ژیانی ئەندامەکانی بەڕێوەدەبات، ئاراستەیان دەکات و پشتگیرییان لێدەکات.

​زمانەکەمان هێشتا وشەی (geniale)١٥ی پاراستووە، بە مانای بلیمەت یان ئیلهامبەخش، هەرچەندە ئێستا ئاماژەیە بۆ شتێکی تا ڕادەیەک جیاواز، و تەنانەت دژ بە تێگەیشتنە دێرینەکە. کەسی ئیلهامبەخش، وەک چۆن بەگشتی تێگەیشتنی بۆ دەکرێت، تەنیا کەسێکە کە بیرۆکەی بلیمەتانە دادەهێنێت یان بەرهەم دەهێنێت، زۆرجار لەسەر بنەمایەکی یاخیبووانە، پشێو، و تاکەکەسی. بەڵام لە تێگەیشتنە دێرینەکەدا، بلیمەتی تەنیا وەک ئیلهامێکی تایبەت لێکدەدرایەوە کە تاک نەک بەم شێوەیە، بەڵکو لە ڕێگەی ڕەگەز و خوێنی خۆیەوە، لە ڕێگەی 'جینيەس'، لە ڕێگەی توخمە ئیلاهییەکەی 'جێنس'ەکەی و نەریتی خودی 'جێنس'ەکەوە بەدەستی دەهێنا.

​ئامادەیی جینيەس، لارس، یان پێناتس لەناو ئەو گرووپەی بۆی دەگەڕانەوە، لە ڕێگەی ئاگری پیرۆزەوە بەرجەستە و سیمبولیزە دەکرا؛ ئەو بڵێسەیەی دەبوو بەبێ پچڕان لە چەقی ماڵە پاتریکانەکاندا بسووتێت، لەناو ئەو مەزارگەیەی لە ئاتریۆمدا دانرابوو، کە تێیدا 'پاتەر فامیلیاس'١٦ ڕێوڕەسمەکانی ئەنجام دەدا و ئەندامانی گرووپە خێزانی یان ئەرستۆکراتییەکە بۆ ژەمەخواردن کۆدەبوونەوە؛ کردەوەیەک کە خۆی لەخۆیدا هەڵگری مانای ڕێوڕەسمی بوو لە ژیانی ڕۆمای کۆن و ئاریدا. بەشێک لە ژەمەکە بۆ خودای ئاگری ناوماڵ جیادەکراوە بۆ وەبیرهێنانەوەی ئەو یەکگرتووییەی ژیان کە تاکەکانی پێوە دەبەستەوە؛ یەکگرتووییەک نەک تەنیا بۆ ژیان، بەڵکو بۆ چارەنووسیش.

​لە هەندێک ڕووەوە، جینيەس، سەرباری دیاریکردنی سیفەتە بنەڕەتییەکانی ئەو کەسانەی لەژێر سایەیدا لەدایک دەبن، وەک بنەمای ئاراستەکەری پشت گرنگترین و یەکلاکەرەوەترین کردەوەکانی تاک سەیر دەکرا، کە لەپشت پەردەی هۆشیارییە سنووردارەکەیەوە ڕێنمایی و هاوکاریی دەکرد و لەکۆتاییدا دەبووە هۆکاری دیاریکردنی ئەو چارەنووسەی بۆی دانراوە، چ بەختەوەر بێت یان نالەبار. بەم شێوەیە، ئەم بوونەوەرەی پەرستشی ڕەگەزیی ڕۆمای کۆن، دواتر بووە هۆی سەرهەڵدانی وێناکردنی میللی کە زۆر کەم لە مانا ڕەسەنەکەیان پاراست. بۆ نموونە، مرۆڤ دەتوانێت ئەو پەیوەندییە حاشاهەڵنەگرەی نێوان جینيەس و تێگەیشتنە میللییە مەسیحییەکەی فریشتەی پارێزەر١٧ یان ڕۆحە خێرخواز و شەڕانگێزەکان بەبیر بهێنێتەوە؛ وێناگەلێک کە وردە وردە بەتەواوی بوونە ئەفسانەیی و لە پەیوەندییە جەوهەری و کۆنکرێتییەکەیان بە خوێن و هێزە میستیکییەکانی ڕەگەزەوە پچڕان.

​پەیوەندییە توندوتۆڵەکەی نێوان تاک و لارس، جینيەس، و بەگشتی ئەو خوداوەندەی بە ئاگری پیرۆزی نەسەبێکی دیاریکراو سیمبولیزە دەکرا، لەگەڵ ئەو کارەکتەرە زیندوو و چالاکەی دەدرایە پاڵ خوداوەندێکی لەم شێوەیە، تایبەتمەندییە جیاوازەکانی پەرستشە دێرینەکە ڕووندەکاتەوە. ئەم قەوارە ئاگرینە وەک نێوەندگیرێکی سروشتیی نێوان جیهانی مرۆڤ و سیستەمی سەرووسروشتی دەردەکەوت. لەسەر بنەمای ئایدیای یەکگرتووییەک کە لە ڕێگەی نەسەب و ڕەگەزەوە لە نێوان تاک و هێزێکدا دروست دەبوو (کە وەک جینيەس یان لارس شتێکی سەرووتر بوو لە فیزیکی)، مرۆڤی دێرین باوەڕی تەواوی بە توانای ڕاستەقینەی خۆی هەبوو بۆ کاریگەریدانان لەسەر چارەنووسی خۆی لەم ڕێگەیەوە. ڕێوڕەسمی تایبەت بۆ ڕازیکردن و بەرزکردنەوەی ئەم هێزە ئەنجام دەدرا، بۆ دڵنیابوون لەوەی کاریگەرییەکی تێپەڕێنەر بتوانێت لە ڕێگەی نهێنیی خوێن و ئەو ڕەگەزەی کەسەکە سەر بەو بوو، چالاکییەکان بەهێز و ئاراستە بکات.

​یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی دێرینترین پەرستشە ئارییەکان، دژە-گشتگیرییەکەیان بوو.١٨ مرۆڤی دێرین پەرستشی خۆی تەرخان دەکرد بۆ خودای نەسەبێک، 'جێنتێ'یەکەی و خێزانەکەی، و ڕووگەی لە خودایەکی گشتگیر و جیهانگیری مرۆڤەکان و ڕەگەزەکان وەرگێڕابوو. بەهەمان شێوە، تەنیا ئەندامانی ئەو گرووپەی سەر بەو نەسەبە بوون دەیانتوانی بە ڕەوایی بە خوداوەندی ئاگری ناوماڵ بپاڕێنەوە و متمانە بە کاریگەریی ڕێوڕەسمەکانیان بکەن. دەرکردنی حوکمی نەرێنی و لکاندنی چەمکی وەک "فرەخوایی" ئاسانە؛ بەڵام تێگەیشتن لەوەی ئەمە لە جیهانی دێریندا بەڕاستی مانای چی بووە زۆر سەختترە، چونکە مانای ئایینی دێرین لە سەدەکانی دواتردا بەتەواوی لەناوچوو. لەبەر ئەوە خۆمان لە دوو تێبینی قەتیس دەکەین.

​یەکەم، هەڕەمییەتێکی بینراو هەبوو کە شەرعییەتی دەدا بە پەرستشی ئەرستۆکراتی-ڕەگەزیی دێرینی ئاری و ڕۆمانی. لە سوپادا، مرۆڤ کێشەکان دەباتە لای بەشێکی هەڕەمیی ڕاستەوخۆی خۆی بۆ چارەسەر، چونکە ئەوانەی نزیکن دەتوانن کێشەکان چارەسەر بکەن؛ بەمەش پێویستیی پەنابردنە بەر فەرماندەی باڵا نامێنێت. بەهەمان شێوە، قبوڵکردنی خودایەکی جیهانی هاوتەریب بوو لەگەڵ بوونی نێوەندگیرەکان، و ڕێزی لەو هێزە بەرزە تایبەتانە دەگرت کە نزیکترین بوون لە گەل یان ڕەگەزەوە و لە ڕێگەی یەکگرتووییەکی کۆنکرێتیی چارەنووس و ژیانەوە پێیەوە بەسترابوون. سیلسوس ١٩ خۆی ئەم ئارگیومێنتە دژی تۆمەتی مەسیحییەکان بۆ فرەخوایی بەکارهێنا، و بە لێکچوواندنەوە تێبینیی ئەوەی کرد کە هەرکەسێک گوێڕایەڵی بۆ دەسەڵاتێک بنوێنێت کە بۆ بەڕێوەبردنی هەرێمێک دیاریکراوە، ئەوا لەڕووی ناوەکییەوە گوێڕایەڵی بۆ خودی دەسەڵاتە ناوەندییەکە نوواندووە. لە بەرامبەردا، ئەو کەسەی پێداگری دەکات لەسەر ڕووکردنە تەنیا دەسەڵاتە باڵاکە بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ، جگە لە بێڕێزی، لە ڕاستیدا ڕەفتارێکی ئەنارکییانە دەکات. [جێی باسە کە تێڕوانینی ئیسلامی هەموو ئەو کێشانە چارەسەر دەکات و گشگیربوونی مرۆڤایەتی دەردەخات لەوەی کە ئەم ڕەچەڵەکانە دەگەڕێنەوە سەر یەک باوانی ڕاستەقینە کە بریتییە لە ئادەم، بەو شێوەیە هەر گەلێک کە کۆمەڵێک ڕێوڕەسمی ئایینی کردووە، لە ئاینیی ڕەهاوە وەریانگرتووە. کە ئاینی پێغەمبەرانە و بانگەشەیان بۆ ئائەمە کردووە. بۆیە ئەم تێڕوانینە لێکدانەوەییە مەرج نییە لە ڕووی مێژووییەوە وابەست بێت بە زەینی مرۆڤی کۆن، بەڵکو سەرچاوە و پێکهاتەی عەقیدەیان دەردەخات کە لەڕاستیدا ڕەهەندێکی یەکانگیری هەیە. ئەویش بریتییە لە ڕەهەندی باڵا واتا: (إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ) ئا ئەو ئیسلامی بوونەی نێو ڕێوڕەسم و ترادیسیۆنە تایبەتەکان بە ڕەگەز دەبەسترێتەوە بە پاشماوەی ئیسلام لەنێویان دا].

​باش زانراوە کە ڕۆمانیەت، سەرباری پەرستشە ئەرستۆکراتییە تایبەتەکانی، دانیناوە بە پەرستشی گشتیتریشدا کە هاوتەریب بوون لەگەڵ ئەو گشتگیرییەی شاری هەمیشەیی وردە وردە خۆی بۆ بەرزکردەوە. ئەم گشتگیرییە بەهەمان شێوە لەسەر ئاستی قەوارەکانی وەک لارس و جینيەس ڕەنگی دایەوە، چونکە تێگەیشتنێکی نەتەوەییش بۆ لارس هەبوو. بەم شێوەیە پەرستشی (lares militares) و (lares publici) ٢٠ سەریهەڵدا، واتە هێزی جەزبەی نەسەبی ئیمپراتۆری، ئەو نیمچەخوداواندانەی شارەکەیان دامەزراند و ئیمپراتۆریەتە جیهانییەکەیان بونیادنا، و لە کۆتاییدا تێگەیشتن لە جینيەس یان دێمونە گشتییەکان.

​دووەم، مرۆڤی نەریتیی دێرین پەرستشی وەک مەشقێکی چالاک و واقیعی مامەڵە دەکرد، بەتەواوی جیاکراوە لە مەیلی سۆزدارانە کە تێیدا ڕێوڕەسم تەنیا مەراسیمێکی بەتاڵە. بۆ کەسێک کە پەیوەندیی نێوان جیهانی مرۆڤ و ئیلاهیی بە ڕاستەقینە و کاریگەر دەزانی، بەبێگومان مەرجی وردیش بۆ بەڕێوەبردنی ئەو پەیوەندییانە هەبوون. یەکێک لەو مەرجانە ڕەگەز و خوێن بوو. تەنانەت بەبێ چوونە ناو بواری ئاڵۆزی پێشمەرجە میتافیزیکییەکانی پشت پەرستشەکەشەوە، هێشتا ڕوونە؛ ئەو هێزەی تاک پێیوابوو ژیانی قەرزاریەتی (هێزێک کە وەک ئامادەییەک لەناو بوونی خۆیدا سەیر دەکرا بەڵام خاوەنی خەسڵەتی بان-تاکەکەسی و سەرووسروشتی بوو)، وەک ڕاستەوخۆترین و پۆزەتیڤترین ڕێڕەوی گەڕانەوە بەرەو باڵاترین ئاستی ژیان لێکدەدرایەوە. لەبەر ئەوە، ڕەگەز، وەک ڕەگەزی ڕۆح، خاوەنی بەهایەکی ئایینی بوو. کارەکتەرێکی پیرۆزی لەخۆگرتبوو، توخمێکی سیحراویی شاردبووەوە و، لەم ڕوانگەیەوە بەپێی ڕۆحی پۆزەتیڤ و ڕیالیزمی دێرینەکان، پێویستی بە دانپێدانان و ڕێزگرتن هەبوو.

​لە ئەنیکێتیی ڕۆمانیدا، سوێندخواردن بە جینيەس لە کاتی دەستدان لە ناوەڕاستی ناوچەوان ئەنجام دەدرا، و خودی پەرستشی جینيەس پەیوەندییەکی توندوتۆڵی بە پەرستشی 'فایدس' (Fides) ٢١ ـەوە هەبوو، کە بەرجەستەکردنی فەزیلەتە ئاری و پیاوانەکانی وەفاداری و دڵسۆزی بوو. مانای ئەم ئاماژەیە بۆ هەموو خوێندکارێکی جدیی بواری سیمبۆلیزم ڕوونە، چونکە جینيەس و قەوارە پەیوەندیدارەکانی بە 'مێنس' (mens)ەوە دەبەستەوە؛ مێنس بنەمایەکی فیکری و پیاوانەی ژیانە کە لەڕووی هیرارکییەوە لە سەرووی هەم ڕۆح و هەم هێزە ڕووتە جەستەییەکانەوەیە. مەحاڵە ڕێکەوت بێت کە ئەو شوێنەی نەریتی ڕۆمانی دیاریکردووە بۆ مێنس، واتە چەقی ناوچەوان، لە نەریتی هیندۆ-ئاریدا هاوتایە لەگەڵ چاکرا ئاجنا (ajna chakra)٢٢، کە پێگەی نێرایەتیی تێپەڕێنەر و سەنتەری فەرماندەییە. لەم ڕوانگەیەوە، مەحاڵە پەرستشی خێزانیی ڕۆمانی وەک فۆرمێک لە تۆتێمیزم (totemism) ٢٣ لێکبدرێتەوە، مەگەر ئەوەی مرۆڤ بیەوێت بچووکی بکاتەوە بۆ تەنیا کۆمەڵێک بەرجەستەکردنی خورافی. (تۆتێم قەوارەیەکی خوێنیی نادیاری هۆزێکی بەربەرییە کە بە هێزەکانی جیهانی ئاژەڵانەوە بەستراوەتەوە). لەبری ئەوە، جیهانی ڕۆمای کۆن کوالێتییە سەرووسروشتییە تایبەتەکانی دەدایە پاڵ خوداوەندەکانی ڕەگەز و خێزان، و هاوتای دەکردن لەگەڵ مێنس یان 'نووس' (nous)، کە لە ئەنیکێتیی دەریای ناوەڕاستدا وەک بنەمایەکی خۆری و تێپەڕێنەر لەناو مرۆڤدا لێکدەدرایەوە.

​بێگومان دەبێت مرۆڤ خۆی لە گشتگیرکردن بپارێزێت و وا دانەنێت کە ئەم تێگەیشتنە لە هەموو شوێنێک جێبەجێ کراوە یان لە هەموو حاڵەتێکدا بە فۆرمێکی تەواو پوخت بوونی هەبووە [وەکو ئەوەی لە پێشوودا ئاماژەمان پێدا]. ئەو نەریتانەی لەناو جیهانی ڕۆمای کۆندا جێیان بووەتەوە زۆر جۆراوجۆرتر و ئاڵۆزترن لەوەی بەگشتی بیری لێدەکرێتەوە. هەم لەڕووی نەتەوەیی و هەم لەڕووی ڕۆحییەوە، کاریگەرییە جیاوازەکان لە سەرەتاییترین قۆناغەکانی ڕۆمادا یەکیانگرت. هەندێک لەمانە هاوتا بوون لەگەڵ فۆرمی نزمتر لە پەرستش؛ نزمتر لەبەر ئەوەی سەر بە ژێرخانێکی ئیتنیکیی نائاری بوون، یان بەهۆی ئەوەی پاشماوەی دواکەوتوو و ماتریالیزەکراوی پەرستشە کۆنەکانی ئاری، و بەتایبەتی بە ڕەچەڵەک ئەتڵەسی-ئۆکسیدێنتال ٢٤ بوون. هەمان شت سەبارەت بەو پەرستشانەش ڕاستە کە بە هێزە میستیکییەکانی خوێن، ڕەگەز، و خێزانەوە بەسترابوونەوە؛ دەبێت مرۆڤ دان بەوەدا بنێت کە ئەم پەرستشانە لە هەندێک حاڵەت و قۆناغدا خەسڵەتی تاریک و ڵێڵیان هەبووە (بەتایبەتی لە لایەنە زەمینییە نزمەکانیاندا)، کە بەشێوەیەکی زەق پێچەوانەی ئەو سیمبۆلیزمە ئاسمانی و سەرووزەمینییە دەوەستانەوە کە لە شوێنەکانی تردا زاڵ بوون. [چوونکە ئەمانە پاشماوەی ئەو ئیسلامییبوونە نیین کە باسمان کرد] 

​لەگەڵ ئەوەشدا، ناکرێت حاشا لەوە بکرێت کە لە زۆربەی حاڵەتەکاندا نەریتە باڵاکە لە ڕۆمادا ئامادە بوو، و لە ڕەوتی دروستبوونیدا ڕۆما تا ئاستێکی بەرچاو توانای خۆی بۆ ڕاستکردنەوە و پاککردنەوەی ئەو نەریتە جیاوازانە سەلماند کە هەڵیمژیبوون. بەم شێوەیە، لە بەرامبەر ئەو ئەفسانانەی پەیوەست بوون بە پەرستشی لارس لە ئاکا لارێنتیا ٢٥، بە 'ڕێ پلێبیۆ' سێرڤیۆس تولیۆس ٢٦، و بە توخمی سابین ٢٧ کە لە ئاستێکی تا ڕادەیەک نزمتردا مانەوە، توخمە پاڵەوانییەکانی پەرستشی لارس و پێناتس لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتدا زیاتر هاتنە پێشەوە.

​هەندێک پێیان وایە کە زاراوەی لارس لە 'لار'ی ئیتڕوسکییەوە ٢٨ هاتووە، وشەیەک کە مانای سەرکردە یان سەرۆک دەدات و پەیوەستە بە فەرمانڕەواکانی وەک پۆرسێنا و ڤۆلومنیۆ. نەریتێکی بەربڵاو لەنێو دێرینەکاندا، کە تەنیا وەبیرهێنانەوەی ڤارۆ ٢٩ ی بۆ بەسە، 'لارس'ی لەگەڵ پاڵەوانەکان بە مانای یۆنانی بۆ نیمچەخوداوەندەکان یەکسان دەکرد؛ واتە ئەو پیاوانەی سنووری سروشتی ئاساییان تێپەڕاندبوو و ببوونە بەشداربوو لە لەناونەچوونی ئۆڵۆمپییەکان. بەم شێوەیە، سەرباری گشتگیریی لەڕادەبەدەری داڕشتنەکە، بیرۆکەکەی مۆمسن ٣٠ تا ڕادەیەکی زۆر پشتڕاست دەکرێتەوە؛ ئەوەی کە هەر 'جێنس'ێک لەنێو پاڵەوانەکانیدا خاوەنی بنەمای گەلەکە خۆی بوو، کە ڕێک لە کەسایەتیی 'لار فامیلیاریس'دا دەپەرسترا.

​لە ڕێگەی ئەمەوە، کارەکتەری سەرووسروشتی و پادشایانەی پەرستشە دێرینەکەی هێزە میستیکییەکانی خوێن بەتایبەتی ڕوون دەبێتەوە. لە لایەکەوە، ئیپیگرافە {نووسراوە} مردووشاراوەییەکان گەواهی بۆ باوەڕی ڕۆمانییەکان دەدەن بەوەی کە بنەمای نەمری بۆ نەوەکان ڕێک لە لارس-دا نیشتەجێیە. زۆرێک لەم نووسراوانە تەنیا ئاماژە بە توانایەکی زەمینی و نەرێنی بۆ مانەوەیەکی تاریکی شەوانە لە جیهانێکی ژێرزەمینیدا ناکەن؛ بەڵکو جەخت لە تێگەیشتنە باڵاکە دەکەنەوە بۆ مەرگ وەک سەرەتای مۆدێلێکی باڵاتری بوونی وجودی. مەرگ دەخەنە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆوە لەگەڵ لارس یان پاڵەوانەکانی گەل. 

لە لایەکی ترەوە، ڕۆمانیەت چەمکی لارس-ی گشتگیر کرد، و فراوانی کرد بۆ سەر ئەو هێزە ناوەندی و زاڵەی خودی شارستانیەتی ڕۆمانی. نووسراوەکان پێشکەش دەکران بە (lar victor)، (lar martis et pacis)٣١، و لە کۆتاییدا (lares Augusti)٣٢. لێرەدا تیشکەکە چیتر تەنیا لەسەر ڕەگەز نامێنێتەوە کە وەک جێنس یان نەسەبی خێزانی تێگەیشتنی بۆ دەکرێت، بەڵکو درێژ دەبێتەوە بۆ سەر گەل و کۆمەڵگەی سیاسی بەگشتی. لەودیو ڕەگەز کە بەم شێوەیە وێنا دەکرێت، هێزێکی ئیلاهی دەردەکەوێت؛ قەوارەیەکی میستیکی کە بە چارەنووسی جەنگ، سەرکەوتن، و ئاشتییەکی براوەوە بەستراوەتەوە، واتە 'لار ڤیکتۆر' و 'لار مارتیس ئێت پاکیس'، و لە کۆتاییدا بەستراوەتەوە بە جینيەس، بنەمای وەچەخستنەوەی فەرمانڕەواکان خۆیان، واتە قەیسەرەکان کە لە 'لارس ئۆگستی'دا بەرجەستە دەبوون.

​بەمەش، ئێستا دەپەڕینەوە بۆ بابەتێکی زۆر جیاواز، کە بریتییە لە تێگەیشتنی ئاری بۆ بەخت و چارەنووسی سەرکردەکان، شارەکان و نەتەوەکان. بۆ ئێستا، پێمان وایە بەپێی پێویست مانای ئەو کەسایەتییە ئەفسانەیی و پەرستشە تایبەتمەندانەی گەلانی ڕۆمای کۆنمان ڕوونکردووەتەوە؛ پەرستشگەلێک کە هۆشیاریی خوێن و ڕەگەز بەبێ هەڵە تێیاندا نیشتەجێ بوو، و ئایینداری تێیاندا هۆکارێکی هەڵاتن یان گشتگیری نەبوو، بەڵکو پتەوترین چیمەنتۆ بوو بۆ پێکەوەبەستنی گەل و نەسەب. نهێنیی خوێن لە چەقی ڕۆحانییەتی ڕۆمای کۆندا وەستابوو، و فەرامۆشکردنی واتە مەحکوومکردنی خود بە تێگەیشتنێکی ڕووکەش و بێگانە بۆ دیارترین و تایبەتمەندترین لایەنەکانی یاسا، نەریت، و ئاکاری جیهانی دێرین.

پەراوێزی وەرگێڕ لە ئیتاڵییەوە:

​١. جولیۆس ئیڤۆلا، "La Mistica della Razza in Roma antica" ("میستیکی ڕەگەز لە ڕۆمای کۆندا")، La Difesa della Razza ("بەرگری لە ڕەگەز")، ساڵی سێیەم، ژمارە ١٤، ٢٠ی ئایاری ١٩٤٠، لاپەڕە ٦-١٠. وتارەکە لەو قۆناغەی بەشدارییە بەردەوامەکانی ئیڤۆلا بۆ گۆڤارەکە دەرکەوت، کاتێک هەوڵیدا تیۆریی ڕەگەزی لەناو چوارچێوە ڕۆحی و نەریتییە فراوانەکەیدا جێگیر بکات.

​٢. ئیڤۆلا ئەم تێگەیشتنەی بەشێوەیەکی فراوانتر لە کتێبی Sintesi di dottrina della razza ("سینتێزی دۆکتورینی ڕەگەز")دا کە لە ساڵی ١٩٤١ بڵاوکرایەوە، گەشە پێدا. لەوێدا ڕەگەزی بەپێی جەستە، ڕۆح، و سپیریت (گیان) جیاکردەوە، و ئارگیومێنتی ئەوەی هێنایەوە کە دەبێت نەسەبی بایۆلۆژی وەک بنەمایەکی بینراو بۆ فۆرمێکی بنەڕەتیتری ڕەگەز لێکبدرێتەوە، بەتەواوی دوور لە پۆلێنکردنێکی ڕووتانەی تاکسۆنۆمی.

​٣. لە جیهانی ڕۆمانیدا، 'لارس' هێزە پارێزەرەکانی ناوماڵ و هێڵی باوباپیران بوون، لە مەزارگەی ناوماڵدا ڕێزیان لێدەگیرا و بەستراو بوون بە خێزانەوە. 'مانس' ئاماژە بوو بۆ مردووە ئیلاهیکراوەکان، بەتایبەتی ئەو باوباپیرانەی کە لەناو ئایینی مردووشاردنەوە و ناوماڵی ڕۆمانیدا مابوونەوە وەک ئامانجی ڕێزلێنان. 'پێناتس' پارێزەرانی ناوەوەی ماڵ بوون، لە بنەڕەتدا بەستراو بوون بە کۆگا و پاراستنی سیستەمی ماددی و پیرۆزی خێزانەوە. 'جینيەس' بنەمای وەچەخستنەوە و پارێزەریی بوو کە لکابوو بە پیاوێک، خێزانێک، شوێنێک، یان دەستەیەکی کۆمەڵایەتییەوە؛ وەک هێزە شاراوەکەی سەرپەرشتیاری نەسەب و بەردەوامی لێکدەدرایەوە. 'جێنس' ئاماژە بوو بۆ خێڵە فراوانەکەی ڕۆمانی کە لە ڕێگەی نەسەب و پەرستشەوە یەکیان دەگرت.

​٤. نوما دێنیس فوستێل دی کولانج (١٨٣٠-١٨٨٩)، مێژوونووسی فەرەنسی و نووسەری کتێبی 'شارە دێرینەکە: لێکۆڵینەوەیەک لەسەر ئایین، یاسا، و دامەزراوەکانی یۆنان و ڕۆما'، کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٦٤ بە فەرەنسی بڵاوکرایەوە، دامەزراوەکانی شارە دێرینەکەی لە ڕێگەی ئایینی باوباپیران، بەردەوامیی پیرۆزی هێڵی خێزان، و پەرستشی مردووانەوە لێکدایەوە. لە دیدی فوستێلدا، پەرستشی ناوماڵ و ئاگری پیرۆزی ماڵەوە ئەو بنەما ڕۆحییەیان پێکهێنا کە یاسای دێرین، خاوەندارێتی، دەسەڵات، و لە کۆتاییدا خودی شارەکەی لێوە سەریهەڵدا.

​٥. فوستێل زۆرجار زاراوە دێرینە سەرەکییەکانی دەپاراست لەو شوێنانەی کە هاوتا مۆدێرنەکان نەیاندەتوانی تەواوی مانا ئایینی و دامەزراوەییەکەیان بگەیەنن. لێرەشدا هەمان بنەما پەیڕەو کراوە سەبارەت بە زاراوەکانی وەک لاڕس، مانێس، پێناتێس، جینيەس، جێنس، و جێنتێ.

​٦. "ڕۆمانیەت" لێرەدا بە مانایە کیشوەرییەکەی بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە تەواوی جیهانی ڕۆمانی کە وەک سیستەمێکی شارستانی و ڕۆحی تێگەیشتنی بۆ دەکرێت، کە زۆر فراوانترە لە تەنیا شار یان دەوڵەتە سیاسییەکەی ڕۆما.

​٧. دەربڕینی "ئاری-دەریای ناوەڕاست" ڕەنگدانەوەی هەوڵەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمە بۆ وەسفکردنی جیهانە شارستانی و ڕەگەزییە فراوانەکە کە بەستراوەتەوە بە ئەنیکێتیی دێرینی هیندۆ-ئەورووپی و دەریای ناوەڕاستەوە، بەتایبەتی لە فۆرمە ڕۆمانی و هێلینییەکانیدا.

​٨. دەستەواژە لاتینییەکەی vitae mortisque locus بە واتای وشەیی بە مانای "شوێنی ژیان و مەرگ" دێت. ئیڤۆلا بەکاری دەهێنێت بۆ وەسفکردنی بنەما بان-تاکەکەسییەکەی نەسەب وەک شتێک کە بەناو نەوەکاندا دەمێنێتەوە، زیندوان وەردەگرێت و مردووان دەگێڕێتەوە لەناو بەردەوامییەکدا کە تاکە سنووردارەکە تێدەپەڕێنێت.

​٩. لە نەریتی ڕۆمانیدا، (pietas) مانای ئەرکی پیرۆز بوو بەرامبەر بە خوداوەندەکان، باوباپیران، و بەردەوامیی هێڵی خێزان. زاراوەکە گوزارشتی لە بنەمایەکی سیستەمی ڕەوا دەکرد کە تاکی بە نەسەبەکەی و بەو ئەرکە بۆماوەییانەوە دەبەستەوە کە لە ئەندامێتیی کۆمەڵگەکەدا پێویست بوون.

​١٠. زاراوەی genius loci، کە بە "ڕۆحی شوێنەکە" وەرگێڕدراوە، لە نەریتی ڕۆمانیدا ئاماژە بوو بۆ ئەو هێزە پارێزەرەی بە شوێنێکی دیاریکراوەوە بەسترابوو. چەمکەکە گوزارشتی لەو باوەڕە دەکرد کە زەوی و باوباپیران بەهۆی سەرچاوەی باوباپیران و نیشتەجێبوونی بەردەوامی خێزانەوە بە ئامادەییەکی پیرۆزەوە بەستراون.

​١١. ئەمبرۆسیۆس سیۆدۆسیۆس ماکرۆبیۆس (لە سەرەتای سەدەی پێنجەمی زایینی ژیاوە) نووسەر و فەیلەسووفێکی کۆتاییەکانی ڕۆما بوو کە زیاتر بە کارەکەی 'ساتورنالیا' (Saturnalia) ناسراوە؛ کارێک کە چەندین گفتوگۆی دەربارەی ئایینی ڕۆمانی، سیمبۆلیزم، و نەریتی ئەنیکێتی پاراستووە. نووسەرە نەریتییەکانی وەک ئیڤۆلا زۆرجار ماکرۆبیۆسیان وەک سەرچاوەیەک بۆ ئەو توخمانەی ماونەتەوە لە هزری پیرۆز و میتافیزیکیی دێریندا بەرز دەنرخاند.

​١٢. 'لار فامیلیاریس' (lar familiaris) وەک هێزی پارێزەری ناوماڵ و هێڵی باوباپیران، پێگەیەکی ناوەندیی لەناو ئایینی ناوماڵی ڕۆمانیدا هەبوو. زاراوەکانی وەک familiae pater ("باوکی خێزان") و genius generis ("ڕۆحی وەچەخستنەوەی نەسەب") گوزارشتیان لەو باوەڕە دەکرد کە خێزان خاوەنی بنەمایەکی ڕۆحیی بەردەوامە کە پێش ئەندامە تاکەکانی کەوتووە و لە دوای ئەوانیش دەمێنێتەوە.

​١٣. کارداری (کردار)ی لاتینی gignere بە مانای "وەچەخستنەوە" یان "هێنانەبوون" دێت و لە ڕەگی ئەو زاراوانەدایە کە بە نەسەب و ڕەچەڵەکەوە بەستراون. خودی نووسەرە ڕۆمانییەکان زۆرجار لە ڕێگەی ئەم پەیوەندییە زمانەوانی و سیمبولییە هاوبەشەوە جینيەس، جێنس، و چەمکە پەیوەندیدارەکانیان پێکەوە دەبەستەوە.

​١٤. زاراوەی lectus genialis ("جێگەی هاوسەرگیری")، کە لێرەدا لەلایەن ئیڤۆلاوە بە "جێگەی گەل" وەرگێڕدراوە، ئاماژە بوو بۆ جێگەی نووستنی ژن و مێرد وەک پێگەی سیمبولیی وەچەخستنەوەی ڕەوا و بەردەوامیی نەسەب. لە نەریتی ڕۆمانیدا، هاوسەرگیری تەنیا کارەکتەرێکی تایبەت یان گرێبەستیی نەبوو، بەڵکو پەیوەندییەکی پیرۆزی بە باوباپیران و پاراستنی 'جێنس'ەوە هەبوو.

​١٥. ئیڤۆلا لێرەدا ئاماژە بە زاراوە ئیتاڵییە مۆدێرنەکەی geniale ("بلیمەت"، "داهێنەر"، یان "ئیلهامبەخش") دەکات، کە لە 'جینيەس'ی لاتینییەوە وەرگیراوە. ئەو تێگەیشتنە مۆدێرنەی بۆ بلیمەتی وەک سیفەتێکی تاکەکەسی لەگەڵ تێگەیشتنە کۆنەکە بۆ 'جینيەس' وەک بنەمایەکی بان-تاکەکەسی کە بە ڕەگەز و باوباپیرانەوە بەستراوەتەوە، لەیەکتر جیادەکاتەوە.

​١٦. 'پاتەر فامیلیاس' (pater familias - "باوکی خێزان") سەرۆکی یاسایی و ئایینیی ناوماڵی ڕۆمانی بوو، کە دەسەڵاتی بەسەر پەرستشی خێزان، ڕێوڕەسمەکانی ناوماڵ، خاوەندارێتی، و بەردەوامیی نەسەبدا هەبوو. ئایینی خێزانیی ڕۆمانی لەسەر مەزارگەی ناوماڵ و ئاگری پیرۆز چەقی بەستبوو کە لەناو ئاتریۆمەکەدا دەپارێزرا؛ کە وەک سەنتەری ڕۆحیی ماڵی باوباپیران تێگەیشتنی بۆ دەکرا.

​١٧. ئەم بەراوردکردنە ڕەنگدانەوەی پرۆسەیەکی مێژوویی فراوانترە کە تێیدا زۆرێک لە چەمکە ئایینییەکانی پێش-مەسیحییەت بە فۆرمێکی گۆڕدراو لەناو باوەڕە میللییەکانی دواتری مەسیحییەتدا مانەوە. ئیڤۆلا پێشنیاری ئەوە دەکات کە تێگەیشتنی ڕۆمانی بۆ 'جینيەس' پەیوەندییەکی کۆنکرێتیتری بە ڕەگەز و نەسەبەوە پاراستووە بە بەراورد بە چەمکە گشتگیرکراوەکەی دواتری فریشتەی پارێزەر.

​١٨. ئیڤۆلا زۆرجار کارەکتەری تایبەت و پەیوەست بە نەسەبی ئایینی کۆنی هیندۆ-ئەورووپی و دەرکەوتە ڕۆمانییەکەی، لەگەڵ تێگەیشتنە گشتگیرەکانی دواتری ئایینە ئیبراهیمییەکان جیا دەکردەوە. لە لێکدانەوەکەی ئەودا، پەرستشە کۆنەکان جیانەدەکرانەوە لە ڕەگەز و لەو زەوییەی کە نەسەبەکە بەدرێژایی نەوەکان تێیدا نیشتەجێ بوون.

​١٩. سیلسوس فەیلەسووفێکی یۆنانی و ڕەخنەگری پاگانیی (ئایینە فرەخواییەکانی) سەدەی دووەم بوو بۆ مەسیحییەت. ئەو زیاتر لە ڕێگەی 'دژی سیلسوس' (Contra Celsum)ەوە ناسراوە؛ کە ڕەتکردنەوەیەکی بەرفراوانی کارەکەیەتی لەلایەن ئۆریجنەوە، کە بەشێکی زۆری ئارگیومێنتە ڕەسەنەکانی ئەوی پاراستووە. سیلسوس کە لە ئەوپەڕی گەشەسەندنی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمادا نووسیویەتی، بەرگری لە نەریتە ئایینییەکانی جیهانی کۆن کرد دژی گشتگیریی مەسیحییەت، و ئارگیومێنتی ئەوەی هێنایەوە کە سیستەمی ئیلاهی لە ڕێگەی هیرارکییەت و پەرستشی باوباپیرانەوە دەردەکەوێت؛ بەتەواوی دوور لە باوەڕێکی گشتگیری جیهانی کە لە گەل و شوێن دابڕابێت.

​٢٠. پەرستشەکانی lares militares ("لارس-ی سەربازی") و lares publici ("لارس-ی گشتی") ڕەنگدانەوەی درێژبوونەوەی پەرستشی باوباپیران بوون بۆ دەرەوەی ناوماڵ و بۆ ناو ژیانی سەربازی و سیاسیی ڕۆما. بەم شێوەیە ئایینی ڕۆمانی کارەکتەری هیرارکی و پارێزەریی فۆرمە دێرینەکانی ناوماڵی پاراست و هاوکات گەورەی کردن بۆ ئەوەی لەگەڵ سیستەمە فراوانبووەکەی دەوڵەتدا بگونجێن.

​٢١. فایدس (Fides)، کە بەرجەستەکردنی ڕۆمانییە بۆ وەفاداری و ئەرکی پیرۆز، پێگەیەکی ناوەندیی لەناو ژیانی ئایینی و سیاسیی ڕۆمادا هەبوو. ئەم فەزیلەتە وەک شتێکی بنەڕەتی بۆ شەڕەفی ئەرستۆکراتی و بەردەوامیی دەوڵەتی ڕۆمانی سەیر دەکرا.

​٢٢. لە نەریتی هیندۆسی و تانتاریدا، زاراوە سانسکرێتییەکەی ājñā chakra ("سەنتەری فەرماندەیی") ئاماژەیە بۆ ئەو سەنتەرە وردەی کە بە دیدگای باڵا و دەسەڵاتی فیکرییەوە بەستراوەتەوە، کە بەپێی نەریتەکە دەکەوێتە چەقی ناوچەوانەوە. ئیڤۆلا زۆرجار هاوتاکاری لە نێوان نەریتە ڕۆحییەکانی ئاری و فۆرمە سیمبولییە هاوشێوەکانی پارێزراو لە جیهانی دێرینی دەریای ناوەڕاستدا دەکرد.

​٢٣. تۆتێمیزم بەگشتی ئاماژەیە بۆ ئەو سیستەمانەی کە تێیاندا هۆزێک یان گرووپێکی خزمایەتی خۆیان بە شێوەیەکی سیمبولی بە کەسایەتییەکی باوباپیران یان ئاژەڵێکی پیرۆزەوە دەبەستنەوە. ئیڤۆلا لێکدانەوەی ئایینی باوباپیرانی ڕۆمانی وەک پاشماوەیەکی سەرەتایی یان خێڵەکی لەم جۆرە ڕەتدەکاتەوە، و لەبری ئەوە پێداگری لەسەر کارەکتەرە ئەرستۆکراتی و سەرووسروشتییەکەی دەکات.

​٢٤. دەربڕینی "ئەتڵەسی-ئۆکسیدێنتال" ڕەنگدانەوەی ئەو تیۆریانەیە کە لە هەندێک بازنەی نەریتخواز و ڕەگەزپەرستی سەرەتای سەدەی بیستەمدا بەربڵاو بوون سەبارەت بە نەریتێکی ڕۆحیی سەرەتایی ڕۆژئاوایی یان ئەتڵەسی کە پێیان وابوو پێش شارستانیەتە هیندۆ-ئەورووپییەکانی دواتر کەوتووە و تا ڕادەیەک فۆرمی پێبەخشیون. ئیڤۆلا زۆرجار ئەم جۆرە ئایدیایانەی دەخستە ناو لێکدانەوەکەیەوە بۆ ئایینی دێرین و کولتووری ئەرستۆکراتی، و دەیبەستنەوە بە تێگەیشتنە فراوانەکەی خۆی بۆ نەریتی سەرەتایی (Primordial Tradition).

​٢٥. ئاکا لارێنتیا (Acca Larentia) کەسایەتییەکی ئەفسانەیی دایکانە و زەمینی بوو کە پەیوەست بوو بە ئەفسانەی سەرەتایی ڕۆما و هەندێک پەرستشی ئارکایکی (زۆر کۆن)ی مردووان و بەپیتبوون. ئیڤۆلا ئەم توخمە زەمینییانە زیاتر بەراورد دەکات بەو مەیلە پاڵەوانانە و خۆرییە باڵایانەی کە پێیوابوو دواتر زیاتر لەناو ئایینی ڕۆمانیدا زاڵ بوون.

​٢٦. سێرڤیۆس تولیۆس، کە بەپێی نەریتەکە وەک شەشەمین پادشای ڕۆما سەیر دەکرێت، لە بیرەوەریی مێژوویی ڕۆمانیدا بەو چاکسازییانەوە بەسترابووەوە کە دەگوترا بەشداریی سیاسییان بۆ دەرەوەی سیستەمە کۆنە پاتریکانەکە فراوان کردووە. دەربڕینی re plebeo ("پادشای پلێبییەکان / چینی خوارەوە") ڕەنگدانەوەی لێکدانەوەکانی دواترە کە دەیبەستنەوە بەو مەیلە جەماوەری و نائەرستۆکراتییانەی ناو گەشەسەندنی سیاسیی ڕۆما.

​٢٧. سابینەکان گەلێکی کۆنی ئیتالیک بوون کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان بە سەرەتاییترین دروستبوونی ڕۆماوە هەبوو، بەتایبەتی لە ڕێگەی ئەفسانەی "ڕفاندنی ژنانی سابین"ەوە، کە نەریتی ڕۆمانی وەک یەکێک لە ئەڵقە دامەزرێنەرەکانی مێژووی سەرەتای شارەکە مامەڵەی لەگەڵ دەکرد. نووسەرە دێرینەکان زۆرجار توخمی سابینیان بە فۆرمە ئایینییە ئارکایکییەکان و پەرستشە کشتوکاڵییەکانەوە دەبەستەوە. ئیڤۆلا لێرەدا وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو کاریگەرییانە بەکاری دەهێنێت کە پێیوابوو زەمینین و بە بەراورد کەمتر ئەرستۆکراتین لەو فۆرمە پاڵەوانی و خۆرییە باڵایانەی دواتر لە شارستانیەتی ڕۆمانیدا زاڵ بوون.

​٢٨. پۆرسێنا پادشای ئەفسانەیی کۆلوسیۆم بوو کە بەستراو بوو بە قۆناغی سەرەتایی پادشایەتی ڕۆماوە؛ قۆناغێک کە خودی نەریتی ڕۆمانیش باوەڕی وابوو شارەکە کەوتووەتە ژێر کاریگەرییەکی بەهێزی ئیتڕوسکی و، بۆ ماوەیەک، فەرمانڕەوایەتی ئیتڕوسکی. "ڤۆلومنیۆ" ئاماژەیە بۆ ناوی ڤێلیمنەس یان ڤۆلومنیۆس، کە لەلایەن نەسەبە ئەرستۆکراتییە ئیتڕوسکییەکانەوە هەڵدەگیرا. ئیڤۆلا ئەم پەیوەندییانە دەورووژێنێت سەبارەت بەو تیۆریانەی لارس بە پادشایەتی دێرین و نەسەبی پاڵەوانانەوە دەبەستنەوە.

​٢٩. مارکوس تێرێنتیۆس ڤارۆ (١١٦-٢٧ پێش زایین) یەکێک بوو لە گرنگترین زانا ڕۆمانییەکانی ئەنیکێتی، کە بە نووسینە فراوانەکانی دەربارەی ئایینی ڕۆمانی و نەریتی سەرەتایی دەناسرێتەوە. هەرچەندە بەشێکی زۆری کارەکانی تەنیا لە ڕێگەی پارچە و وتەکانی دواترەوە ماونەتەوە، ئەو هێشتا وەک سەرچاوەیەکی سەرەکی مایەوە بۆ شوێنەوارناسە ڕۆمانییەکان و ئەو نووسەرانەی دواتر کە هەوڵیان دەدا نەریتە ئایینییەکانی جیهانی دێرین بپارێزن یان لێکیبدەنەوە.

​٣٠. سیۆدۆر مۆمسن (١٨١٧-١٩٠٣)، مێژوونووسی گەورەی ئەڵمانی بۆ ڕۆما و نووسەری کتێبی Römische Geschichte ("مێژووی ڕۆما")، جەختی لە گرنگیی ناوەندیی 'جێنس' و پەرستشی باوباپیران لەناو ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیی سەرەتای ڕۆمادا کردەوە. ئیڤۆلا لە ڕێگەی چوارچێوەیەکی بەڕوونی ڕەگەزی و میتافیزیکییەوە لێکدانەوەی بۆ ئەم دامەزراوانە کرد.

​٣١. دەربڕینەکانی lar victor ("لارس-ی براوە") و lar Martis et Pacis ("لارس-ی مارس و ئاشتی") ڕەنگدانەوەی درێژبوونەوەی پەرستشی باوباپیران و پارێزەرییە بۆ ناو کایەی سیاسی و سەربازی، کە تێیدا سەرکەوتن و سیستەمی ئیمپراتۆری وەک دەرکەوتەی هێزێکی پیرۆز لێکدەدرانەوە کە گەل و دەوڵەتی ڕۆمانی دەپارێزێت.

​٣٢. 'لارس ئۆگستی' (lares Augusti)، ئەو ڕۆحە پارێزەرانەی بەستراو بوون بە پەرستشی ئیمپراتۆریی ئۆگستوسەوە، بەشێک لەو سیستەمە ئایینییەیان پێکدەهێنا کە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی سەرەتاییدا دامەزرا؛ و پەرستشە خێزانی و ناوماڵییە کۆنەکانیان بۆ ناو کایەی دەوڵەتی ڕۆمانی فراوان کرد. لە ڕێگەی ئەوانەوە، ئەو فەنکشنە پارێزەری و باوباپیرانییانەی بە ناوماڵەوە بەسترابوونەوە، بە شێوەیەکی سیمبولی گواسترانەوە بۆ خودی ئیمپراتۆریەتەکە و بۆ دەسەڵاتی پیرۆزی ماڵی ئیمپراتۆری.